۱. نگاه دیرین به منطق آن را شیوه درست فکر کردن میداند. از نگاه آنان منطق به انسان میآموزد که چگونه بیندیشد و چگونه حرکت ذهنی انسان از دانستهها گونهای تنظیم شود که مجهولات را بدانیم و یا سوالی را جواب گوئیم یا هر آنچه که از طریق ذهن قابل وصول برای انسان است.
۲. بنابراین تعریف علم منطق بر چند بستر استوار است:
• اول اینکه موضوع آن ذهنی است و نه هیچ چیز دیگر.
• دوم اگرچه برای شناختها و تصورات ذهنی قواعد و اصولی بیان میشود اما ذهن بر بستر حرکت خود موضوع منطق قرار میگیرد و همه قواعد و چهارچوبها زمانی به ما کمک میکند که درست بیندیشیم که ذهن حرکتی کند.
• سوم حرکت ذهن همیشه از معلومات به مجهولات است. ما از طریق دانستهها نادانستههای خود را کشف میکنیم.
• چهارم مرز روشنی بین دانستن و نادانستن هست و این مرز نامشخص و نامعلوم نیست و انسان عینیتی را میداند و یا نسبت به آن نادان است.
• پنجم اشیاء و عینیتها و حقایق بیرونی همچون بستههای مجزائی از هم میباشد که قابل تفکیک از یکدیگر بوده و درک روشن وکاملی از ذات آن امکان دارد اگرچه درکهای بیشتری از آن وجود دارد که برای ما معلوم نیست ولی این مجهولات غیر ذاتی است و خدشهای به درک ذاتی ما نمیزند. مثلا انسان برای ما با تعریف "حیوان ناطق" روشن و شناختهشده اگرچه هرگز مجهولات ما در مورد انسان به انتها نمیرسد.
• ششم همیشه معلومات درستی برای انسان وجود دارد که در سیر ذهنی خود از آنها به سوی حل مجهولات -اگر قواعد منطق را رعایت کند- حتما و حتما به معلومات جدیدی میرسد که درست و صادق بوده و خطا و اشتباه در آن راه ندارد.
۳. منطق صوری شناختهای انسان را به دو گروه اولیه تقسیم میکند: تصور و تصدیق. مرز این دو با هم کاملا مشخص است و تصورات انسان مقدمه تصدیقات اوست و غیر از این راهی برای شناخت انسان وجود ندارد. اگرچه این در محدوده علم حصولی است و علم حضوری انسان در جایگاه خود مورد قبول بوده و مرز بین این دو علم -حضوری و حصولی- مشخص و غیر قابل خدشه است.
۴. تصورات و تصدیقات بر یکدیگر و بر شناختهای قبلی -اعم از تصور و تصدیق- استوار است چرا که ذهن با حرکت خود از معلومات به شناخت مجهولات میرسد. در نتیجه هر معلوم -تصوری یا تصدیقی- بر معلوم دیگر استوار است و این سلسله بدون حلقه مفقوده باید ادامه پیدا کند. هر حلقه مفقوده باعث از اعتبار افتادن حلقههای بعدی است.
۵. سلسله معلومات تصور و تصدیقی انسان باید به ابتدائی ختم شود که بدیهی و ضروری است (در اینجا جزئیاتی در منطق صوری مطرح میشود که از بحث ما خارج است). بدون این شناختهای ابتدائی ، سلسله شناختها دچار تسلسل شده و پوچ و عبث میشود.
۶. ابتدائیترین شناخت انسان قضیه اولیالاوائل است که خود بر "وحدات ثمانیه" متکی است. بدون این قضیه ابتدائی امکان شناخت وجود ندارد و بنابر نگاه اکثر، سنگ زیربنائی تمام شناختهای انسان است و اگر برداشته شود هیچ شناختی برای انسان باقی نمیماند.
