1- انسان در زندگی خود و نیز در حرکت روحی و فکری خود نیازمند خودآگاهی است و بدون آن امکان حرکت درستی وجود ندارد. محور زندگی وحرکت در این جهان خود انسان است و نه هیچ چیز دیگر. بنابر این چگونه میتوان بدون داشتن آگاهی در مورد خویشتن، حالات و خصائص و تغییرات آن، زندگی و حرکت انسانی درست و دلخواهی داشت؟
2- مهمترین مانع خودآگاهی این است که فاعل و مفعول شناخت یکی است و این وحدت اگرچه مزایائی دارد و از بعضی جهات کار را سهل می کند اما معایب و موانعی ایجاد می کند. چرا که اولا انسان منافع و تمایلات بسیاری دارد که باعث دخالت در قضاوت در مورد خود می شود چه این قضاوت به سوی خودستایی برود و چه معکوس ان، به سوی محکومیت خویشتن برود. اصولا شناخت انسانی در اثر وحدت فاعل و مفعول شناسائی به نتایج کامل نمیرسد اگرچه نقطه های مثبت آن هم در جای خود محفوظ است. ثانیا اکثر شناسائی انسان در مورد عینیتهایی است که تا حدی از انسان دور و بیگانه است و حقایق بدیهی و همیشگی و "آنچه مانند آفتاب روشن است" میتواند مورد غفلت انسان قرار بگیرد و این بداهت و تداوم در شناخت انسان نتیجه معکوس بدهد همانطور که در اکثر موارد اینگونه است.
3- مانع دیگر خودآگاهی سیالبودن عینیت های مربوط به خویشتن و تغییرات آن است. حتی وقتی که انسان سعی در تمرکز در خویشتن میکند و این را تبدیل به عادت مستمری کرده و بر روی خویشتن متمرکز می شود، حقایق آن به شدت سیال و گذرا و غیرقابل دسترسی و کنترل و تسلط است. انسان در نگاه به خویش خود را همچون رودی خروشان میبیند که به راحتی قادر به دیدن و فهمیدن و تحلیل آن نیست و چه بسا هرچه که بیشتر بر خود متمرکز میشود -در بعضی مواقع- بیشتر درشناخت و تحلیل خود ناتوان و عاجز میشود.
4- اگرچه روشهای گوناگونی میتوان پیشنهاد کرد که موانع خودآگاهی را کم میکند اما هیچ چیز مانند ارتباط با یک یا چند انسان دیگری که تناسب با زندگی و خصائص و مسیر انسان دارد نمیتواند برای حل این مشکل مفید باشد. ارتباط فکری و روحی با انسانی دیگر به صورت فردی یا گروهی میتواند همچون آیینهای برای انسان عمل نموده و همه آنچه که به صورت فردی قابل دسترس نیست را برای انسان نمایان کرده و یا حداقل بخش های ارزشمندی از ان را هویدا و آشکار نماید. همچنین روحیات سیال و غیرقابل مشاهده انسان در اثر گفتگو و مشارکت بادیگران کاملا تثبیت شده و قابلیت مشاهده پیدا میکند. به صورت کلان میتوان گفت که وقتی فرد دیگری را در امور روحی خود شریک و همصحبت میکنیم گوئی به دنیای تاریک و مجهول و سخت خود نورافکنی تابانده و بسیاری از این تاریکی ها را روشن میکنیم. اگرچه بازهم این تاریکی و ابهام ادامه دارد چرا که این مسیر را نهایتی نیست.
