۱. منطق تحقیق شیوهای از تامل و تفکر و ورود به اندیشه پیرامون مسائل و موضوعات بنیادین است که چه بسا در بسیاری از امور عادی زندگی روزمره نیز قابل پیاده شدن است. اگر بخواهیم تعریف کاملی از آن داشته باشیم باید بگوئیم که شیوهای است که انسان به جای توقف بر یافتههای خود -حتی اگر درست باشد- به عمق و بنیاد آن روی میآورد و و از طریق کشف حقایق و عینیتهایی که به صورت عادی در دسترس نیست موفق به نگاهی دیگر به موضوع میگردد. واژه منطق در اینجا به معنی شیوهای از اندیشیدن است و راهنمائی است که انسان را قادر به جهتگیری خاصی میکند و تحقیق به معنی توانمندی انسان برای واصل شدن به آگاهی و حقیقتی که قبل از ان دریافت نمی کرد. بنابر این کاربرد این دو واژه تا حدی از معنی مصطلح آکادامیک فاصله دارد. علاوه بر آنکه منطق تحقیق را نمی توان در حوزه خاصی از علوم قرار داد و ادعا نمود که بحثی در فلسفه یا علم سیاست یا علم زندگی یا هر چیز دیگری به تنهایی است و تنها زیر مجموعه این بخش از علوم آکادمیک است. منطق تحقیق گرایشی "عمق جویانه" و "بازگشت به ریشههای فکری خویشتن" است که در هر حوزه و موضوعی میتواند به کار رود.
۲. منطق تحقیق اگرچه ذهنی و فکری است، اما در سیر واصل شدن انسان به سطح بالاتر، پیوسته روانی، روحی و وجودی است. روانی است چون در محیطی آرام و غیر هیجانی می توان به ان سمتوسو رفت و در التهابات اعتقادی و سیاسی و گرفتاریهای آکادمیک امکان وصول به آن نیست و روحی است که چون بسیاری از هیجانات و التهابات روانی بدون درمانهای روحی امکان آرام شدن ندارد و اما وجودی است چون در نقاط عطف فکری و در گردنههای صعب اندیشهای بدون عمل وجودی و کنکاش ذاتی امکان وصول به مراتب درک و عمق واقعیت وجود ندارد. درواقع در نهایت سیری که با منطق تحقیق آغاز و تقویت میشود باید از دو مسیر مشخص حتما استفاده نمود: اول تفکر وجودی؛ دوم بازگشت به خویشتن
۳. برخلاف بسیاری از علوم و معارف دیگر در تناقض اندیشهها و تبادل افکار امکان رسیدن به منطق وجود دارد و نه در فضای یکدست و راه هموار. انسانی که در کشاکش افکار و مکاتب گوناگون و درچهارراه تلاقی آنها گرفتار شده است اگر بتواند آرامش و سکون خود را حفظ کند و در این تلاقی اندیشهها ظرف وجودی خود را برای گنجایش افکار متضاد افزایش دهد آماده منطق تحقیق خواهد بود. او باید بتواند با کنار گذاشتن پیشداوریها و جزمیتها، خود را برای رویارویی دو اندیشه آماده نموده و از تعارض و تزلزلی که برای او ایجاد میشود نهراسد. در نهایت کار این دو -یا چند- اندیشه به حساسترین رویاروئی میرسد و به نقطهای نزدیک میشود که با توقف در آن -و موضعگیری نکردن- فرد اگر رنج سرگردانی و جستجوی نگاه عمیق تر را بر خود هموار کند می تواند به اولین نتایج منطق تحقیق رسیده و لذت یک نگاه عمیقتر، بنیادیتر کاملتر و فراگیرتر را درک کند.
۴. منطق تحقیق قبل از این که روش یا فلسفه یا هر چیز دیگر باشد، یک موفقیت است! موفقیت و کامیابی از درک حقیقتی بنیادیتر و عمیقتر از عینیتی که با ان در تلاقی اندیشهها روبرو شده و از طریق توجه کاملتر وپاککردن قضاوتهای قبلی و متزلزلنمودن باورهای دیرین امکان رسیدن به نگاهی کاملتر را پیدا میکند. این موفقیت زمانی حاصل می شود که فرد بتواند مرزهای همیشگی و رایج اندیشه ورزی را بشکند و انجمادی که در فکر تا آن زمان حاصل شده را بشکافد. زمانی این موفقیت جدی است که همه ریشههایی که به صورت معمول برای فرد موشکاف ممکن بوده، دچار سوال و تردیدشده و جوابهای عمیقتری دریافت کند.