۷. صناعات خمس در مورد بعضی از شناختهای انسان که سایهای از غیر ذهن در آن است نیز صحبت میکند. مانند قضیههای اقناعی و شعر ومانند آن. اما ورود منطق صوری به این حوزه تنها از طریق بررسی ذهنی است و نه هیچ چیز دیگر. یعنی اگرچه اقناع انسان -به عنوان مثال- با تمام ابعاد انسان مربوط است اما در منطق تنها به جنبه ذهنی ان پرداخته میشود و اینکه سخن اقناعی یا شعر و مانند ان از چه مادهای تشکیل شده است.
۸. اولین اختلاف زاویهای که با منطق صوری میتوان داشت در مورد مفاهیم سوالناپذیر است. بدون اتکای بر این مفاهیم چگونه میتوان چنین بنیادی برپا کرد؟ همانطور که در نشست ۱۲۳ حکمت نامتناهی توضیح داده شد؛ اگر ما امکان درک و دانستن و سوالاتی از این قبیل را از طریق "مفاهیم سوالناپذیر" حل نکنیم چگونه میتوان بنیان شناختی بنا کنیم؟
۹. در نشست ۱۲۴ (فراتر از شناخت) و نیز در نشست ششم (بنیاد شناخت ذهنی) توضیح داده شد که اصل شناخت انسان و تصور ذهنی که از آن دارد و همه چیزی که در مورد آن میگوید مانند همه دریافتهای انسان، خود زاویه و نسبتی از واقعیت است و امکان احاطه انسان بر عینیت بیرونی وجود ندارد و هیچ درک وشناختی از انسان در این نشئه از این قاعده مستثنی نیست و از جمله اصل درک انسان از شناخت و شناخت ذهنی و ذهن و هر چیز دیگری که بنیان منطق صوری میتواند بر آن بنا شود. این نگاه به معنی است که زاویه دومی ایجاد شده و برخلاف نگاه مطلق منطق صوری همه آنچه که این بنیان و تمام تبیین و توضیحی که در آن جود دارد از این نسبیت بیبهره نخواهد بود.
در مورد فراتر از شناخت هم مسائل دیگری در این رابطه وجود دارد که در زمان خود باید به آن پرداخت.
۱۰. در نشستهای ششم و هفتم در مورد شناخت ذهنی و عینی توضیحاتی بیان شده و اینکه انسان همزمان با شناخت از طریق ذهن و تصورات و تصدیقات آن شناخت مستقیمی از واقعیت دارد و برخلاف نگاه منطق صوری که مرز کاملی بین این دو -با عنوان علمهای حصولی و حضوری- میکشد، این دو به موازات هم قرار دارد وبدون شناخت مستقیم از عینیت هرگز امکان "اعتباربخشی" به "شناخت از طریق ذهن" وجود ندارد.
۱۱. آیا مرز بین تصور و تصدیق به همین شفافی است که در منطق صوری بیان میشود؟ حتی بدون اتکای به باورهای "حکمت نامتناهی" هم این مرز قابل خدشه است. تصورات ما -حداقل در بسیاری از موارد- آغشته به تصدیق است همانطور که تصدیقات ما میتواند تصوری تجزیهشده باشد. وقتی شما تصوری از سیب قرمز دارید، این تصور تفاوت اندکی با این گزاره دارد که "سیب قرمز است" در واقع این اعتبار ذهنی فرض شده منطق صوری است و در عالم ذهنی چندان مرزی بین این دو نیست. همینطور وقتی گزاره "این مرد عالم است" را در نظر میگیرید به احتمال بسیار تصوری از فرد عالم و دانشمندی دارید و در ذهن شما این تصور اصل است اگرچه برای بیان و توضیح و اثبات آن برای مخاطب نیازمند این گزاره هستید و راهی غیر از گزاره تصدیقی ندارید.
منظور رد تقسیم بندی منطق صوری در مورد تصور وتصدیق نیست، بلکه منظور نسبی بودن ترتب تصدیق بر تصور و سلسله شناختی است که این منطق بیان میکند. در واقع منظور نسبیت این بنیان منطقی است و خدشه در مرزهای کلیشهای آن است.