5- آیا بدون رفاقت امکان رسیدن به مراتب کمال انسانی موجود نیست؟ جواب منفی نیست و چه بسا انسانهایی که در تنهایی و بیکسی به بالاترین مراتب رسیدهاند. اما در مقابل باید دانست که آثار رفاقت چنان زیاد و عمیق است که هیچ انسان عاقلی نباید از ان غفلت کند مگر اینکه امکان ان برای فرد موجود نباشد. وقتی که با وجود مهیا بودن شرایط بازهم فرد از ان ابا دارد و فکر میکند که نیازی به ان ندارد یا انگیزه و نیروی آن را ندارد، باید این را به عنوان نوعی بیماری و افت در نظر گرفت و اتفاقا قبل از اینکه هر مساله روحی وحرکتی را رسیدگی کند باید به این مشکل خود بپردازد و باید دانست که فرار فرد از رفاقت به هر بهانهای نشانه خوب و مثبتی نیست و بیشتر نشان از این است که در عمق و بنیاد روحی و روانی فرد موانع جدی وجود دارد و باید قبل از هر چیز به ان بپردازد و اگر آنها را حل نکند، همین موانع میتواند سیر او را به شدت دچار مشکل کند. این غیر از زمانی است که امکان رسیده به چنین رفیق یا جمعی وجود ندارد و فرد با وجود علاقه به همراه و آمادگی برای ان نمی تواند به آن دسترسی داشته باشد.
6- هدف از رفاقت -به معنی رکن پنجم حرکت انسانی- فقط و فقط "خویشتن و حرکت خویش" است. تنها در این صورت است که میتوان آن را رکن حرکت انسانی دانست اگرچه رفاقت به دلائل و اهداف دیگر هم محترم و ارزشمند است اما در اینجا تنها هدف "مشاهده خویشتن در آئینه دیگری" است. بنابر این جوهره رفاقت -به معنی رکن حرکت انسانی- همان "مذاکره روحی" است و اگر این نوع گفتگو و مذاکره مفقود باشد نمیتوان ارزشی برای رفاقت -به عنوان رکن- قائل بود اگرچه به دلائل دیگر میتواند ارزشمند باشد. همینطور جوهره "مذاکره روحی" عبارت است از "تفکر وجودی" و بدون تمرین و تقویت آن نمی توان به مذاکره روحی قوی وقدرتمندی دست یافت. درنهایت بدون تمرین توجه به نفس و رفع موانع آن و مراتبی از موفقیت امکان رسیدن به تفکر وجودی نخواهد بود.
7- همانطور که در بند 4 توضیح داده شد وجود انسان همراه و همفکر و رفاقت با او در زندگی روحی و حرکتی انسان میتواند آثار جدی و ارزشمندی برای همه ابعاد زندگی داشته باشد. اما نکته مهم این است که در بسیاری از موارد -اگر نگوئیم برای اکثر افراد- پیدا کردن چنین فردی مقدور نیست. نکته مهمتر اینکه چه بسیار از افراد که همفکر و همراه برای آنان چندان هم مفید فایده نیست و کسی که همزبان و همراه اوست نه تنها به اصلاح امور او کمک نمیکند بلکه باعث تایید بیشتر عیبها و اتکای بیشتر فرد و "نگاه غلط به خویشتن" میگردد! درواقع در این موارد افراد به جای اینکه همچون آئینه گزارش درستی از طرف مقابل برای دوست خود ایجاد کنند، نگاه نادرست فرد به خویشتن را تایید نموده و او را در مسیر نادرست و ناآگاهی از خویشتن محکمتر می نمایند. در این موارد هست که چه بسا وجودکسانی که به جای رفاقت؛ نوعی از اصطکاک و حتی مخالفت با فرد دارند بیشتر میتواند این رکن حرکت انسانی را فراهم نماید. چه بسیار از افراد ناهمراه که با ناهمراهی و نارفیقی ظاهری بهترین آثار را برای فرد داشته و همچون آئینه معایب فرد را آشکار میکند. با این تفاوت که انسان از آئینه آزرده نمیشود اما از مخالف و منتقد و عیبگوی خود خشمگین و افسرده شده در حالی که گوئی دست کائنات بهترین هدیه را برای او آورده واو به این کمک آگاه نیست.
8- بنابر آنچه در بند7 گذشت ، ما به تعریف کامل تری از رفاقت به عنوان رکن حرکت انسانی میرسیم. معنای ابتدائی که از رفاقت به ذهن همه ما میآید انسان همراهی است که هرچه همراهی ان بیشتر بوده رفاقت بیشتری ایجاد می کند. طبیعی است که این رفاقت با لذت و خوشی و شادی همراه است. اما رفاقت به معنی رکن حرکت انسانی یعنی ارتباط با انسانهایی که ما را به آگاهی و حرکت بیشتر میرساند اگرچه لذت و شادی نداشته باشد. چنین فردی در بسیاری از موارد همان انسان همراه و همدل است اما چه بسا افرادی که با "شریکان ناهمراه"، "رفیقان درشتگو و خشن" "استادان سختگیر و مربیان عیبگو"، "جماعتهای سخت و طاقتفرسا" و "همسران پرچالش" به مراتبی از درک وآگاهی وکمال دست یافتند که بدون آن امکان نداشت.
