۱. محور بودن انسان در مکاتب مختلف میتواند معانی گوناگونی داشته باشد. به یک معنی این محوریت نه تنها قطعی و ضروری است بلکه راهی غیر از آن موجود نیست. معنای بدیهی محور بودن انسان این است که هر مکتب و مرام با هر ادعا و دعوت بدون تردید تمام این محتوا برای دعوت انسانی به امری است که ادعا میکند و آن را حق میپندارد. تفاوتی بین محتوای مکاتب در این نیست که انسان را در صدر نگاه خود بنشاند و او را برتر و بالاتر از همه چیز بپندارد یا طالب قربانی شدن انسان در برابر موجود دیگری باشد. چرا که در هر حال این انسان است که موضوع طلب و دعوت اوست حتی برای قربانی شدن.
۲. معنی دیگری از محوریت انسان در دنیای مدرن بیشتر مورد نظر است که انسان را در مقابل موجودات دیگر در نظر گرفته و آن را اصل و اساس خواستهها و محور زندگی و تلاش و هر چیز دیگر میداند. این گرایش که در دنیای مدرن شکل کامل و تمامعیاری به خود گرفته از محوریت انسان در تمامی خواستهها و غرائز و هر چیز دیگر آغاز شده تا اصالت فلسفی و اگزیستانسیال آن ادامه پیدا نموده و گاه شکل افراطی و لجامگسیختهای یافته و گاه به صورت حکیمانه و عقلانی تبیین میگردد و شکل افراطی آن که مبنای بسیاری از تلاشها و روشهای مدرن است باعث خسارات سنگین به طبیعت و محیط زیست و تمدن بشری گردیده و شکل عقلانی آن در مقابل افراط و یکجانبهگرائی تفکرات قبلی به نوعی از تعادل -ملحدانه یا مومنانه- گرایش پیدا نموده است. همینطور، در مقابل، شکل افراطی آن جنبشهای فکری برای تعدیل آن ایجاد شده همچون طبیعتگرایی و زندگی طبیعی و احترام به طبیعت.
۳. ادیان ابراهیمی در شکل رایج و عمومی خود نماد و جلوهای از دیانت را ترویج مینماید که کاملا مخالف محوریت و اصالت انسان به معنی دوم است. نگاه غالب و رایج و عمومی آنان این است که محور جهان و مبدا و منتهای آن خداوند است و اوست که خالق و مالک و معبود و منتهای خواستههاست پس چرا باید محور هستی را انسان قرار داد؟ از این دیدگاه محور هستی تنها خداوند است و همه چیز باید بر آن مدار باشد و از جمله انسان وظیفه تعبد و تبعیت از او را داشته و باید او را محور زندگی خود نماید.
این دیدگاه که متعلق به اکثریت متدینین بوده و در پس آن تبلیغات پرحجم متصدیان رسمی دیانت قرار دارد استدلال خود را بر امر به ظاهر روشنی استوار نموده است. اگر ما اصل بنیادین دیانت یعنی خالق بودن خداوند را پذیرفتیم، پس هر نوع ملکیت و اعتبار و ارزش و حاکمیت از آن خداوند است و پس از پذیرفتن آن اصل اولی این نتیجه بدیهی و قطعی است.
۴. اما در مقابل این اکثریت، نگاه خواصی از صاحبنظران ادیان توحیدی قرار دارد که چنین نگاهی را مخالف بنیان توحیدی ادیان ابراهیمی میداند. زیرا چنین نگاهی به معنی این است که ملکیت و حاکمیت و قدرت خداوند در عرض انسان است و نه در طول آن. چنین امری به معنی این است که وجود خداوند نیز در کنار و در عرض موجودات دیگر است و خدا ، اربابی در آسمان است که جهان در تملک اوست و ما موظف به پرستش او میباشیم.
۵. عرض و طول در اینجا به چه معنی است؟
دو وجودی که در عرض هم است یعنی در یک مرتبه از وجود بوده و در یک جهان و نشئه -مثلا در دنیا یا در آخرت یا عوالم برتر وجودی- وجود دارد و شئونات حقیقی و اعتباری آن با یکدیگر در تزاحم است. مثلا تمام یک سیب را دو نفر نمیتوانند بخورند تنها یکی از آنها میتواند یا اینکه مجبور هستند که نصف کنند چون هم سیب و هم این دو نفر و هم فعل خوردن در این جهان صورت میگیرد و درعرض هم است. امور حقیقی و اعتباری موجودات و جهان آن، همعرض ِ هم بوده و میتواند تزاحم با هم داشته باشد. دو نفر نمیتوانند مالک انحصاری و کامل یک شی شده همانطور که "دو پادشاه در اقلیمی نگنجند" مگر آنکه "درویشی" پیشه نموده یا در شکل جدید آن "تقسیم قدرت" نمایند.