۱۲. در بند ۱۰ توضیحی به نقل از نشستهای قبلی حکمت بیان شده که شناخت ذهنی و عینی به موازات یکدیگر در جریان است و اگر نگوییم که رابطهای متقابل برقرار است حداقل این ضروری است که بدون شناخت عینی امکان اعتبار دادن به شناخت ذهنی وجود ندارد. از اینجا روشن میشود که تفاوت بین شناختهای بدیهی و نظری مانند دو حوزه مجزا با ماهیتی متفاوت نیست. این دو شناخت مانند دو سر طیف است که یک سر آن شناختهای کاملا بدیهی است که رابطهای بسیار نزدیک بین این دو شناخت برقرار بوده و شناخت ذهنی کاملا برآمده از رابطه شناختی مستقیمی است که انسان از واقعیت و عینیت دارد و در سر دیگر این طیف شناختهای پیچیده نظری است که برداشت و شناخت عینی انسان با فاصلهای بسیار به تصور ذهنی تبدیل شده و پیچیدگی نظری آن عامل اشتباه و خلط بسیار است و اعتبار سنجی آن با سهولت امکان ندارد.
این رابطه در مورد مفاهیم سوالناپذیر به مرحله فراتر از شناخت نزدیک میشود و تنها با آن فرایند امکان درک انسان فراهم میشود.
۱۳. همانطور که در شماره پنجم بند دوم این متن توضیح دده شد "ماهیت اشیاء" و تقسیم به "ذاتی و عرضی" از بنیانیترین ارکان منطق صوری است که بدون این رکن دستگاه منطقی آن از کار خواهد افتاد.
اما در نشست ششم حکمت (بنیاد شناخت ذهنی) بررسی شده که:
"... در یک زاویه دید و نگاه انسان به یک عین خارجی، تصویری از شی نشان داده میشود و زاویه دیگر، تصویر و نگاهی دیگر و همین طور زوایای دیگر نگاهها و تصاویر دیگری از عینیت شی را بیان و مصور مینماید. هرکدام از این "معلومهایی که ما را در شناخت بخشی از یک شئ عینی رهنمائی میکند" را میتوان یک "بُعد معرفتی" از آن شئ عینی دانست...
... تعداد ابعاد شناختی در هر شئ عینی بینهایت است و هرگز ما نمیتوانیم به نقطهای برسیم که دیگر "زاویه جدید برای نگریستن" و "سوالی برای پرسیدن" در مورد یک شی وجود نداشته باشد..."
و در ادامه:
"... منطق ارسطوئی تفکیکی بین تصویرهای ذاتی و غیرذاتی نموده و برای شناخت یک شی تصویرهای ذاتی را کافی دانسته و مابقی تصویرات را مازاد بر آن میداند. در واقع وقتی تصویر ذاتی یک شی برای شما روشن شد، احاطه شناختی بر آن شی پیدا کردهاید و مابقی جهلهایی که در مورد آن وجود دارد خسارتی به شناخت و تعریف اساسی شما نمیزند. چنین برداشتی اگر مربوط به مفهوم ذهنی شی باشد قابل قبول است و اگر مربوط به "عینیت خارجی" آن باشد قابل قبول نیست. به عنوان مثال انسان به عنوان حقیقت عینی و بیرونی قابل احاطه به وسیله "جنس و فصل" نیست و تصویر های ذاتی از انسان به اندازه مابقی تصویرها با جهل نامتناهی همراه است. ذاتی انسان نمیتواند ما را در شناخت او بینیاز از بینهایت جهلی کند که در آن گرفتار است. نسبت شناختی که منطق ارسطوئی آن را "ذاتی" میداند به بقیه ابعاد شناختی همان نسبت عدد محدود به بینهایت است و در این امر فرقی بین تصویر ذاتی و عرضی نیست. اما اگر ما از حقیقت عینی انسان، یک تصویر کلان در ذهن خود بسازیم و آن را طبق قرارداد "نوع انسان" بنامیم؛ آنگاه این واژه میتواند ذاتی و عرضی داشته باشد و تعریف این واژه قراردادی و تصویر آن به وسیله "جنس و فصل" صحیح است؛ چرا که ما بر تصویر ذهنی خود احاطه داریم و میتوانیم به صورت کامل آن را بشناسم..."