9- بنابر آنچه گفته شد معیار رفاقتی که رکن حرکت انسانی است، نتایج آن است. باید انسان ارتباطات بیرونی با انسان یا انسانهایی داشته باشد که او را در رسیدن به خودآگاهی یاری کند و اگر این ارتباط درست باشد به معنی این است که اموری از خود را از طریق این ارتباطات درک میکند که به تنهایی برای او قابل درک نیست: از معایب و نقصها گرفته تا معارف جدید و بنیادهایی برای اقدام و روشهایی برای عمل و هرچیز دیگر که به حرکت و مسئولیت انسانی او مربوط می شود. مخصوصا آنچه که برای اولذت و خوشی ندارد معیار بهتری است همچون معایب و عیبهای بنیادین و آنچه که تحمل شنیدن آن را ندارد و آن نقدی که دوست ندارد بشنود و آن عیب و ایرادی که اگر بپذیرد بسیار از تحلیلها وباورهای او را غلط میکند و هرچیزی که بیشتر خلاف خواست و اراده و علاقه و تحمل اوست و بیشتر فضای ذهنی او و باوهایش درمورد دیگران و حقانیتهایی که برای خود قائل است را برهم میزند.
10- همانطور که گفته شد، هدف از رفاقت "خویشتن و آگاهی از آن" است. هدفهای دیگری در رفاقتهای گوناگون هست که همگی ارزشمند و لازم بوده اما این غیر از هدف رفاقت به عنوان رکن حرکت انسانی است. "کمک به دیگران"، "مرام گذاشتن"، "لذت از همنشینی"، "تفریح و خوشی" و هر محتوایی که رفاقتهای متعارف دارد در جای خود خوب و ارزشمند میباشد اما نباید با این رفاقت خاص یکی گرفته شود.
11- اولین شرط رفاقت سلوکی، احساس امنیت فرد در توجه به خود است. امنیت دراینجا به این معنی است که هیج عمل وعکسالعملی از فرد مقابل وجود نداشته باشد که احساس راحتی و اطمینان به وجود بستری مناسب و قابل اتکا برای توجه به نفس را خدشه دار کند. تفاوتی ندارد که این عمل مخل درست یا غلط، دوستانه یا همراه با دشمنی، با انگیزه درست یا غلط، همراه با انحرافات روانی یا بدون آن و یا هر شکل ومحتوای دیگر باشد. باید ارتباط به گونهای باشد که فرد بتواند در خود بیشتر و بیشتر فرورود و در انسان هیچ انگیزه ای برای بیرون آمدن از خویشتن ایجاد نکند. بنابر وقتی انسان دچار انواع احساساتی میشود که او را از خود بیرون میآورد، درواقع از رفاقت سلوکی و مذاکره روحی خارج شده، اگرچه این احساسات درجای خود ارزشمند باشد همچون: عواطف شدید، احساس غبطهای که او را زمینگیر کند، میل قضاوت درمورد دیگران، میل نصیحت و ارشاد، خشم از صحبت رفیق، احساس نارفیقی که فرد را از توجه به خودباز می دارد ومانند ان. همچنانکه رفیقی که پیوسته انسان را تایید میکند نیز نمیتواند -مگر د رموارد خاص- آئینه مناسبی باشد. چه بسا رفتار غلط دوست یا دشمنی که انسان را به خود فرو میبرد و رفتار درست و لذتبخش دیگری که انسان را از توجه به خود باز میدارد. هرچه که باعث فرور فتن انسان در چاه درون میشود مفید و هرچه که برعکس آن عمل کند غیر مفید در رفاقت و ارتباط با دیگران است و این تنها عامل است و تمام معیارهای دیگر باید با این سنجیده شود.
