۱. در میانه این جهان و در تمام این رنجها و اضطرابات و مشکلات و در حالی که جهان را ظلم و تباهی فرا گرفته است، تکلیف انسان چیست؟ اینکه "همه فضیلتها و ارزشها و هر کرامت و قدرت در انسان نهفته است" چه مسئلهای را حل میکند و چگونه باید به آن پرداخت؟
۲. هر هدف و مقصدی برای انسان مشروعیت داشته باشد یک راه به آن بیشتر وجود ندارد و آن "بازگشت به خویشتن" است. منظور از بازگشت به خویشتن احیای خویشتن انسانی است و اینکه فرد بتواند در گردونه زندگی روزمره و در میان همه این تباهیها و مشکلات به خود مراجعه نماید.
۳. دلیل بر این ادعا چیست؟ مهمترین دلیل آن منحصر بودن راه به خویشتن است. اصولا غیر از خود انسان چیزی در مقابل او وجود ندارد و هر راه و بیراهه از خود او میگذرد. از خودخواهانهترین اهداف مادی تا فداکارانهترین نیتهای فرامادی و از مومنانهترین ایدهها تا ملحدانهترین آنها و هر نیت، مکتب فکری و عملی و هدف مادی و معنوی و هر فکر انسانی و غیر انسانی دیگر تنها یک محور میتواند داشته باشد و آن "انسان" است. کدام فکر عملی و نظری میتواند وجود داشته باشد که موضوع آن غیر از انسان باشد؟ هر توصیه و هر دانش و هر پویش از طریق انسان قابل اجرا است بنابر این خویشتن انسانی تنها راه انحصاری موجود در مقابل انسان است.
۴. اکنون این سوال مطرح میشودکه اگر تنها راه انحصاری ما فقط و فقط خویشتن است پس صحبت از بازگشت به خویشتن در مقابل ازخودبیگانگی به چه معنی است؟ اگر انسان همه افعال و اعمال و دانشها و توصیههای خود را با محوریت خود میتواند انجام دهد و اصولا چیزی غیر از خویشتن در دسترس او نیست که آن را موضوع اینها قرار دهد پس چرا صحبت از دو گونه زیستن میکنیم: زیستنی که با "ازخودبیگانگی" همراه است و طریقی از زیستن که انسان میتواند به "خود" مراجعه نماید؟
۵. برای درک مطلب ابتدا باید مراجعهای داشته باشیم به دو مفهوم از خود که درنشست دوم حکمت نامتناهی یک (انسان کیست) توضیح داده شد: "خود در مقابل غیر" و "خود جامع" که مبدا همه داناییها و توانائیها و افعال انسان است. در آنجا توضیح داده شده که:
"انسان" یا "خود" یا "خویشتن" یا هر واژه دیگر که به این معنی باشد، به دو معنی کاملا متفاوت –و در ظاهر متشابه- به کار برده میشود:
اول- "خود" به معنی "واقعیتی در مقابل غیر" و همان حقیقتی که انسان وقتی قصد تنهایی و انزوا و فاصله گرفتن از دیگران و جامعه و اشتغال میکند، با بازگشت به آن با چنین حقیقتی مانوس میشود و این "خود" کاملا "در مقابل غیر" است و توجه انسان به چنین معنی و مفهومی متضاد با توجه به غیر است.
دوم- "خود" به معنی همان حقیقت و عینیتی که مبدا تمام معارف و باورها و شناخت ها و ملکات و هویت انسانی است و اصولا مانند شکل ابر آسمانی است که اگرچه ظرف است اما بدون مظروف معنی ندارد و مفهوم آن با مظروف آن عجین است. اگرچه مفهوم اول واسطه و مقدمهای است برای مفهوم دوم اما "خود" و "انسان" به معنی دوم "تضایفی از خویشتن و غیر" است و هر نگاهی به خویشتن به این معنی دوم –خویشتن به عنوان مبدا تمام دانشها و ملکات انسانی- همراه خود پیوسته جهانی از غیر را همراه دارد و امکان ندارد که ما توجه به خویش کنیم، در حالی که همراه خویش تمامی مظاهر انسانی از حالات و دانشها را نداشته باشیم. همانطور که امکان ندارد ابری از آسمان را بنگریم ولی تنها ظرف و شکل و قالب آن را تصدیق کنیم چرا که هر ظرف بلافاصله مظروف خود را در بردارد.
۶. بنابر آنچه گفته شد؛ هر عمل و اقدام و دانایی انسان به واسطهگری خود و خویشتن انجام میشود و هرگز چیزی غیر از آن وجود ندارد که و هرگز مفهوم "از خودبیگانگی" به این معنی نیست که خودیت از میانه برداشته شده و فرد بدون اینکه خویشتنی درمیان باشد در مقابل عینیتی متفاوت مشغول و سرگرم باشد و بیگانگی انسان از خویشتن هرگز به معنی "نبودن خویشتنی در میان" نیست چرا که همه چیز؛ هر دانایی و توانایی و هر فعل و انفعال و هر اثر و ثمری از انسان سر زند به صورت بدیهی به معنی سر زدن از خود انسان است و فرقی بین "خود" و "انسان" نیست و نمیتوانیم بین این دو تفاوتی بگذاریم.