اما وجودات طولی در دو مرتبه و جهان متفاوت هستند و شکل وجود و مقتضیات و جلوههای آنها با یکدیگر متفاوت بوده و مرتبه بالاتر بر مرتبه پایین احاطه دارد بدون اینکه تزاحمی در کار باشد و بدون اینکه مقتضیات مرتبه پایین تغییری نماید. انسان و صورتهای ذهنی او نمونهای از دو وجودی است که در دو مرتبه وجودی است؛ هرگز ملکیت ذهنی ارتباطی با وجود انسان و مقتضیات او ندارد در حالی که انسان بر صورت ذهنی خود و تمام مختصات آن احاطه کامل دارد و این احاطه هیچ چیز را در جهان ذهن تغییر نمیدهد. روح انسان نسبت به بدن عنصری او هم نمونه دیگری از وجودات طولی بوده و همین وضعیت در مورد این دو نیز صادق است. روح و جان انسان، نسبت به وجودات برتری که در مرتبه بالاتر است همین تفاوت طولی را دارا بوده و آن مراتب نیز با مراتب بلندتری احاطه میشود و این سلسله تا بینهایت ادامه پیدا میکند همانطور که سلسله اعداد تا بینهایت ادامه دارد. در تمام این مراتب تزاحم عرضی غیرممکن است. مثلا اگر موجود برتری -مثلا فرشته و ملک- نوعی از ارتزاق و طعام برایش متصور باشد نمیتواند از نوع ارتزاق این جهانی باشد و طبیعتا تزاحم آن با طعام انسان قابل تصور نیست.
۶. آنچه در بند ۴ گفته شد اکنون واضح میشود. ملکیت، حکومت، غلبه، قدرت و توانایی خداوند در طول انسان است و نه در عرض آن. هیچکدام از این موارد از جنس ملکیت انسانی و معیارهای اینجهانی نیست. اگر ما برای اثبات محوریت خداوند در این جهان به ملکیت و غلبه او همچون یک موجود در این دنیا استناد کنیم در واقع او را در عرض موجودات این جهان فرض نموده و نه تنها به راه نادرستی رفتهایم بلکه خالق این جهان را از عرش خود پایین کشیده و از جاده توحید خارج شدهایم. به همین دلیل است که قدرت و غلبه یک حاکم جائر و شدت ظلم و فساد و تباهی او هرگز منافاتی با قدرت خداوند ندارد. همانطور که قاعده فقهی "الناس مسلطون علی اموالهم ؛ مردمان بر اموال خود حاکم هستند" هیچ منافتی با ملکیت مطلق خداوند ندارد.
۷. هر نوع استدلال یا هر سخن و تصور دیگر که خداوند را تبدیل به موجودی در عرض و در کنار موجودات دیگر کند، تصور نادرستی است که با خدای توحیدی در ادیان ابراهیمی و در غیر آن منافات دارد. خداوند یکتا موجودی در کنار موجودات دیگر نمیتواند باشد. این درست مخالف نگاه مسلط بر بسیاری از متدینین این ادیان است که تصوری از خداوند را برای زندگی روزمره خود به کار میگیرند که همچون موجودی مجزا و در مقابل تمام موجودات است و عادت دارند که با توجه به چنین خداوندی زندگی روزمره خود را بگذرانند، آن را عبادت نموده و با او راز و نیاز نمایند. چه بسا در بعضی از این ادیان چنین نگاه غیرتوحیدی تبدیل به نگاه غالب شده حتی در خواص و متصدیان دین رسمیت پیدا کرده است.
۸. بنابر آنچه گذشت نگاههای توضیح داده شده در بندهای یک و دو بر هم منطبق شده و نگاه سومی از محوریت انسان شکل میگیرد که قطعی و ضروری است. انسان محور این جهان است و این هیچ منافاتی با خداوند یگانه خالق عالم و مالک و قادر مطلق ندارد. این جهان بر پایه محوریت انسان بنا شده است و غیر از او در این نشئه موجودی وجود ندارد که چنین جایگاهی برای او امکان داشته باشد.