12- در اکثر افراد رفاقت کامل و تمامی که در جهت حرکت کامل باشد مقدور و مفید نیست بلکه میتواند مضر و باعث انحراف و دوری فرد شود. ظرفیت وتحمل بسیاری لازم است تا انسان، "دوستی که در بیان عیوب انسان صریح است" را تحمل کند یا "مربی که با دقت مشکلات زیربنایی فرد را بیان میکند" بپذیرد و یا "همسر و شریک و همکار بدرفتاری که اتفاقا باعث سوق او به راهی صحیح است" و یا "مانعی برای بیشتر شدن معایب و نقائص ایجاد می کند" را با چشم واقعبین ببیند. اگر از بدحادثه انسان با چنین مواردی -خارج از ظرف و تحمل- روبرو شود نه تنها کمکی به رشد و و تکامل فرد نمی کند بلکه چه بسا ضدیت و عناد درونی و پنهان انسان را تحریک کرده و او را به مخالفت آشکار و محکمتری با واقعیت و حقیقت بکشاند.
13- بنابر این در اکثر افراد رفاقتی که مفید و مقدور است ترکیبی از رفاقت سلوکی -به معنی رکن حرکت انسانی- و انواع رفاقتهای دیگر است. ازیکسو لازم است که این رفاقت درحد ظرفیت و توان انسان بوده و بتواند عواقب آن را تحمل نموده و از نتایج آن استفاده نماید. همانطور که در بند 11 توضیح داده شد به هر صورتی که رفاقت باعث شود که انسان از توجه به خود غافل شده و صرفا به دیگران بپردازد دیگر این حداقل رفاقت لازم را دارا نمیباشد. بخش زیادی از این امنیت به خود انسان باز میگردد وتحمل وظرفیت او برای شنیدن ودرک و اگاهی از خویشتن. اما در افراد متوسط بخشی از این هم به ان بخشی از رفاقت باز می گردد که سلوکی و حرکتی نیست و حداقلی از انس و همراهی و مهارت در گفتگو در این رابطه ایجاد شده باشد. از سوی دیگر اگر رابطه رفاقتی بیشتر از آنکه به خودآگاهی و درک خویشتن و معایب و مصالح خود باز می گردد، تنها به گفتگو و خالی کردن خود و لذت از این انس و الفت اکتفا شود، نمیتوان از آن نتیجه و استفاده نمود و اگرچه در خیلی از شرایط و حالات این نوع رابطه میتواند آثار خوب و ارزشمندی داشته اما رفاقت به معنی رکن حرکت انسانی ماهیت دیگری دارد و باید برای برقراری آن فکر نمود.
14- بنابر تـوضیحات گذشته در اکثر موارد لازم است ابتدا رفاقت به معنی عادی و هم صحبتی و انس با یکدیگر و رابطه جمعی ایجاد شده و سپس به صورتی تدریجی و با احتیاط به سوی گفتگوهای روحی باید حرکت نمود. این گفتگوها در ابتدا شکل مذاکره روحی نداشته و بیشتر به صورت تعریف کردن و ذکر حالات و آزمودن طرف مقابل و ظرفیت دو طرف بوده و به تدریج افراد باید به سوی توجه به خویشتن و فرا رفتن از رفاقت عادی رفته و هر اندازه که ظرفیت روحی و امنیت ارتباط وجود دارد، به مذاکره روحی و بیرون ریختن احوال درونی خود اقدام نموده و به محض آنکه "ذکر حالات و احوالات" توجه انسان از خود یا امنیت ارتباط را مختل نمود باید ارتباط را محدود یا منقطع نموده یا از حالات سلوکی خارج نموده و به رفاقت عادی اکتفا نمود. این اقدام میتواند موقت یا دائمی، در محدودهای خاص یا فراگیر باشد. در عینحال قطع کردن و محدود نمودن نباید با زیر پاگذاشتن اصول اخلاقی و وظایف انسانی همراه باشد و تشخیص "مرز بین این دو"کاری دقیق و ظریف است.