۷. اما مبدا بودن خویشتن برای مشاهده و فهم و توجه و عمل کردن در جهان بیرونی به دوصورت میتواند باشد:
اول اینکه چنان غرق دنیای بیرون شده که خویشتن انسانی مورد غفلت قرار گرفته هرچه که این روال ادامه یابد بیشتر از خود غافل شده و مبدا بودن انسان بیشتر و بیشتر جنبه وسیله و ابزار پیدا نموده و به تدریج "خودیت انسان" غرق در دنیای عینی شده همچون خس و خاشاکی در سیل حوادث روزمره و جلوههای بیرونی و جاذبههای زندگی اجتماعی و تقلید از جامعه محو میشود و به تدریج بخشی از هویت انسانی که با این تقلیدها و غرقشدگی تناسب دارد بیشتر
و بیشتر جلوه نموده و پررنگ و نمودار میشود و همچون لایههایی سخت و صلب ، هویت فرد را در برگرفته و شخصیتی مجازی و توهمی ایجاد شده و هرچه که این روال ادامه یابد این شحصیت توهمی قویتر و محکمتر شده و هویت واقعی انسان بیشتر فراموش میگردد.
دوم در حالت دیگر فرد در عین زندگی در همین جهان و انجام تمام لوازم و مقتضیات زندگی فردی و اجتماعی از خود غافل نشده و اگرچه در همین حالت هم خودش مبدا و محوری برای اقدامات بیرونی و درونی است اما "خویشتن" چون محوری است که قدر و جایگاه آن کامل و تمام عیار است و هر عملی که از او سر میزند باتوجه بیشتر و کاملتر به این مبدا است. در نتیجه هرچه که اقدام بیشتری مینماید و هرچه که دانایی و توانائی این ظرف -خویشتن- بیشتر و کاملتر میگردد ، اهمیت و جلوه و توجه به خود نیز بیشتر میگردد و توجه بیشتر به خود باعث ظهور آثار و نتایج کاملتر شده و آثار بیشتر توجه بیشتر به خود را برای بار دیگر ایجادنموده و این پروسه تا بینهایت میتواند پیش برود.
وقتی که فرد با این توجه به نفس و اقتدار خویشتن زندگی و حرکت میکند، توجه و اقدام و عملش در عین بازگشت به خویشتن اقدام برای جهانهای دیگر و عینیتهای فراتر است و در آنها هیچ تفاوتی بین خود و غیر موجود نیست. از طرف دیگر حرکت آنان در جهان و حضور در حرکتهای اجتماعی و سیاسی و اشتغالات فراوان منافاتی با بازگشت به خویشتن ندارد. در واقع در این نگاه، "بازگشت مداوم به خویشتن" و "حضور حداکثری در جامعه و جهان بیرونی" به صورت دوخط موازی با هم انجام میشود وپیوسته بر آن مراقبه میشود.
۸. از آنچه ذکر شد روشن میشود که در تقابل بازگشت و احیای خویشتن حالتی قرار دارد که باید به ان نام از خود بیگانگی و فراموشی خویشتن گذاشت اگرچه این مفهوم با نامهای دیگر هم در فرهنگ امروزی بیان میشود.
همچنین روشن شد که "بازگشت به خویشتن" و "از خود بیگانگی" دو فرایند و سیر بیانتها است و نباید این دو را مانند دو پروژه محدود انسانی در نظر گرفت که زمانی شروع شده و زمانی دیگر به انتها میرسد. انسان تا وقتی که در این نشئه به سر میبرد پیوسته در معرض این است که زیستی را انتخاب کند که او را از خود دورتر کرده و یا به خویشتن نزدیکتر نماید.
۹. اگرچه بازگشت به خویشتن به معنی بازگشت و احیای "خویشتن جامع" است اما نباید فراموش کرد که "خود در مقابل غیر" ابزار و سرپلی است برای عبور و مشاهده و توجه به "خویشتن جامع". در ابتدای امر و وقتی که انسان قصد نجات خود از غرق شدن در زندگی روزمره و اهداف اجتماعی و جهان بیرونی را دارد امکان توجه مستقیم به "خویشتن جامع" را ندارد و مجبور است به عنوان مرحله موقت و گذرا به حدی از انزوا و ترک جهان بیرونی و بعضی از "اقدامات نامقبول" دست بزند تا زمینه برای حرکت کاملتر برای او آماده شود.
۱۰. احیای خویشتن انسان هدف نهایی بازگشت به خویشتن است؛
• احیای انسان چگونه ممکن است و مفهوم آن چیست؟
• چگونه انسان نامتناهی میتواند احیا شود و آیا این به معنی یک پروسه تمام شدنی است؟
۱۱. همچنین آیا بازگشت انسان به خویشتن به معنی توجه به ذات است و این دو به یک معنی است یا معانی متفاوتی دارد؟
• توجه به ذات را اگر به معنی یک اقدام عملی بگیریم به چه معنی است؟
• آیا در توجه به ذات باید توجه انسان به هر امر بیرونی و درونی متوقف شود؟
• اگر انسان دارای یک هسته سخت نیست پس معنی توجه به ذات چیست و به چه چیزی باید توجه نمود؟
۱۲. وقتی انسان احیا شد چه شخصیتی پیدا میکند و اصولا در این نشئه چگونه می توان انسان بینهایت را احیا نمود؟
• آیا سیر بینهایت احیای انسان به معنی تغییر ماهیت انسان و پیدا شدن انسانهای جدید و جدیدتر است؟
-- تمرین
• نکات کارگاهی توجه به نفس را با دقت توجه کنید.
• نگاه یا نقد یا نظر یا سوال شما در این رابطه چیست؟
• اگر با زندگی خودتان مقایسه کنید چه مطلبی از این مقایسه قابل ذکر خواهد بود؟
• آیا از طریق این نکات، یا با استفاده از مطالب و تجربیات دیگر بازگشت و توجه به خود، میتوانید سیر عملی برای خود طراحی کرده یا سیر عملی قبلی خود را نقد و بررسی کنید؟