۱- حکمت نامتناهی انسان را بیانتها میداند و برای او حد و مرزی قائل نیست و این اولین تفاوت جدی آن است با مکاتب دیگر تحلیل انسانی از جمله مکتبهایی که به گونهشناسی و تقسیمبندی انسانها از جهت روانی و درونی پرداختهاند. حکمت نامتناهی مانند دستگاه مختصات کاملتر بلکه بینهایتی است که دستگاههای دیگر درون آن جای میگیرند . هر مکتب با دستگاه خاص خود بخشی و بعدی از حقیقت انسانی را نمودار کرده و بخشی از حقیقت را عیان میکند و درحالی که خود جلوهای از حقیقت است اما تمام آن نیست.
۲- وجود بیانتهای انسان وقتی در این نشئه به زندگی میپردازد، “لایههای شخصیتی، هویتی و وجودی” اطراف او شکل گرفته و سخت و محکم میشود. این لایهها را میتوان از بیرونی ترین آنها تا عمق عینیت انسانی، “جسم، روان، روح و وجود و فراتر از وجود” نام نهاد. اما انتهایی برای آن قابل تصور نیست و ما تنها به عمق محدودی از آن دسترسی و امکان تصور داریم. خصوصیت مکاتب ارزشمند روانشناسی در این است که از جسم میگذرند و به روان میپردازند و در عمق تحلیلها و دریافتهای خود از روان نیز رد میشوند و جلوههایی فراتر از روان را مورد توجه قرار میدهند و گاه کاوشها و جستارهایی فراتر از این نیز به دست میاورند. اما در نهایت بدون نگاه نامتناهی و حکمتهای برآمده از آن نمیتوان از سردرگمی و حیرانی فراتر از این، تصور درستی به دست آورد. چنین است که مکاتب تحلیلگر انسان و گونههای آن اگرچه لباسی ارزشمند از تحلیل و توجه و تقسیمبندی برای انسان به ارمغان میآورند و او را از برهنگی بیتحلیلی و بیتصوری نجات میدهند اما این تحلیل و تصور همچون لباس گشادی بر تن انسان میماند.
۳- تفاوت دیگر در اهمیت “آزادی و انتخاب انسان” است. حکمت نامتناهی در هیچ حالتی این آزادی را کنار نمیگذارد و اینگونه میاندیشد که در هر حالت و مرتبهای، در نهایت این انسان آزاد و مختار است که انتخاب را انجام میدهد. اگرچه در در بردهای بالاتر وجودی و معرفتی و جهان آن، رهایی انسان از کلیشههای روانی و اجتماعی بسیار قدرتمندتر است و اصولا در جهان بلند و برد آن کمتر قدرتی امکان اجبار انسان را دارد (جهان های تودرتو نشست ۴۱) اما هرچه که به برد کوتاه نزدیکتر شویم گرایش انسان به قالبها و کلیشههای رایج بیشتر و محکمتر است اما هرگز نهایی نیست. همچنین در بردهای بالاتر گونههای روانی و روحی امکان تجمیع دارند و تناقضها و تفاوتها در یکدیگر میآمیزند و کلیشهها ناقصتر و نارساتر میشوند.