15- خطرناکترین رابطه زمانی است که رابطه روحی و ذکر احوال درونی -که گاهی جنبه راز زندگی دارد یا فرد اینطور توهم میکند- نه تنها نتیجه مثبتی عائد فرد نمیکند بلکه باعث برداشتهای نادرست یا بیرون آمدن از لاک خود یا هر وضعیت منفی دیگر شده و دلخوریهایی برای افراد پدید میآید. در این حالت ادامه این وضعیت کاملا خطرناک بوده و به سرعت باید برای آن فکری نمود. خطرناکتر از این وضعیت زمانی است که انسان در این شرایط برای خود وظیفه توهمی برای ارشاد دیگری و نصیحت و ورورد به محدوده او درست کند.
16- یکی از علائم پیشرفت در رفاقت سلوکی این است که از رازها و اسرار مگوی انسان کاسته میشود. همانطور که از علائم زیست مسلمانی این است که کمتر به زندگی دیگران می نگرد اما از "محدودهای محرمانه توهمی" او کاسته میشود. رفاقت و پیشرفت در آن به فرد کمک میکند که بین آنچه که "ذاتا و عقلا باید محرمانه بماند" با آنچه که "به دلیل ضعف و مشکلات روحی فرد توهم محرمانه بودن پیدا کرده" مرز روشنی کشیده شده، بتواند این توهمات را کنار گذاشته و از ارتباط جمعی استفاده کافی نماید. "فراتر رفتن از محرمانههای توهمی" نقش بسیار کلیدی در رشد فرد داشته تا جائی که در محدودهای از حالات و روحیات فرد غیر از این راهی برای اصلاح و تکامل وجودندارد. افرادی که در این زمینه رشد کافی نمودهاند مرز با "محرمانههای ذاتی و عقلانی" خود را کامل نموده و "محدوده فاشناپذیر" را در زندگی روحی خودحذف کرده و بیشترین اشتراک در زندگی فردی را با دیگران خواهند داشت.
17- روشن است که "فاشپذیر بودن زندگی روحی" و "قابلیت اشتراک زندگی غیر روحی" به دلیل تعادل و ظرفیت فرد غیر از "بی ظرفیتی طرف مقابل" و "شرایط بیرونی" است. همانگونه که این به معنی "بیان و ارائه بیدلیل و غیر عقلانی هر مطلب درونی" و به "اشتراک گذاشتن مسائل و امکانات زندگی غیر روحی" نیست. آنچه که تعیین کننده رشد و ظرفیت فرد است عبارت است از توان و قدرت فرد برای به اشتراک گذاشتن و نترسیدن از ان و آنچه که اقدام عملی را برای این امر عقلانی و موجه میکند شرایط بیرونی ودلائل عقلانی مربوط به آن است.
18- جمعهایی که کارکرد اصلی ان توجه فرد به مسائل روحی و درونی است حساب جدایی دارد وبسیاری از محدودیتها برای آن وجود ندارد. اگر این تجمعات و گروهها بتواند خاصیت توجه به درون را در فضای خود نهادینه نماید بسیاری از مشکلات رفاقت را از بین برده و میتواند آثار و ثمرات بیبدیلی ایجاد نماید. در صورتی که حضور و عضویت در چنین تجمعات و فضاهایی برای فرد مقدور باشد نباید به هیچ وجه از ان صرفنظر کند. اگر "مشکل خصلتی یا رفتاری" در خود یا دیگران مانع حضور درچنین جمعی است باید و باید به ان رسیدگی کرده، منبع و منشا ان را پیدا نموده و در صورت امکان حل نماید. هرچند که این تجمعات همان اندازه که ارزشمند است میتواند به انحراف کشیده شده و آثار بسیار مخربی داشته باشد.
-- تکلیف جلسه ۳۴ رساله چهار
با توجه به مطالبی که در جلسه گفته شد:
چه اندازه در رفاقت حرکتی موفق بودهاید؟
چه اندازه از آن فاصله دارید و به جای آن چه نوع رفاقتی را به اشتباه جای رفاقت سلوکی وحرکتی گرفته بودید؟
آیا موانع جدی درونی برای استفاده از این رکن حرکت درشما وجود دارد؟
آیا جمعی در دسترس شما هست که بتواند این رکن حرکت را به بهترین صورت برای شما برقرار کند؟
برای آینده چه برنامهای دارید؟