۱. در نشست هشتم گفته شد که در جهان غیر از محوریت انسان امکان دیگری وجود ندارد و حتی آنکه قصد قربانی کردن انسان در پای یک بت و معبود و مقصد را دارد نیز باز همه ایده و دعوت و اقدامش، روی همین انسان متمرکز است و غیر از این راهی ندارد. به دنبال پذیرش محوریت انسان سوالاتی پیدا میشود که همه آنها بر این سوال محوری استوار است که حقیقت انسانی چیست و چکونه این حقیقت میتواند نقش محوری زندگی، فضیلت و سیر و زندگی او را ایفا نماید.
۲. در نشست دوم حکمت یک (انسان کیست) توضیح داده شد که اگرچه مفهوم خود مفهومی بدیهی است اما در توضیح و تفسیر آن اختلافات و نگاههای متفاوتی وجود دارد. در آنجا گفته شد که حداقل چهار سوال اصلی وجود دارد که جواب به آنها میتواند موضع یک مکتب را در مورد مفهوم "انسان" و "خود" معین نماید و پاسخ حکمت نامتناهی به این سوالات بیان شد.
۳. آنچه به صورت خلاصه میتوان گفت که حقیقت انسانی غیر از شناخت چیزی نیست و در آنجا بیان شد که:
"معارف و شناختهایی که در این ظرف ریخته میشود، تمام هویت انسان است -همچون ابرهایی که در آسمان بدون ظرف شکل میگیرد و هویت مییابد- و در واقع غیر از مظروف چیزی نیست و ظرفی جدای از مظروف در کار نیست".
۴. اما در نشست ۱۲۴ حکمت نامتناهی یک (فراتر از شناخت) بیان شد که:
"تمام شناختهای انسان بخشی از حقیقت و بُعدی از آن است و عینیتی ورای همه این مفاهیم وجود دارد که هر نگاه و مفهوم و برداشت ما، بُعدی و جلوهای و زاویهای از عینیت بینهایت نامتناهی است و بخشی از آن را دارد و نه تمام آن. و اعتبار و جدا کردن شناخت از غیرشناخت اختصاص این نشئه است و نه ورای آن و شناخت انسان خود جلوهای از عینیت بالاتری است که برای ما قابل دسترسی از طریق شناخت نیست. بنابراین سوال از شناخت و ظرف آن و همه تحلیل و توضیح پیرامونی در محدوده این جهانی محدود میشود. به عبارت دیگر اگرچه هنگاهی که با درک و شناخت این نشئه نگاه می کنیم انسان را تنها ظرفی برای شناختها و درکهای متنوع مییابیم اما با نگاه کاملتر همین شناخت، خود جلوه و بُعدی از حقیقت و عینیتی ورای آن است و همه این درکی که از انسان پیدا کردهایم همچون جلوه و بُعدی از آن حقیقت بالاتر خواهد شد که اگر بخواهد تمام امور را توضیح دهد دچار تناقضهای غیرقابلحل شده، همانطور که هیچ شناخت و عینیتی قدرت توضیح و تبیین واقعیت و وجود ورای خود را ندارد"
۵. معنی این کلام این است که ما برداشتهای جدی و روشنی از حقیقت انسانی دریافت میکنیم و بیش از همه درمییابیم که انسان ظرفی برای معرفت و شناخت است اما در نگاه کاملتر متوجه میشویم که این خود، "شناختی انسانی" است و درگیر و در زندان انسانی این نشئه. بنابراین همچون "عینیت و حقیقت" که فراتر از شناخت انسانی است و انسان در این نشئه تنها به ابعادی از آن دسترسی دارد؛ به همان صورت، "حقیقت انسانی" نیز خارج از دسترس اوست و در این نشئه و با زندانی که هرگز از آن رهایی ندارد، در هر شناخت و در مجموع درکهای خود و در انتهای تمام این معارف ذهنی و غیرذهنی، تنها ابعادی از خویشتن قابل کشف است و هرگز به عینیت آن دسترسی نخواهد داشت.
۶. معنی دیگر کلام این است که انسان، وجودی در مقابل دیگر موجودات و عینیتی در کنار عینیتهای دیگر نیست. انسان همچون جلوه و اقتداری برخاسته از جهان عینی است که قدرت شناختی خود را برای درک عینیت -که مساوی با خود اوست- به کار میگیرد و نگاه خود را به این عینیت میدوزد تا آن را ببیند و بشناسد. مبدا این شناخت، ذات عینیت است اما مقصد آن به عمق توجه این نگاه بستگی دارد و گاه چنان محدود میشود که غیر از لاک خویش را نمیبیند و زمانی شروع به توسعه کرده و به سوی خویشتن بازگشت میکند. خویشتنی که مساوی و منطبق بر تمام عینیت است. اما بازگشت به خویشتنی چنین که طول و عرض آن با تمام عینیت برابری میکند هرگز انتها و تمامیتی ندارد و تنها معدودی از انسانها در این نشئه موفق به خروج از این نشئه و رفتن به سوی این عینیت میشوند هرچند که همه انسانها بارقهها، لحظهها و حتی مراتبی از آن را درک کرده حتی اگر خود ندانند.