۱۴. در شماره ششم بند دوم توضیح داده شد که منطق صوری میگوید اگر از مقدمات درست با قواعد منطق حرکت ذهنی کنیم حتما به نتایج درست میرسیم. در نشستهای گوناگون حکمت توضیح داده شد که هر دانش و آگاهی ما نگاهی به عینیت و از زاویهای محدود است و انسان از این زندان محدودیت نمیتواند خارج شود (تا وقتی در این نشئه است) بنابراین هر شناخت انسان -اگر مقدمات درستی را برگزیده و به نتایج مطلوب رسیده باشد- تنها نسبتی از عینیت است و هرگز از این نسبیت نمیتواند خارج شود.
۱۵. جدای از این زاویه کلانی که از نگاه حکمت نامتناهی با منطق صوری ایجاد میشود، حتی در دستگاه منطق صوری و فلسفه شناخت برآمده از آن، همه علوم بر بدیهیات و بدیهیات هم بر اصل اولیالاوائل استوار است یعنی این اصل که "ارتفاع و اجتماع نقیضین محال است" و در صدق این اصل هم وحدات چندگانه معتبر است مانند وحوت در زمان و مکان و...
اما این وحدات استقرایی است و هر زمان وحدت جدیدی قابل اضافه شدن به آن است. مثلا وقتی که منطقدانان مسلمان حمل در یک قضیه را به "حمل ذاتی اولی" و "حمل شایع صناعی" تقسیم کردند وحدت دیگری اضافه شد همانگونه که در وحدات و تعداد آنها نیز اختلافاتی بین حکمای مسلمان وجود دارد. اکنون نیز با تغییر بعضی از دستگاههای فکری ضروری است که تغییراتی در وحدات و تعداد آنها ایجاد شود. مثلا اکنون که دستگاههای هندسی به اقلیدسی و نااقلیدسی تقسیم شده چگونه میتوان بدون توجه به تعدددستگاهها وحدت مکانی واحدی را شرط دانست و توجهی به تفاوت مکان در دستگاهها مختلف ننمود؟
استقرایی و قابلتغییر بودن شرایط صدق و برقراری اصل اولیالاوائل به معنی سیال بودن این اصل است و سیال بدن آن به معنی سیال بودن کلیت دستگاهی است که بر آن بنا میشود همانگونه که در نشست نسبیت نامتناهی توضیح داده شد و این نگاه هیچ "هرج ومرج شناختی" ایجاد نمی کند.
۱۶. حرکت ذهن از دانستهها به نادانستهها و کشف و درک آن اگرچه وجود دارد اما این بخشی از فرایند شناختی انسان است و نه تمام آن. همانطور که اصل حرکت ذهنی را نباید تنها روش انحصاری ذهن برای دانستن فرض نمود. خلقِ تصورات و تصدیقات ذهنی از یک طرف از طریق حرکت ذهنی معلوم به مجهول و کشف آن رخ میدهد و از سوی دیگر از طریق ارتباط شناختی انسان با عینیت. خلقهایی که بدون اتکای ابتدائی بر حرکت ذهنی و معلومات آن صورت میگیرد به حدی روشن و بسیار است که بدون آنها امکان زندگی انسانی وجود ندارد و نمیتوان همه آنها را حمل بر حرکت ذهنی منطقی از معلوم به مجهول نمود. حدسها، لحظات ناب هنری، کشف و شهود انسان در زندگی علمی و اجتماعی، مکاشفات علمی و اختراعات و بسیاری از نمودها و رویدادهای انسان بر "خلقِ شناختی" انسان دلالت دارد که فراتر از فرایند "حرکت کلیشهای ذهن از معلومات به حل مجهولات" است.
۱۷. صناعت خمس اگرچه محتواهایی برای بسیاری از افکار و عقاید و احساسات انسان غیر از محتوای خشک منطقی فراهم میکند اما در نهایت تنها آن را در محدوده حرکت ذهنی تحلیل و بررسی مینماید در حالی که فرایند حرکت فکری و وجودی انسان است که باید تحلیل منطقی و شناختی شود و چنین است که منطق صوری در محدودههای فراتر از "شناخت خشک منطقی" بسیار ناکارمد شده و توانائی کمتری برای ارائه و تبیین دارد.
