وَ الصَّافَّاتِ صَفًّا (۱). جهان و همه چیز صف اندر صف در نظم و انضباطی است که هرگز از این انضباط خارج نمی‌شود. تفاوتی بین زمین و آسمان و زندگی روزمره ، جهانِ جمادات و انسان‌‌ها نیست همه چیز در صف‌هایی است که منظم و روشن و آگاه هستند.

فَالزَّاجِراتِ زَجْراً (۲). تمام این جهان برای بازدارندگی انسان از خسارت است. از انبیایی که برای بشر نازل شدند تا متون قدوسی و فرشتگان و همه آن چیزی که در این جهان است. آن چیزی که در آخرت رخ می‌دهد، باطن همین جهان است.

فَالتَّالِياتِ ذِكْراً (۳). وحی و ذکری که جهان را فراگرفته. یادآوری. یادآوردیِ حقیقت وجودی انسان برای او. اینکه غیر او چیزی نیست و همه چیز در جای خودش است.

إِنَّ إِلهَكُمْ لَواحِدٌ (۴). همه این‌ها به سوی یک نامتناهی و به سوی یک حقیقت بی‌نهایت و یک مبدأ می‌رود و مبدأ دومی در کار نیست. همه چیز یگانه و یکتاست، فراتر از وحدت. نه وحدت عددی بلکه از همه این‌ها فراتر.

رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُما وَ رَبُّ الْمَشارِقِ (۵). وحدتی در مشرق و مغرب ، آسمان و زمین و هر چه در بین آن‌هاست.

إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ (۶). این همه زینت و زیبایی و نظم و برنامه‌ریزی. همه زیبایی‌هایی که در این عالم هست و ما پیوسته در معرض آن هستیم و این دنیا و زیبایی‌هایش را می‌خواهیم و به دنبال آن هستیم.

وَ حِفْظاً مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ مارِدٍ (۷). هم زمان با اينكه اين زيبايى ها براى توجه انسان وجود دارد، از اينكه اين توجه انسان به ملا اعلى، در جهت منافع او نباشد، نيز حفظ مى گردند.

لا يَسَّمَّعُونَ إِلَى الْمَلَإِ الْأَعْلى‏ وَ يُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جانِبٍ (۸). دُحُوراً وَ لَهُمْ عَذابٌ واصِبٌ (۹). همه این‌ها برای یک مسیر صحیحی است که انسان طی کند و آن مسیر چیزی نیست غیر از خودش.

إِلاَّ مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ (۱۰). کسی که بخواهد از این هم فرار کند و بخواهد با حیله‌گری و حقه‌بازی و دزدی و فرار، چیزی را از این جهان در جهت ماندن و رسوب کردن و نرفتن برباید، در این صورت تبعات بعدی می‌آید. گلوله‌های آتشین، بلاها، مشکلاتی که برای بازگشت انسان است.

بَلْ عَجِبْتَ وَ يَسْخَرُونَ (۱۲). و این انسان است که باز هم نمی‌پذیرد.

وَ إِذا ذُكِّرُوا لايَذْكُرُونَ (۱۳). هرچه که می‌خواهند او را یادآوری کنند، او نمی‌پذیرد و به خودش بازنمی‌گردد، یاد خودش نمی‌افتد، همه جهان را می‌بیند و کشف می‌کند و بر آن مسلط می‌شود اما این کشف و تسلط و توجه همه چیز هست الا خودش و این نپذیرفتن همین‌طور پیش می‌رود و نمی‌گذارد او را به مسیر صحیح هدایت کند و انسان و تمام چیزی که هست در مسیر غلط پیش می‌رود. اما یک زمانی هست که انسان را متوقف می‌کنند برای سوال کردن و این فقط در آن جهان نیست، پیوسته در هر لحظه، همه جهان ما را نگه می‌دارد تا ما مورد توجه قرار بگیریم و سوال کنیم تا از این سوال به سوالاتی در مورد خودمان بپردازیم.️

وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ (۲۴) ما لَكُمْ لا تَناصَرُونَ (۲۵). و علت اینکه به یکدیگر توجه نمی‌کنید و به خودتان نمی‌پردازید و رفتارهای اجتماعی صحیحی ندارید چیست؟! و چرا این‌گونه است؟ انسان پیوسته به دنبال بهانه‌هایی است برای فرار کردن.

وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى‏ بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ (۲۷) قالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ (۲۸). انسان پیوسته به بهانه‌های گوناگونی رجوع می‌کند برای اینکه از مسئولیت خودش فرار کند.

قالُوا بَلْ لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (۲۹) وَ ما كانَ لَنا عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بَلْ كُنْتُمْ قَوْماً طاغِينَ (۳۰). اما همه این بهانه‌گیری‌ها برای فرار از مسئولیت است و خودش می‌داند که این حقیقتی ندارد و این فقط یک طغیان است که انسان بر علیه خودش انجام می‌دهد.

فَحَقَّ عَلَيْنا قَوْلُ رَبِّنا إِنَّا لَذائِقُونَ (۳۱). انسان می‌داند که همه چیزهایی که به سرش می‌آید حقش است.

فَإِنَّهُمْ يَوْمَئِذٍ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ (۳۳). مشکلاتی که برای انسان پیدا می‌شود و عقب‌ماندگی‌ها، چیزی است که خودش تصمیم گرفته و تنها راهش بازگشت است، بازگشت به خودش و بازگشت به آن مسیری که از حقیقت خودش عبور می‌کند. انسان را به سمت خالص شدن می‌برد.

إِلاَّ عِبادَ اللَّـهِ الْمُخْلَصِينَ (۴۰) أُولئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ (۴۱). اگرچه در اینجا مخلَصین اشاره به مقام خاصی است که انسان‌های اندکی در این جهان به آن مقام می‌رسند اما مرتبه‌ای و اندکی از آن در هر یک از ما با هر عملی امکان وقوع و ظهور دارد. وقتی که بروز کرد آن‌وقت "أُولئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ" نتیجه‌اش واضح و روشن است.

فَواكِهُ وَ هُمْ مُكْرَمُونَ (۴۲) هم بهره و میوه عملش را می‌چشد و هم اکرام و احترام. "فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (۴۳)". خواهد داشت. در مسیر صحیح "عَلى‏ سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ (۴۴)" به هم‌کُفوها و هم‌راه‌ها دست می‌یابد که به صورت رو‌به‌رو با او در حال حرکت هستند. رفیقانی که این مسیر را برای او راحت و ساده می‌کنند.

يُطافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ (۴۵). همه نعمت‌ها و مسیری که برای انسان ظاهر می‌شود چیزی است که در این جهان صف اندر صف منظم و واضح و روشن برای او ساخته شده و پیامبر صلی الله علیه برای همین آمده که بگوید: این ساده‌ترین، بدیهی‌ترین، واضح‌ترین و روشن‌ترین حقیقتی است که در این جهان است و هیچ راهی طی نمی‌شود مگر از این طریق که باعث حرکت انسان می‌شود: يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ (انفال: ۲۴). حتی کم‌ترین توجهی که انسان، به هر حقیقتی می‌تواند انجام دهد، از این راه است. اما انسان این راه را فراموش می‌کند و پیوسته از آن فرار می‌کند و به دنبال بهانه‌های زیادی است که همه چیز خودش را توجیه کند. حقیقت واضح و روشن و بدیهی است.

لا إله إلا الله الملك الحق المبين. خداوند یعنی حقیقت نامتناهی این جهان، ظهور همه عالم و کُنه همه عالم، حقیقتی است که در نهایت بداهت است و انسان به محض توجه کردن به آن به سمتش حرکت می‌کند و آثارش را می‌بیند.