مفهوم «روایت» در فرهنگ دینی و سنّتهای اسلامی کاملاً متفاوت از آن مفهومی است که در علوم مدرن از روایت در نظر دارند. امّا هر دوی این مفاهیم در یک انگاره مشترک هستند: از طریق روایت به دنیا و حوزهٔ جدید از بینشها و درک و باور سفر مینمایند.
در روایت به مفهوم سنّتی آن، از طریق استناد و رجوع به نقل و انتقالِ باورها و معرفتهایی که -به نگاه راوی و مخاطب روایت- از عالمی بالاتر و علمی فراتر و نگاهی برتر برآمده، فرد از این جهان سفر میکند و یافتههای خود را با جهانی فراتر تغییر داده و در اثر این رجوع و استناد، در عین این که در همین جهان زندگی و زیست میکند و جهان بیرونی تغییری نکرده، او نگاه و تفکّر و برداشت خود را از همین جهان تغییر میدهد و در میان معتقدان و منکران این برداشت جدید به قدرت و ایمان میایستد: منکران، همه، این برداشت جدید را انکار میکنند و معتقدان بر باور و نگاه قبلی خطّ بطلان میکشند و این نزاع همچنان ادامه پیدا میکند...
امّا در روایت به مفهوم مدرن آن، راوی با روایت خود کلمات و مواد خنثیٰ و مرده و بدون خاصّیّت را در فضایی زنده و هوشمند از حالت خنثیٰ خارج کرده و جهان جدیدی میسازد و این تجدید جهان در هر روایت و خوانش و نگاه و دوبارهخوانی تکرار میشود و این خلق مدام نه مخالفی دارد و نه موافق و نه مدافعانی دارد و نه مخالفان. بلکه هیچ تکراری در آن نیست و هیچ یگانگی و همزبانی و خلق اشتراکی و تکراری در آن وجود ندارد تا به تصدیق و تکذیب منتهی شود.
روایتگر در خلق دوبارهٔ خود تمامی جهان خویش را با آنچه که روایت میکند و با عینیتی که به آن اشاره میکند و با همهٔ آنچه که در مقصود دارد، میآمیزد و مدّعا و مفهومی جدید خلق میکند. امّا جهان او نیز با روایتهای قبلی خودش -در نگاه و برداشت و خلقهای قبلی- و نیز با تمامی روایتهایی که دیگران برایش به ارمغان اوردهاند -و میراث بشریّت است- در هم میآمیزد.
چنین است که هر نگاه و روایت در این جهان با تمامی روایتهای جهانیان قبل از راوی آمیخته شده و در تمام روایتهای پس از این نیز تأثیر میگذارد و اگر نیک بنگریم، همهٔ جهان ما غیر از روایتهایی تکثیر شده و خلق دوباره و دوبارهٔ آن چیزی نیست...
اکنون حکمتیانی چند (اصحاب و اعوان و شرکتکنندگان در حلقهٔ «حکمت نامتناهی») در بیش از یکصد نشست روایتهایی از جهان عینی و شناخت انسان و بسیاری از مفاهیم و موضوعات دیگر گفته و شنیدهاند. حال پس از این همه گفتوشنود؛ آیا میتوان روایت حکمت را از زبان آنان شنید و این روایتخوانی و دیالوگ بین آنها آیا میتواند به خلق «حکمت نامتناهی جدید و متفاوت» منجر شود؟
روز سهشنبه سوم مهر ۱۴۰۳ به این تجربهٔ جدید دست خواهیم زد...
* روایت «حکمت نامتناهی» از زبان من
📝 منصور براهیمی
برای من، «حکمت نامتناهی» سفری بیآغاز و بیانجام بوده و هست و خواهد بود. «حکمت نامتناهی» سفری است که مرا به دریای تناقضها میافکند و مرا بر آن میدارد که تناقضها را در آغوش گیرم، سفری است برای اندیشیدن به اندیشهناپذیر. روایتی است با بینهایت آغاز و بینهایت پایان. در آن، پایان همان آغاز است و آغاز همان پایان.