۷. عینیت بینهایت نامتناهی که مساوی با تمام عینیت و فراتر از هر تصور ماست با چنین معنی از انسان است که چنان نزدیک است که "از رگ گردن نزدیکتر" بوده و بین انسان و خودش قرار دارد. چرا که در حقیقت فاصلهای بین "عینیت جهان" که "مساوی با انسان" است و "عینیت بینهایت نامتناهی" که "خداوند" است وجود ندارد و این انسان زندانی است که زندانی غیر از "محدودیت" و "زندانی کردن خویشتن" در "نگاه محدود" برای او وجود ندارد.
۸. هبوط انسان به این نشئه غیر از محدود کردن خویشتن در نگاه محدود نیست و این هبوط که به دست و با انتخاب خود انسان صورت میگیرد قوس نزول انسانی است. انسانی که هویت او "اقدام برای شناخت خویشتن" است در ابتدا که هنوز دایره نگاه و شناخت و توجه خود را محدود نکرده گرفتار این زندان نگشته و در بهشت محدود خویش قرار دارد و چون توجه او گرفتار اموری کوچکتر میشود به این زندان محدودیت -که همان شناخت کوتاهی است که این نشئه را میسازد- هبوط میکند و اکنون با "نجات شناختی" از این محدودیت خارج شده از این نشئه فراتر رفته و اگر ادامه بدهد فراتر و فراتر میرود تا به به درک کامل خویشتن برسد که همان "مقام توحید و فنا "میباشد.
۹. حقیقت انسان در این تصور چیست؟ جسم؟ روح؟ اندیشه؟ معرفت و شناخت؟ فراتر؟ فروتر؟ هر کدام از این موارد و غیر آن، بُعدی از ابعاد انسان است و هیچکدام از اینها مساوی با تمام حقیقت انسانی نیست.
۱۰. اما انسان متوسط و متعارف در این زندان و زندانهای دیگر این نشئه برای همیشه گرفتار است و اگر چه پیوسته بارقههایی از آن عینیت نامتناهی بر او وزش میکند اما لحظهای بعد دو مرتبه در این جهان و گرفتاریهای آن غرق میشود. در این شناوری انسان فرقی بین دیندار و بیدین نیست و همه آنچه که انسان میبیند و میداند و نیت و عمل و اقدام او گرفتار همین جهان محدود و زندانهای آن است. همه توجه و نگاه و نیت او در محدوده همین جلوههایی است که بینهایت فاصله با عینیت دارد و در حالت عادی و در زندگی متوسطی که دارد راه نجاتی برای او متصور نیست. عمل خوب و بد و زشت و زیبای و دینداری و بیدینی انسانهای متوسط همگی در این امر مشترک است که راهی برای خروج از این نشئه و صعود و وصول به حقیقت بینهایت نامتناهی نیست.
۱۱. آیا اگر وصل به آن قله حقیقت برای آنان ممکن نیست به این معنی است که اعمال آنان مساوی و حرکت و نوع آن برای آنها تفاوتی ندارد؟! هرگز و هرگز به این معنی نیست.
۱۲. هر قدم و عمل انسان متوسط و هر نیت و تصمیم او قدمی به سوی بزرگ کردن این زندان یا تنگ کردن آن است. بلکه هیچ دو لحظه انسان از این جهت با یکدیگر مساوی نیست. فضائل و رذائل اخلاقی خود جلوهای از این سیر کلی است و انسان در زندگی خود به تناسب اینکه در حال بازگشت به خویشتن است و یا از آن دور میشود دچار رذائل و فضایل اخلاقی میشود.
۱۳. توسعه ظرفیت انسان چیزی نیست مگر رها شدن انسان از محدوده تنگ شناختها و توجهاتی که خود بر خویشتن تحمیل کرده است. اما بدون سیر درستی در زندگی و نحوه زیست انسان امکان رسیدن به این هدف وجود ندارد. تمام زندگی روزمره انسان بستری است برای محدود کردن این توجه در مشغولیتها و متعلقاتی که انسان را محدودتر و زندانیتر نموده و یا برعکس آن.
۱۴. اگرچه انسان در این جهان با "نقص و جهل و ناکامی" عجین است اما این نحوه زندگی و درک و توجه اوست که این مشکلات را پدید میآورد. برای اینکه بتواند نقائص ذاتی این جهان را از خود دور کند باید بتواند توجه خود را از این محدوده زندان فراتر برد و این ممکن نیست مگر با درست کردن نحوه زیست خود.