۴- اما در محدوده درونی و عمیق انسان حکمت نامتناهی اگرچه کلیت آن را میپذرد و قبول میکند اما آنچه نگاههای متعارف دراین باره می گویند بخش کوچک از یک نگاه فلسقی کامل و دارای ابعاد گوناگون است. ناخوداگاه، وجدان جمعی و یا هر نام دیگر که در مکاتب متداول مورد بررسی قرار میگیرد از جهت مراتب و عمق تنها بخش کوچکی از باطن انسان است که نهایت و مرزی ندارد. اما مهمتر از این بیانتهایی، “ساختار و حقیقت و نحوه شکلگیری و تاثیر و تاثربخش باطنی انسانها” است. در نگاه حکمت نامتناهی ارتباط عینی و روشن و قابل جستجویی بین این بخشهای متراکم درون انسان و “عینیت خارجی، معرفت انسانی و باورهای او، فضیلتها و ظرف وجودی و معرفتی انسانی” برقرار است و اگر شکلگیری لایههای عمیق و پنهان انسان در نگاههای متداول، تاحدی مبهم و یا به “سرچشمههای ضعیف و غیرارادی و یا خودبه خودی” بازمیگردد، در نگاه حکمت رابطه متقابل ظرفیت انسان با عینیتها هست که در سیر تاریخی خود با روال روشن و قابل توضیحی تبدیل به هویت پنهان انسانی میشود و هرگز از سیر واقعی عینیت و تاثیرپذیری از انتخاب انسان جدا نیست. همچنین رابطه و ارتباط متقابل آن با فضیلتهای انسانی واضح و آشکار است به همین دلیل سیر تاریخی آن در گذشته و آینده نیز تبیین شده و قابل استناد است. علاوه بر آنکه “انگیزه و هیجان” یا هر نام دیگر که به “انرژی جنبشی انسانها” بگذاریم بخشی از واقعیت هستی و ارتباط متقابل آن با ظرف خالی انسان بوده و خود بعدی از حقیقت و عینیت است. در واقع ناخوداگاه و تمام مراتب درونی و باطنی انسان هر اندازه که عمیق شود -تا عمق بینهایت- از جنس همان معارفی است که در خوداگاه و عینیت این نشئه وجود دارد و چیزی مجزای از آن نیست. در این میان اگر زندگی این نشئه را اصل بگیریم “ناخوداگاه انسان”، مخفی تر و ناخوداگاه تر از خوداگاه او است اما اگر حقیقت و عینیت کلان را در نظر بگیریم این معارف و باورهای خوداگاه هستند که کمرنگ و کم اثر و محدود و زندانی هستند. به عبارت کامل تر، از این سو، ناخوداگاه همان خوداگاه تضعیف شده است و از آن سو، خوداگاه همان معارف عینی است که در زندان محدودیت و نسبیت این نشئه گرفتار شده است. (در نشست های ۳۳ و ۳۴ در این باره به صورت مشروح صحبت شده است همچنین در نشست های ۲۵ و ۳۰ اشاراتی به این موضوعات داشتهایم).
۵- در نهایت مدل انسانشناسی و تقسیمبندی افراد در حکمت نامتناهی به صورت “گرایشی”، “طیفی”، “محدود” و “حرکتگرا” است:
اولا تقسیمبندی و گونههای آن به صورت طیفی از وضعیتهاست که انسانها در این طیف پراکنده هستند و بسیار فراتر از تقسیمبندیهای چندگانه است که مرز مشخصی بین اقسام کشیده میشود.
ثانیا گونهشناسی از این نوع به جای اینکه به صورت قطعی گونهای را تعیین و مصادیق آن را شناسایی کند، مسیرهای گرایش را تعیین کرده و معین میکند که در هر نقطه چه گرایشهایی ممکن است و چه اندازه و کجا این گرایش بیشتر است و کجا کمتر. اما آنچه تعیینکننده نهایی است، انتخاب انسان است که هرگز قطعی و اجباری نیست. از طرفی هرچه که جهانهای انسان بالاتر و بلندتر شود (رجوع کنید به نشست جهان های تو در تو) احتمال این گرایش کمتر و هرچه که جهان انسان کوتاهتر باشد گرایش شدیدتر و احتمال آن بیشتر است.
ثالثا گونهشناسی و تبیینهای آن به جای فراگیر بودن، محدود به فضاهای خاص فرهنگی، قومی، تاریخی و فکری است و به جای ارائه مدلهای جهان شمول باید به مدلهایی فکر کرد که هرکدام در محدوده خاص خود ارزشمند است. جهان شمول کردن این مدلها مشکلات فراوانی ایجاد میکند و مدافعین و مریدان مدلهای پررونق را تشویق میکند که در مواجهه با نقصهای آن، با بازاری کردن و وطنی کردن و استفاده از “غوغای عوام” نقصها را بپوشانند و طرفداران را مجاب کنند.