۵. منطق تحقیق در بیشتر موارد هنر سوال کردن است و جواب آن در خیلی از موارد بدیهیاتی است که به دلیل بداهت آن از حیطه توجه انسان دور میماند. وقتی که اصحاب یک اندیشه به ریشههایی میرسند که به نگاه خودشان عمیقترین است و در آن تردیدی نیست و واضحترین موضع فکری است که از دید فرد نشان از عمق و حقیقت عمیقی است که آنان دریافته؛ وقتی به این مرحله رسید، در این زمان است که جهتگیری منطق تحقیق آغاز میشود و فرد با توقف در این قطعیت و افزودن ظرفیت خود باید بتواند سوال خود را تدوین کرده و آنچه که در نگاه قبلی او بدیهی ترین بود را زیر سوال ببرد و اگر این روال را ادامه دهد به بنیادهای تازهای میرسد که پس از آشکار شدن کاملا بدیهی بوده و انسان متوجه می شود که چگونه از شدن بداهت مورد غفلت انسان قرار گرفته است. هرچه که این بنیاد عمیق تر باشد ، بدیهیتر است و هرچه که بدیهیتر باشد دیرتر و سختتر از غفلت بیتوجهی به آن خارج میشود.
۶. حقایق و عینیتهای بنیادین که در اثر منطق تحقیق برای انسان معلوم میشود، ورای مرزهای اولیه، تقسیمبندیهای ابتدائی و جبههبندیهای رایج است. منطق تحقیق همه اینها را میشکند و هرچه که عمیقتر شود، به دنیائی دیگر نزدیکتر میشود. به همین دلیل است که در هنگامه منازعه و مجادله بیشتر امکان دسترسی به آن است- در صورتی که فرد ظرفیت توقف و قدرت تحمل آن را داشته و آماده باشد که به جای پرداختن به یکی از این نگاههای رایج -و یا ساختن نگاه جدیدی در همان سطح و مرتبه- بدیهیات و واقعیتهایی را کشف کند که نگاه و تبیین او را از جهانی که مورد منازعه است، تغییر داده و به سطحی بالاتر و متعالیتر رهنمون سازد.
۷. اینگونه نیست که منطق تحقیق و عینیتهای مکشوفه آن همیشه نظرات را به وحدت برساند و اطراف منازعه را به یک نظریه کاملتر وجامعتر رهنمون سازد. چه بسا در اثر آن، نگاه پیچیدهتر و پختهتری برای انسان حاصل شود که نتیجه آن تنوع بیشتر در حکم و برداشت باشد. این موضوع ممکن است بیش از حد از ذهن مخاطبین دور باشد، بنابراین در مثالی آن را بررسی میکنیم: قبل از پیروزی انقلاب ایران و در زمان مبارزات، دو نظریه منحصر به فرد در میان اهل دیانت وجود داشت: یک گروه، مبارزه و انقلاب و تشکیل حکومت و هر چیزی در این رابطه را ضروری و قطعی و غیر قابل تردید میدانستند و گروه دیگر در نقطه مقابل آن بودند و در تمام این موارد نگاه متضاد نگاه اول را داشتند. در این میان هیچ نظریه سومِ جدی وجود نداشت که طرفدارانی داشته باشد و به طور طبیعی همه کسانی که ورودی به این موضوع داشتند، یکی از این دو را برمیگزیدند. اما اکنون با توسعه ظرفیت فکری و تجربیات فراوانِ تلخ و شیرین و گسترش عرصه مواجهه با این امر، برای اکثر اهل اندیشه چندان واضح و روشن است که این دوگانگی چه اندازه ضعیف و غیر قابل دفاع است و چه تنوع و پیچیدگی و تکثر موضوعی در جواب و حتی در سوال ممکن است. اگر چه در همان زمان خردمندان و پیران فرزانهای بودند که این دوگانگی را به هیچ میگرفتند و در خشت خام آن چیزی را میدیدند که هنوز بعضی از خامان فکری در آینه و رسانه و آکادمی و هزاران ابزار تفکر قادر به دیدن آن نیستند.
۸. بنابر آنچه که در بند قبلی گذشت، روشن شد که اثر منطق تحقیق راهاندازی اندیشه است و تعمیق و رساندن اندیشه به عمقی که قبلاً برای فرد تاریک بوده است؛ راهانداختن او به سوی قلهای که در تخیل و نگاه او غافل بود. لازم به ذکر است که این اثر همیشه به یک صورت نیست و تنوع و تعددی بیحد و اندازه دارد؛ چه بسا در تعدد فکری و تکثر نظریه، راه را تبدیل به تکراهه کند و شاید برعکس آن. چه بسا سیال و متحرک بوده و اثرش بر اندیشه نیز همینگونه باشد و شاید برعکس آن و چه بسا جناحها را به وحدت نزدیک کند و شاید در مواردی اثر معکوس داشته باشد. این حیرت و سرگردانیِ مسیر رودررو، ناشی از عینیت خارجی و ابهام و مهآلودگی آن است و چارهای از آن نیست.
