- مسئولیت یکی از مفاهیم بدیهی و اولیه است، گر چه شرح و توضیح زیادی برای آن داده شده است.
- مسئولیت فراتر از تکلیف و وظایف دینی است و ذیل آن تعریف نمی‌شود؛ بلکه برعکس است.
- دین و دیانت، برای مفهومِ مسئولیتْ مرزهایی تعیین کرده، تا از کلیت خارجْ و قانون شود.
- این مرزها به این معنی نیست که قبل از آن حد و مرز تعیین شده در دین، ما مسئولیت و تکلیفی نداریم. به تعبیر دیگر مرزهای دیانت، منافاتی با مسئولیت نامتناهی انسان ندارد.
- مسئولیت انسانیْ از توجه به عالم و موجودات ناشی می‌شود، و این توجه منجر به بایدهایی می‌شود که به آن مسئولیت می‌گویند.
- مسئولیت در رابطه با خداوند، مساوی یا بالاتر یا پایین‌تر از مسئولیت در رابطه با دیگر موجودات نیست، بلکه هر مسئولیت انسانی به خدا بر می‌گردد؛ بلکه مغز و جوهر هر مسئولیت است.
- ذات و عمق هر مسئولیتیْ الهی است، و در ادامه به مسئولیت در رابطه با انبیاء و ائمه برمی‌گردد؛ که آنها نیز جلوه‌هایی از خداوند هستند.
- حوزه‌های معرفت بشری، حقایقی در مقابل یکدیگر ندارند؛ بلکه آینه‌ای هستند که بخشی از حقایق نامتناهی را بازتاب می‌دهند.
- مسئولیت‌های دینی، جلوه‌ای از مسئولیت‌های نامتناهی انسان هستند؛ و در مقابل یا در تعارض با آن نیستند.
- مسئولیت انسان در برابر حقایقْ نامتناهی است، و تنها عقل داور آن است.
- نزدیک‌ترین و دسترس‌ترین حقیقت عالم خود ما هستیم، که باید به مسئولیت‌مان در قبال خود عمل کنیم.
- این خود نامتناهی است، و مبدأ هر عمل و مسئولیت است. دلیل هر اقدام و فکر و کاری که انجام می‌دهیم، خودمان هستیم. هر رابطه‌ای با جهان بیرون، از طریق خودمان است.
- اگر مسئولیت‌مان را در رابطه با خودمان انجام دهیم، گویی همه‌ی مسئولیت‌ها را در رابطه با جهان و موجوداتْ انجام داده‌ایم.
- نوع زندگی بشر باید به گونه‌ای باشد که سیر طبیعی عالم را تخریب نکند و مانعِ آن نشود.
- مسئولیت اصلی انسان یک چیز بیشتر نیست، و آن توسعه ظرفیت وجودی‌اش است. البته این موضوعْ به این معنی نیست، که در صورت توسعه وجودی، امکان خطا و اشتباه نخواهد بود؛ بلکه هر چقدر مراتب وجودی بیشتر توسعه پیدا می‌کند، خطا و اشتباه عمیق‌تر و مهلک‌تر خواهد بود.
- با این نگاهْ سیر وجود انسان پایانی ندارد، و نمی‌توان در هیچ مرحله‌ای توقف کرد و گفت کار تمام شد. مسئولیت انسانی تمامی ندارد و بی‌انتهاست؛ البته ما باید حداقلی از وظایف و مسئولیت را برای خود تعریف کنیم که از آن کمتر نشود.
- حداقل مسئولیت انسانی و وظیفه دینی، براساس توان، دانش و معرفتی که فرد دارد، را عقل تعیین می‌کند؛ و هیچ دو نفری شبیه هم نیستند.
- البته تشخیص وظیفه مبتنی بر درک محدود ماست، و هیچ قضاوت و ارزیابی یقینی وجود ندارد. البته اگر مقدمات به درستی طی شود، و قصوری هم نداشته باشیم، این درک و تشخیص حجت است؛ و إلا انحراف و خطا ناگزیر می‌شود، مانند افرادی مثل صدام...
- ممکن است فردی در مقطعی دچار خطا و توقف شود، ولی اگر بر ادامه‌ی مسیر و طی مقدمات عقلیْ استمرار داشته باشد؛ برآیند کلی و مسیر عمومی انسان، موجب توسعه وجودی و درک انسانی خواهد شد، و منجر به ایفای نقش بهتر می‌شود.
- البته خیلی از عوامل مؤثر بر این سیر و در رابطه با جهان متغیر است، و باید در نظر گرفته شود.
- مرزهای مسئولیت انسانی و وظیفه دینی نظیر واجبات و محرمات، باید بر اساس آن «کلیِ عقلی» موجود بنا شود.