۶- اما مهمترین تفاوت گونهشناسی حکمت نامتناهی “خصلت حرکتگرایی” آن است. ادعای این حکمت این است که بزرگترین و مهم ترین و تاثیرگذارترین تفاوت انسانها در میزان حرکت و امکان و فعلیت آن است و نه در نقطهای که ایستادهاند:
سرنوشت جهان و تاریخ و انتهای آن با حرکتهای انسانها معلوم میشود و نه با نقطهای که ایستادهاند؛
نقطهای که ایستادهاند جنبه محدود و گرفتاری و زندان آنهاست اما حرکت جنبه واقعی انسانی و آن مرتبهای است که میتواند و باید برسد؛
توصیههای مکاتب متداول بر اساس داوری و قضاوت نسبت به وضعیت درونی است اما توصیه به حرکت بر اساس آن چیزی است که ندارند اما یقین به استعداد انسانی در آن وجود دارد.
مکاتب متداول بر اساس خلاءهایی است که تشخیص میدهد و نهایت سعی او در تکمیل و پر کردن آن است اما حکمت این خلاء را خود میسازد و به آن توصیه میکند و آن را مبارک میداند. بلکه مشخصه زندگی انسان در این نشئه را وجود این خلاء تا بینهایت میداند و از این طریق اجازه ایستادن و توقف کردن به او نمیدهد و نگاه او را تا افق بیانتها دور میسازد و سکون او را غیر مجاز؛
نقاط توقف انسان حقیقتی ندارد و هرگز انسان در حال ایستادن نیست و پیوسته میرود و تغییر میکند؛
نگاه ایستائی به انسان در “مبدا و منتهی و مسیر”، به شدت تقلیلگرایانه است و نگاه حرکتمحور و حرکتگرایانه وسیع است و انسان و امکانات او را تا بینهایت توسعه میدهد؛
نگاه نقطهای یک تحلیل در مورد انسان دارد: نقطهای که ایستاده است و نگاه حرکتگرایانه بینهایت خط ترسیم میکند که مسیرهای حرکت اوست و همه از همین نقطه عبور میکند؛
اگر خط سیر انسان وتوصیهای که به او میشود را به صورت یک خط در نظر بگیریم، خطوطی که در نگاه متداول از این نقطه (وضعیت فعلی فرد) میگذرد -در بهترین و توسعهیافتهترین نگاه و مکتب- به اندازه خطوطی است که از این نقطه در یک صفحه میگذرد (زیرا دستگاه مختصات آن دارای ابعاد محدود است) و در نگاه حرکتگرایانه به اندازه خطوطی است که در هندسه فضایی از یک نقطه میگذرد؛
نگاه ایستائی” بیشتر از هرچیز به “آنچه انسان دارد و جایی که رسیده و منزلی که امکان سکونت دارد” میاندیشد و بر اساس آن توصیه میکند اما “حکمت حرکتگرا” بیشتر به “آنچه ندارد و چیزی که فاقد است و جایی که نرفته و توانایی و دانایی که به دست نیاورده” توجه میکند و بر اساس آن توصیه میکند.
۷- چنین است که در نگاه متداول اگرچه بزرگترین توصیه به “حرکت و شناخت خود و کشف خویشتن و حرکت به سوی زندگی انسانی” است اما قبل از آن، واقعیت هستی که “قدرت بیانتهای حرکت و عینیت آن” است را نادیده میگیرد و از کنار ان بیتفاوت رد میشود به امید کشف نقطه ایستادن انسان و درست کردن آن نقطه و پرکردن خلاءهای آن و بهبود وضعیت او. نگاه متداول سعی میکند منزلگاهی که فرد در آن ایستاده را کشف کند و با درک بیشتر و آباد کردن آن زندگی انسانیتری را به ارمغان آورد. اما حکمت نامتناهی به او گوشزد میکند که بهترین آبادانی در سیر و صیرورت و رفتن است و این است که سرنوشت جهان را تعیین میکند.