۱۵. اگرچه مبدا و مقصد و متحرک و مسیر کمالی انسان خود اوست و این واقعیت حتی برای انسانهای خاص هم صادق است، اما این "خود" که در مراحل و مراتب گوناگون وجود دارد با توجهات و نگاههای کاملا متفاوتی عجین است و در نتیجه از بدترین زندان -زندان انسان شقی- تا افراد متوسط و در نهایت افراد خاصی که از این نشئه فراتر رفتهاند را شامل میشود و این همان مسیر و طریقت انسان در این جهان است.
۱۶. بخشی از زندانهای انسان با مرگ او از بین رفته و آزاد میشود. همانطور که انسان متکاملی که قوس صعود را طی کرده و فراتر از این نشئه و زندانهای آن است به دلیل حضورش در این زندگی دچار فشار و سختی و بعضی از محدودیتهای این جهان است. اما بخشی از زندانهای انسان چنان با او عجین شده که با مرگ و خروج از این نشئه با فرد همراه است و با اینکه توجه و نگاه او دیگر در محدودیت این نشئه نیست اما به دلیل عاداتی که در این زندانهای این زندگی کسب نموده و ملکاتی که بر خود هموار کرده تعلقات و گرفتاریهای روحی و وجودی او همچون غل و زنجیر به جهان دیگر منتقل میشود.
۱۷. عشق انسانی جلوهای از اتصال او به ورای این نشئه است. در بحثهای گذشته گفته شد که انسان به موازات گرفتاری در این نشئه و گرفتاری در علم ذهنی، ارتباط مستقیم با واقعیت و عینیت جهان هستی دارد و اگر این ارتباط مستقیم نباشد نه تنها تصدیق و تکذیب تصورات و تصدیقات او ممکن نیست، بلکه ادامه زندگی برای او غیرممکن است. "شهوات و غرائز" سمبلی از این اتصال مستقیم میباشد و به این دلیل است که علم ذهنی اثر اندکی بر روی آن دارد. همچنین که جلوههای زیباییشناسی، لحظههای هنری، بارقههای برد متوسط، خلاقیت و اختراع و کشف و خیلی از امور دیگر نمونه اتصال مستقیم انسان با عینیت بدون واسطهگری ذهن است، اگرچه به محض رد شدن آن لحظه اتصال، ما مجبوریم به ذهن خود پناه بریم برای تببین و ثبت و انتشار دریافتهای مستقیم. اما عشق، اتصالی قویتر و کاملتر است؛ اتصال به عینیت به صورت مستقیم و بر خلاف روال عمومی درکههای ذهنی و عقلانیت این جهانی و هر قاعده متداول و روش مورد پسند عاقلان. چنین است که عشق نیرویی جادوئی و قدرتی مافوق بشری و راهی نورانی و جلوهای آسمانی است. در این توضیح تفاوتی بین عشق مجازی همچون "عشق مجنون لیلای عامریه" و عشق حقیقی چون عشق عارفان و سالکان نیست.
۱۸. اما آنچه که از شهوت و غضب و هواهای افسارگسیخته و تمایلات نازل و پست برمیخیزد از نوع دیگری است. شهوات انسانی اگر از مبداء و منشا قدرتمندی برخیزد، خود نوعی اتصال مستقیم با عینیت است که در مورد غریزه و مانند آن بیان شد. اما این غیر از هواهای ضعیفی است که به دلیل ضعف و ظرفیت اندک فرد بر او مسلط شده و همچون خسی بر سیل خروشان او را به هر سو میکشاند. انسانی که هرروز بر جهتی به سوی هوس و گرایشی ضعیف و دون شأن خود میرود، هیچ ارتباطی با عالم عینی ندارد و این کاملا متفاوت از غریزه و تمایلات درونی فرد است. این گرایشات بیارزش ناشی از شدت ضعف و عادات سخیف و نداشتن هیچ ارتباط درست با عینیت جهان است و از جنسی دیگر است و نباید آن را با عشق حقیقی و یا غرائز آدمی یکی گرفت.
۱۹. "هوا" -در معنی که اینجا استفاده شده- یعنی آن تمایل که بدون هیچ منشا درست و غریزه درونی و تنها به دلیل گرفتار نبودن انسان در هیچ زندان ارزشمند بر فرد حاکم میشود. در اینجا زندانی بودن خود نوعی ارزش و فضیلت خواهد بود چرا که این فرد همچون باد سرگشتهای است که غیر از خس و خاشاک را حمل نمیکند و غیر از مزبله جایگاهی ندارد.
فایل ها :
حکمت نامتناهی (۲)
سلسلۀ دوم
بحث :
1 -
1404-11-26 راه آزادی انسانمشاهده
فایل ها :
2 -
1404-11-26 عشق، شهوت و هَویٰمشاهده
فایل ها :
3 -
1404-11-26 زندانهای پس از مرگمشاهده
فایل ها :