۱۸. اگر بخواهیم برآیندی از تمام این مطالب داشته باشیم باید اذعان کنیم که:
منطق صوری در نگاه حکمت نامتناهی "منطقی خشک و کلیشهای" است که اگرچه مفاد و محتوای آن قابل قبول است اما "کلیشه و صلب بودن و مطلق بودن" آن قابل قبول نیست. منطقی است که انسان را "کلیشهای، تکبعدی و تک ساختی" بررسی میکند، مفاد خود را "مطلق" میپندارد، جهان را "ساده" میانگارد و "بنیان محدود و مطلقی" را برای شناخت انسان بنا میکند که قدرت مقاومت در مقابل سیل "نسبیت نامتناهی" و "نامتناهیگری عینی" ندارد. اشیاء و ساحتها واقعیت را با مرزهای اعتباری جدا کرده و بسیاری از حقایق را گذر میکند.
بنابر همه اینها؛ از دید حکمت نامتناهی باید منطق صوری را بخش "ارزشمند و معتبری" از واقعیت شناختی انسان در نظر گرفت و مانند همه دستگاههای دیگر باید "دیوارهای کلیشههای" و "محدودیتهای تصنعی" و "اعتبارهای فرضی" آن را کنار گذاشته و آنگاه از آن نهایت استفاده را نمود.
۱۹. این شروع مواجهه با منطق صوری است اما در ادامه آن چنانچه در نشست هفتم حکمت (ویژگیهای شناخت ذهنی) گفته شد:
"...انسان در خط رشد فکری و در امتداد افزایش ظرفیت معرفتی و وجودی خود، پیوسته به شناختهای بالاتر و بالاتری میرسد که هر شناخت برآمده از نگاه وسیعتری است و بًعد بزرگتری از جهان عینی را به ما نشان میدهد و شناخت کاملتری از آن است. در عین حال همراه با هر معرفت و شناخت، جهانی که در آن زندگی میکنیم و ظرفی که از آن نگاه میکنیم، "بزرگتر و بزرگتر" میشود. این سیر معرفتی انسان همچون خط کشداری است که مداوم و بیانتها است و "سیر صعودی انسان" است که او را در "سلسلهای از شناختهای پی در پی و جهانهای آن" پیش میبرد و برای آن نهایتی نیست..."
و در ادامه:
"... اگر "منطق" را "قانون درست فکر کردن و درست تصور و تصدیق کردن" بدانیم؛ آنگاه جهانهای گوناگون هر کدام "دستگاههای منطقی خاص خود" را دارند و این دستگاهها - مانند همان جهانهایی که این دستگاه از آنها برآمده- بیانتها هستند. در عین اینکه بین دو منطق میتوان به دستگاه منطقیای دست یافت، که برآیند بین دو دستگاه و "طریقه منطقی جمع این دو منطق" است و خود نیز از جهان وسیعتری که از "جمع دو جهان متناظر با دستگاههای منطقی خاص خود" هستند، برآمده است. جهانها و نگاههای نزدیک به هم به صورت "تساهل و تسامح و قرارداد" میتواند از یک دستگاه منطقی استفاده کنند و جهانها و نگاههای دور از هم به سختی میتوانند به منطق واحدی دست یابند و این، تعامل و گفتگو بین آنان را سخت و گاه غیر ممکن میکند اگرچه "فرزانگانی اندک" یافت میشوند که با هموار کردن رنج مسافرتهای دور و دراز و شنیدن و تحمل کردن اندیشههای متضاد بر این دوگانگی پیروز میشوند و از طریق "تکمیل و توسعه نامتعارف و شگفت جهان خود" به مرحلهای از فرزانگی دست می یابند که برای دیگران غیر ممکن است..."
۲۰. آنچه که ذکر شد شروع بحث بر سر منطق است که از نگاه و نقد دستگاه منطق صوری آغاز شده و در ادامه نیازمند سلسلهای از بحثها و گفتگوها در این رابطه است.
فایل ها :
حکمت نامتناهی (۱)
جستوجو و نگرانی لایزال انسان در دیالوگ با آفاق بیکران اندیشه