۸- همچنین در نگاه متداول اکثر استعدادهای انسان کشفناشده و بدونتوجه باقی میماند و فرد با تمرکز در نقطهای که هست و تعمیر و آبادانی آن، در زندان خود میایستد و فراتر از آن اندیشهای نمیکند. به همین دلیل بسیاری از الگوها و تئوریها ناکارامد و بیاثر باقی میماند.
۹- الگوی گونهشناسی حکمت نامتناهی بر اساس امکان حرکت، قدرت و احتمال آن، افقهای بلندی که قادر است و جهت و هدف آن است. همان گونه که در بالا ذکر شد این الگو “طیفی”، “گرایشی” و “محدود” است:
محدود است یعنی برای محدودهای معینی گونهها را تعریف میکند و این محدودهها از معیارهای فکری و فرهنگی و تاریخی و جغرافیابی و تمدنی سرچشمه میگیرند و فراتر از آن عمل نمیکند. همچنین نسبت به هدفهای معین و نگاههای خاص باید گونهها تعریف شود و ادعای فراگیری و فراتر از این محدودهها نامقبول است؛
به جای تعیین اقسام با مرزهای معین به طیفی از وضعیتها میپردازد که اقسام در میان این طیف پخش هستند بدون مرزهای روشن و واضح؛
انسانها در این طیف موسع تنها با احتمال بیشتر نسبت به یک گرایش مشخص میشوند و نه با تعیین مختصات قطعی. در تقسیمبندی گونهها اشاره به این خواهد شد که یک حرکت در یک گونه محتملتر است و در دیگری احتمال کمتری دارد. اما در نهایت این انتخاب انسان است که نهایت کار را روشن میکند و قابلپیشبینی قطعی نیست.
۱۰- عامل اول در تقسیمبندی میزان گرفتاری انسان در زندگی روزمره است. به تناسب فضا و مشخصات آن و مختصات حرکتی که محور یک گونهشناسی مشخص است خصلتهای مختلفی قابل تشخیص است که شدت گرفتاری انسان را معین میکند و هرچه که این گرفتاری بیشتر باشد احتمال حرکتهایی که در تعارض با این گرفتاری است، کمتر است. مواردی میتوان یافت که نتیجه معکوس است و دلیل ان این است که تناسب عامل سوم (فاصله ظرفیتی) با این عامل موجب پیدایش گونه خاصی از استعداد حرکتی شده است.
۱۱- عامل دوم دستگاه معرفتی و منتظم باورهای انسان است. باید با تناسب فضا و محدوده خاص فرهنگی، تاریخی و تمدنی این منتظم را در نظر گرفت و قابل کلیشه کردن نیست.
۱۲- عامل سوم فاصله ظرفیتی انسان است. در این باره در گذشته به صورت مشروح صحبت شده است و تکرار لازم نیست.
۱۳- مجموعه این عوامل همانگونه که میزان رهایی انسان را مشخص میکند، امکان حرکت و نوع و مشخصات حرکت را میتواند تعیین نماید و در مقابل هر فضای مشخص و اهداف معین طیفی از احتمالات را روبروی انسان میگشاید. چنین گونهشناسی بسیار واقعیتر، عینیتر و مفیدتر از انواع متداول آن است. هرچند که نگاههای رائج هم میتواند بخشی از این درک و توجه باشد. در واقع گونهشناسیهای رایج درمقابل این نگاه حکمی نیستند بلکه با کنار گذاشتن جنبههای نفیی و ادعاهای فراگیر و تنگیهای فکری آنها میتوان این دو را در کنار و به موازات هم استفاده نمود. بلکه ارتباط این دو مانند دو دستگاه مختصات است یکی با ابعاد کمتر و دیگری با ابعاد بیشتر که اولی در دل دومی است.
فایل ها :
حکمت نامتناهی (۱)
جستوجو و نگرانی لایزال انسان در دیالوگ با آفاق بیکران اندیشه