وقتی پذیرفتیم که قبل از تعقل در اصول اعتقادات، نیاز به تعقل در اصول شخصی و شناخت مسئولیت‌های عقلی، انسانی و هستی‌شناختی داریم؛ آیا از عقل را به صورت جانبی و در حاشیه بهره می‌گیریم، یا به عنوان رکن اساسی زندگی در همه‌ی ابعاد آن در نظر می‌گیریم؟
آیا بعد از این مرحله و شناخت مسئولیت‌های عقلی شخصی؛ دیگر می‌توان در فروع دین و احکام و تکالیف فرعی، تقلید کرد؟
در پاسخ باید گفت در این میان (بینِ اصول عقلی شخصی، و تقلید در احکام فرعی) «دره‌ا‌ی عمیق» از وظایف و تکالیف انسانی و اخلاقی وجود دارد که تقلیدی نیست و نیاز به تعقل و کسب معرفت دارد. طی کردن این دره، سرنوشت بسیاری از افراد، جوامع و فرهنگ‌ها را تعیین می‌کند؛ و عدم توجه به این شکاف، موجب هلاکت بسیاری شده و می‌شود.
مراجعه‌ی افراد مختلف به رساله‌های عملیه‌ی رایج، و تقلید در فروع دین، متفاوت و دارای پیچیدگی‌هایی است که بسیاری از آنها بر خلاف تصور رایج عقلی است و تقلید نیست.
آیا روبرو کردن افراد با باید و نبایدهای موجود در فروع دین، بدون آمادگی عقلی لازم مطلوب است؟
به هیچ‌وجه چنین نیست، و حتی در کشور ما که فرهنگ اسلامی حاکم است، نیز دافعه دارد؛ چه برسد به کشورها و فرهنگ‌های دیگر. لازم است این مواجهه بصورت تدریجی و گام به گام و طی مراحل عقلی لازم انجام شود.
آیا اصل تقلید در فروع دین -آن‌طور که در مقدمه‌ی رساله‌های عملیه فعلی آمده است- هم تقلیدی است؟
بدیهی است که این‌طور نباید باشد، چون دور حاصل می‌شود و قابل قبول نیست. بلکه نه تنها در اصل تقلید، بلکه در چگونگی آن هم نمی‌توان بصورت تقلیدی چیزی را پذیرفت؛ مثلا تقلیدِ از مرجعِ أعلم نیز باید بصورت عقلی پذیرفته شود.
آیا کلیت فروع دین، مثلا کلیت «نماز» هم تقلیدی است؟
چنین تقلیدی را عقل سلیم نمی‌پذیرد. بدون درک و شناخت هویت کلان فروع دین مانند نماز، نمی‌توان نماز را بصورت تقلیدی پذیرفت. این شناخت نیاز به تعقل شخصی و اجتهادی دارد تا به یک فهم و درک از ماهیت و کلیت نماز (و بسیاری از فروع دین) برسیم و پس از آن می‌توان در جرئیات احکام از مجتهدِ متخصص تقلید کرد و منافاتی هم با آن ندارد.
اگر کلیتِ فروع دین به درستی تبیین و فهم شود، چندان هم وابستگی و ارتباطی به اعتقادات و دین‌داری ما ندارد.
بسیاری از پیچیدگی‌های زندگی امروز، در بسیاری موارد با حوزه‌های از دین و فروع احکام محدوده‌ی مشترکی می‌یابد؛ که بدون یک اجتهاد عقلی و شخصی و تنها صرف عقیده، باور و تقلید در احکام، نمی‌توان با آنها مواجهه درستی پیدا کرد.
در دنیای امروز، که مراجعه به علوم انسانی فراگیر شده است؛ مثلا مراجعه به روان‌شناس هر چه می‌گذرد در میان مردم بیشتر رایج می‌شود؛ چگونه می‌توان تصور کرد که تجویز یک روان‌شناس هیچ تعارض و تنشی با احکام دینی و عبادی فرد پیدا نکند! نمی‌توان صرفا با تقلید و بدون تعقل شخصی و اجتهادی با این اشتراکات و تعارضات روبرو شد.
در دنیای امروز بیش از گذشته، دیانت با عقل، احساس، هنر و سایر معارف بشری، تلاقی دارد؛ و نمی‌توان با یک نگاه کلیشه‌ای و یا یک حکم کلی(یا رد، یا تأیید) با این مسائل روبرو شد. در این موقعیت علاوه بر اینکه علمای دین باید عرصه‌های جدید برای اجتهاد ایجاد کنند؛ افراد نیز وظیفه دارند در حد توان مسیر اجتهاد عقلی و شخصی را طی کنند، و نسبت به حالات درونی و احساسات و هیجانات خود شناخت لازم را پیدا کنند و بر این اساس دست به انتخاب و تصمیم‌گیری بزنند.
بصورت کلی بدون یک نگاه حداکثری در تعقل، نمی‌توان از انجام حداقل وظیفه و تکالیف دینی مطمئن بود.