۹. اکنون سوالاتی در پی این مفهوم خاص از محوریت انسان مطرح میشود:
سوال اول آیا این به معنی انسان با همین محدودیت و همین غرائز و تمایلات و رفتارهای افسارگسیخته است؟ اگر جواب منفی است چه عاملی به صورت منطقی وجود دارد که این اختیار را محدود نماید؟ منظور التزام انسان به محدودیتهای اخلاقی نیست بلکه منظور این است که چرا و به چه دلیل باید خود را محدود کند وقتی مالک این جهان در این نشئه جز او کسی نیست؟ آیا صرفا مصلحت از بین نرفتن زندگی اجتماعی و محیط طبیعی زندگی دلیل آن است؟ یا عقاب اخروی یا ترس از خالق این جهان؟ آیا دلیل ذاتی غیر از این موارد میتواند وجود داشته باشد؟
۱۰. سوال دوم آیا انسانی که خداوند بر این جهان مسلط نموده و تمام کائنات را در خدمت او قرار داده همین انسان محدود از جهت مادی و معنوی است؟ یعنی مادیت آن به همین شکل ظاهری و معنویت او به همین دستورات اخلاقی محدود میشود؟
۱۱. سوال سوم بایدها و نبایدها چگونه در این تصور برای انسان شکل میگیرد و آیا برای الزام انسان باید به مصالح اجتماعی و زیستی یا ثواب و عقاب استناد کرد یا اینکه حجیت و دلالت ذاتی برای این امر وجود دارد که ورای این موارد است؟
۱۲. سوال چهارم در نشست اول حکمت نامتناهی ۲ گفته شد تنها آنچه در دسترس انسان است همان هویت و ذات انسانی اوست و تنها این حقیقت است که امکان این را دارد که جواب ناکامی، اضطراب و جهالت انسان را بدهد. تمام مشکلات و اضطرابات و سرگردانی و ناامیدی انسان از یکی از این سه سرچشمه میگیرد: "جهل؛ نقص و ناکامی"؛ بدون حل این سه، امکان حل مشکل اساسی و بنیادین انسانی وجود ندارد.
اما سوال اصلی این است که چگونه چنین تصوری از انسان به تنهایی میتواند این مشکلات انسان را حل نموده و او را نجات دهد؟
۱۳. سوال پنجم در نشستهای مختلف حکمت گفته شد که هیچ فضیلت و هدف ارزشمندی بیرون از انسان وجود ندارد و هر انسانی تنها یک هدف و ارزش روبروی او و آن خویشتن اوست. همه فضیلتها و برتریها و هر هدفی که ارزش حرکت و زندگی انسانی را دارد همان خویشتن اوست.
این فضیلت چگونه از این تصور انسانی برمیآید؟
۱۴. سوال ششم اگر انسان موجودی نامتناهی است که هیچ حد و مرزی برای آن متصور نیست و آنچه که در ظاهر از خود درک میکنیم و تمام آنچه که در خیال و آرزوی ما دریافت میشود جلوه و بعدی از تمامی حقیقت ماست و انسان فراتر از همه محدودیتها و تکثرات این جهان است و هیچ مرز و اندازهای برای آن متصور نیست؛ چگونه چنین تصوری به نامحدودی انسان ختم میشود؟
۱۵. سوال هفتم آیا دوگانگی خود و جهان در این تصور قطعی است و انسان غیر از جهان است؟
۱۶. سوال هشتم حقیقت انسان در این تصور چیست؟ جسم؟ روح؟ اندیشه؟ معرفت و شناخت؟ فراتر؟ فروتر؟
۱۷. سوال نهم چگونه انسان با این محور که خود اوست به خواستههایش واصل میشود؟ مگر انسان چیزی غیر از ضعف و ناتوانی و ناداری و نادانی چیزی هست؟
۱۸. راه وصول به آگاهی در این جهانی که محور آن چنین مخلوق جاهل و ناآگاهی است کدام است؟!
۱۹. راه رسیدن به توسعه ظرفیتی و سعه صدر برای این انسان که قرار است خودش محور جهان باشد با این همه وابستگی و تعلقات چیست؟
۲۰. انسان در دنیایی که محور عالم خود اوست و باید از طریق خودش مراتب دانائی و درک را طی کند ؛ چگونه باید از توهم نجات پیدا نموده و از خطا مصون باشد؟
۲۱. سیر حرکت انسان و سلوک یا هر تغییر تکاملی از چه مبدا و منتهایی باید برخوردار باشد وقتی که تنها محور خود اوست؟ ایا انطباق مبدا و منتهای سیر و متحرکی که باید این سیر را طی کند به معنی عدم هر نوع سیر وحرکت نیست؟
فایل ها :
حکمت نامتناهی (۲)
سلسلۀ دوم
بحث :
1 -
1404-11-26 خدای کنار از موجوداتمشاهده
فایل ها :
2 -
1404-11-26 چهگونه تصوّر خود را از خداوند تغییر دهیم؟مشاهده
فایل ها :
3 -
1404-11-26 گفتوگومشاهده
فایل ها :