تعادل
- انتخاب
- تعقل
- وظیفه
- عمل
- التزام
- تصمیم تعادل
- انتخاب
- تعقل
- وظیفه
- تصمیم
- التزام
- عمل
انسان چگونه می‌تواند وظیفه‌اش را تشخیص دهد و تصمیم درستی بگیرد؟
نقلی از آقای بهجت هست که می‌گویند «آنچه کمر اولیاء خدا را شکسته، تشخیص وظیفه است.»؛ از طرفی هم در مباحث روان‌شناسی جدید، علامت سلامت روحی و روانی را راحتی و سادگی در تشخیص وظیفه می‌دانند؛ این دو توصیف چگونه با هم سازگار است؟
تصمیم‌گیری دو جنبه دارد:
جنبه اول، مربوط به وجه روانی و شخصیتی فرد است که هر گونه سختی و پیچیدگی در تصمیم‌گیری نشانه‌ای از بیماری ذهنی و روحی، یا وسواس فکری، و نقص و ایرادی است؛ و باید درمان شود.
جنبه دوم، مربوط به مسئولیت انسانی هر تصمیم‌گیری است. هر نوع تصمیم و انتخابی مسئولیت‌هایی برای فرد، در قبال خانواده، اجتماع و خودش به همراه دارد، که توأم با اضطراب و نگرانی است. این جنبه از تصمیم‌گیری به دایره‌ی وسیعی از افراد، اشیاء و جهان ربط پیدا می‌کند و مانع از تصمیم‌گیری آسان می‌شود.(سخن آقای بهجت ناظر به این جنبه است.)
این جنبه‌ی دوم، ناشی از مجموعه‌ای از درک‌ها، باورها، شناخت‌ها و دانش‌های بشری است، دو تا پیچیدگی دارد که در هر تصمیم‌گیری باید مورد توجه باشد:
۱) عدم قطعیت: هیچ دانش بشری یقینی نیست. باید بدانیم که چاره‌ای جز تصمیم بر اساس ظن و گمان نداریم، و هر انتخابی نسبی است و براساس احساسات، اتفاقات و حوادث گرفته می‌شود.
چگونه می‌توان براساس ظن و گمان تصمیم گرفت؟
عقلای عالم در هر فرهنگ و مذهبی، روش‌ها و منتظم‌هایی دارند(نظیر اصول عملیه در فقه) تا از دانش غیرقطعی به عمل قطعی برسند. تردید در عمل نشانه‌ی ضعف است، ولی باید بدانیم که این تصمیم و عمل ناشی از ظن و گمان، و دانش غیرقطعی است. مسئولیت انسانی اقتضا می‌کند که فرد دائم در پی روش‌هایی برای رسیدن به تصمیم و عمل قطعی از راه همین دانش‌ها و شناخت غیرقطعی باشد؛ و توقفی در کار نیست.
۲) تضاد و تعارضِ دانش‌ها و باورهای بشری: معمولا انسان در مراجعه به دانش‌ها و علوم مختلف، در عذاب و سختی قرار می‌گیرد. علوم و دانش‌های بشری در دایره وسیعی قرار می‌گیرد که برخی یکدیگر را تکذیب و رد می‌کنند.
گاهی این تعارض و تضاد در جزئیات و ناشی از سلایق و درک‌های مختلف است؛
و گاهی در کلیات واقع می‌شود، مانند تعارض میان علم و دین، خیر و شر، عقل و قلب، عقل و شرع...
در مواجهه با این تعارض‌ها چگونه باید تصمیم گرفت؟ و چگونه می‌توان به مسئولیت خود عمل کرد؟
نکته: حوزه‌های مختلف دانش و معرفت بشری، در کلیات و در ذات خود نمی‌توانند واگرا باشند، بلکه باید هم‌گرا باشند. هم‌گرایی به معنای یکسان بودن ثمرات و نتایج نیست، بلکه اگر در هر کدام از این معارف و دانش‌ها(مثلا هنر و دین) مسیر به درستی طی شود، مفاهیم و موضوعات به یکدیگر نزدیک می‌شوند؛ و واگرایی حتما ناشی از اشتباه در مقدمات است.
مسئولیت فردی هر انسان، هنگام مواجهه با این تعارضاتْ راحت کردن خود، و کنار زدن یکی و پذیرفتن دیگری نیست (مثلا عقل را کنار بزند و دین را بپذیرد)؛ بلکه برای کم کردنِ اختلاف و تعارض، نیاز به مطالعه و کار بیشتر و جدی‌تر است تا تصمیم درست و انتخاب بهتر داشته باشد. وظیفه‌ی فردی اقتضا می‌کند که انسان در جهت رفع تعارض و تناقض حرکت کند و متوقف نشود.
وظیفه بعدی انسان (که بسیار سخت و کمرشکن است و شاید برای برخی از خواص موضوعیت داشته باشد)؛ تعالی در تصمیم‌گیری و انتخاب است. یعنی فرد باید با جستجوی بیشتر به منابع، افراد و روش‌های متعالی‌تر رجوع کند، و دست از طلب بر ندارد. البته تلاش افراد برای ارتقاء و دسترسی به منابع مترقی و افراد متعالی، گاهی به انحراف کشیده می‌شود -که مصادیق آن در روزگار ما بسیار است- و باید مراقب بود تا این جستجو و تعالی به هر قیمتی انجام نشود.(به مثال‌ها مراجعه شود!)
- این مسیر تعالی، هیچ حدی ندارد و فراتر رفتن از هر منبعِ بشری و معرفتی ممکن است؛ توقف معنایی ندارد.
- سنجش و ارزیابی هر طریق و مسیری با توجه به معیارهای همان رشته و مسیر قابل انجام است.
علامت انحراف چیست؟ هیچ چیز قطعی نیست و ملاک قطعی نداریم. فرد همیشه در معرض خطر است و هیچ زمانی از خوف و رجاء، و بیم و امید رهایی ندارد.
البته دو ملاک وجود دارد: ۱- تعادل در تفکر و تعقل؛ ۲- پایبندی در عمل
در هر معرفت بشری و شیوه‌ی زندگی، موارد بدیهی و ابتدائیِ عقلی وجود دارد که اگر در شرایط متعادل و طی مقدمات لازم به آن برسیم و تعقل کنیم؛ و در عمل به آنچه یافته‌ایم پایبند باشیم، می‌توانیم از انحراف مصون بمانیم.