۹. تکرار این نکته ضروری است که منطق تحقیق بیشتر در تلاقی اندیشهها و تقاطع افکار و مکاتب ممکن و مقدور است. چرا که تا وقتی که انسان منازع و خصمی برای اندیشه خود نمیبیند، انگیزه کمتری دارد برای اینکه اصول و ریشههای خود را زیر سوال برده و و تریبون بیمنازع خود را ترک کرده به تفکر و تعمق بپردازد. حتی اگر تحت تأثیر اصول اخلاقی چنین انگیزهای پیدا کند، قوای درونی او به راحتی در این مسیر او را همراهی نخواهند نمود.
۱۰. همچنین لازم است دومرتبه تذکر داده شود که مسیر منطق تحقیق و تمام آنچه که با آن مربوط است، چه اندازه با تمامی زندگی و زیست قبلی او مربوط بوده و ظرفیت وجودی و معرفتی او و سلوک عملی او در نظر و عمل، بیشترین اثر را در موفقیت او دارا میباشد.
۱۱. اینها نکاتی بود برای ایضاح بیشتر مساله و برای اینکه دوستان با توجه بیشتر به موضوع پرداخته و سوالات خود را کامل نمایند. بنابر این با توجه به توضیحات بالا، منتظر سوالات دوستان در جلسه این هفته خواهیم بود.
ملاحظات منصور براهیمی:
به نظرم باز رفتیم به همان نقطهای اول. یعنی یازده بند داریم که برخی از این بندها چند یا چندین جلسه وقت نیاز دارد. اگر دوستان بپذیرند برای این جلسه فقط و فقط بر بند یک، که بسیار هم بحثبرانگیز است، متمرکز باشیم. در بند یک چیزی در حد تعریف یا تبیین «منطق تحقیق» ارائه میشود. ادبیات این تبیین محل بحث و احتمالاً سوءفهمهای فراوان خواهد بود. کلماتی مثل «عمق» و «بنیاد» به امکان دستیابی به غایت، به نقطهی توقف، اشاره دارند، حال آن که منطق تحقیق بر یافتههای خود توقف نمیکند. به علاوه، این دو کلمه حامل استعارهای معرفتشناختی است، گویا میگوید هر چه عمیقتر و بنیادیتر، حقیقیتر. این استعارهای است که حقیقت را عمودی، یا حاضر بر محوری عمودی، فرض میکند، و «سیر» را، به تبع آن، عمودی مییابد. استعارهها موجب کجفهمیهای فراوان میشود. بعد، وقتی از بداهت حقیقت و عینیت سخن به میان میآید، این استعاره مبهم یا وارونه جلوه میکند. تحقق نظری و اندیشهی صرف، ممکن است مرزگذاری میان اندیشه و واقعیت، نظر و عمل، را به رسمیت بشناسد.
آیا منطق تحقیق این مرزگذاری را میپذیرد؟ «منطق» شیوهی اندیشیدن است یا تکاپویی وجودی و همهجانبه و بیپایان در حقیقتجویی؟ تحقیق نوعی توانمندسازی، نوعی ساز و برگ نظری و فکری، است یا اساساً با خلعسلاح محقق میشود؟ چرا نباید منطق تحقیق در علوم به کار آید؟
«نگاهی دیگر» بخش دیگری از همین ادبیات و استعارههای غلط انداز است. گویی حقیقت بیرون از من بروز و ظهور دارد.
«جهتگیری خاص» بخش دیگری از این ادبیات است. گویی جهت و جهتگیری معناداری از پیش فرض گرفته میشود.
پرسش این است که آیا آگاهی و حقیقت قابل دریافت و وصول است یا منطق تحقیق نوعی غوطهوری است، ما خود بخشی از تحقیق و حقیقتجویی هستیم و با گسترش وجودی خود، حقیقت گستردهتری پیدا میکنیم؟
در صورت پذیرش غوطهوری، شاید استعارهی قطره و دریا روشنگری بیشتری داشته باشد.
تمام پرسشهای من به بند اول بازمیگردد. برای همین تأکید دارم که فقط و فقط بر بند اول متمرکز باشیم.
این بند نیازمند نمونه و مثال از تجربههای متفاوت است که همواره در حکمت نامتناهی مغفول واقع شده است. هر چه نمونه و مثال بیشتر باشد و متنوعتر، تفاهم که اصطلاحی است بحثبرانگیز در حکمت، ملموستر و دیالوگ گستردهتر و مشارکت فعالتر خواهد بود. تا ما به ادبیاتی ملموس و مشترک دست پیدا نکنیم، از مونولوگ و تکگفتار خارج نمیشویم و به دیالوگ دست پیدا نمیکنیم.
فایل ها :
حکمت نامتناهی (۱)
جستوجو و نگرانی لایزال انسان در دیالوگ با آفاق بیکران اندیشه