با خود میاندیشی که نامتناهی همان باطن هستی است، و وقتی با آن مواجه میشوی، میبینی که از هر ظاهری ظاهرتر است. همین که دلخوش میشوی که نامتناهی اصلِ مطلقِ هستی است، چنان که گویی نامتناهی همان مطلق است، امر مطلق به سرعت رنگ میبازد، زیرا این دلخوشکنکِ اندیشه است که میخواهد اندیشهناپذیر را اندیشهپذیر کند.
نامتناهی، هم مفهوم است و هم مفهوم نیست، به راحتی، ریاضیدان را از مدارِ عقلِ اندیشهبنیان خارج کرده و در مرز جنون قرار میدهد. همان عقل نیست که نقابِ جنون بر چهره میزند، عقلی است که مرزی با جنون ندارد. هم کل است و هم جزء، هم نامحسوس و هم محسوس. نامتناهی هم خیلی بزرگ جلوه میکند و هم خیلی کوچک، وقتی به فضا میروی، گمان میکنی با بینهایت بزرگ سروکار داری، اما نامتناهی، فضای بیانتها را از یک بادامِ زمینی هم کوچکتر میکند: بینهایت دور است و بینهایت نزدیک. هم کشش دارد و تو را به سوی خود جذب میکند، هم دافعه دارد و تو را هراسزده از خود میراند. سالمترین عقل است و دشمنِ درجه یک عقلِ سلیم. چیزی است که چیز نیست، ذهنِ قیاسگر و اندازهگیر در مواجهه با آن «تر»ها و «ترین»های خود را از دست میدهد، صفتهای برتر و برترین دود میشوند و به هوا میروند.
لازم نیست درگیر گفتمانهای سرگشتهی الهیاتی باشی تا منظری برای نگاه به آن پیدا کنی، اصلاً هنگام مواجهه با نامتناهی؛ از الهیات، اگر گفتمان و چارچوب نباشد، گریز و گزیری نداری. نامتناهی هم شهود است و هم شهودناپذیر. عینیتر از عینی است و در ذهنخیزترین دانش بشری، مثل ریاضیات، ذهنیتر از ذهنی است. به صفر میماند که هم هست و هم نیست، هم همهی اعداد را هیچ میکند و هم با اضافه کردن هیچیِ خود همه چیز به آنها میبخشد.
روایتها دنیایی میآفرینند که ما در آنها ساکن شده و آرام و قرار مییابیم، گویی نظمی میآفرینند که به ما آرام و قرار میبخشد. اما روایتِ نامتناهی دنیایی بنا میکند که در آن هیچ قراری پیدا نخواهی کرد، با این حال تو را به قراری سوق میدهد که در دل آشوب و با پذیرش آشوب پدید میآید. آرامترین آشوب است و آشوبناکترین قرار.
نامتناهی فقط در کنش روایتگری ظهور و بروز ندارد، فقط ما را با بینهایت راهبرد روایی، بینهایت جهان روایی و بینهایت روش روایتگری مواجه نمیکند. روایتِ نامتناهی به این امکان دلخوش نیست که به جای بازنماییِ نامتناهی، به آشکار شدگی آن بپردازد. نامتناهی استعاره هست و استعاره نیست، مواجههی استعاری با آن، سخت محافظهکارانه جلوه میکند. روایت فلسفی که میکوشد با تبدیل نامتناهی به «امر ناشناخته»، به اندیشه آرام و قرار ببخشد، رضایت خاطر اهل فلسفه را فراهم میکند، اما مواجهه با نامتناهی، که شناختهترین ناشناخته است، آرام و قراری آشوبناک طلب میکند که از خود نامتناهی برمیآید. با تمهیدات روایی و با روایت فلسفی فقط میتوان محتاطانه به نامتناهی نزدیک شد، اما روایت نامتناهی ما را مستقیماً رودرروی آن قرار میدهد، به ما اجازه میدهد بر امواج دریای آشوبناک، که لحظهای فرصت اندیشه به ما نمیدهد، سوار شویم و به اندیشهناپذیر بیندیشیم.
میگویند اگر سرعت پدیدهای به بینهایت برسد، نیست میشود. این هستیِ نیست، سمت و سویِ همان سفری است که روایت نامتناهی را بقا و فنا میبخشد.
فایل ها :
حکمت نامتناهی (۱)
جستوجو و نگرانی لایزال انسان در دیالوگ با آفاق بیکران اندیشه