محاسبه یکی از ارکان مسئولیت انسانی است و در نگاه رایج همان تطبیق اعمال و افعال با شرع و تکالیف دینی است. اما محاسبه‌ی منظور ما فراتر از این معنای رایج است، و منظور تطبیق هویت و زندگی فردی با اصول انسانی است.
محاسبه باید چنان دقیق و شفاف باشد که از آن برنامه دقیق و کاربردی بتوان استخراج کرد.
بالاترین هدف برای محاسبه، ذات انسانی و انسانیت است.
ذات انسان مقام خلیفة‌اللهی دارد و در همه انسان‌ها هم هست.
رسیدن به درجات اعلا و مراتب والای ذات انسانی، از همین مرتبه و جایگاهی که الان در آن هستیم، آغاز می‌شود؛ و نمی‌توان ظرف زندگی و شرایطی را که در حال حاضر در آن بسر می‌بریم را نادیده گرفت. در نظر گرفتنِ وضعیت فعلی در محاسبه نقش مهمی دارد.
در محاسبه باید از ایده‌آل گرایی و محاسبه تخیلی و آرمانی پرهیز کرد.
در محاسبه همه چیز روشن نیست، و در برخی موارد بصورت تخمینی و مبهم انجام می‌شود، ولی در قدم‌هایی که بر می‌داریم، دست به اصلاح و تغییر می‌زنیم.
* مراتب محاسبه:
اولین مرتبه از محاسبه، مراقبه تعقلی است؛ یعنی استفاده از همه ابزارهای عقلی و بدون تأثیر پذیرفتن از هیچ منبع و فرد دیگر، و اینکه رضایت خودمان را در بر داشته باشد.
دومین مرتبه، تعادل در زندگی و برخورد عقلی با مسائل و ابعاد مختلف زندگی است. عدم تعادلْ مشکلی رایج در زندگی مردم است؛ مانند فرافکنی رایج در زندگی که مقصر را بیرون از خودمان در نظر می‌گیریم.
سومین مرتبه، مراقبه جسمی است؛ مانند برنامه خواب و بیداری، ورزش، سلامت و بهداشت و... این مراقبه معمولا مورد غفلت است و به تأثیر آن بر امور عبادی نیز بی‌توجه هستیم.
چهارمین مرتبه، مراقبه غریزی است؛ ایجاد تعادل در غرایز انسانی یکی از کلیدی‌ترین مراتب محاسبه است. برنامه متعادل در تغذیه و لذات جنسی و ...
پنجمین مرتبه، مراقبه فکری است؛ تفکر در ابعاد مختلف زندگی و تعیین مرزهای شفاف در بخش‌های مختلف؛ پرهیز از افراط و تفریط و تعیین حد و مرز معین برای مثلا مطالعه و تحصیل، کنش‌گری سیاسی، استفاده از اینترنت و ...
مهم‌ترین بخش از محاسبه، مراقبه تعقلی است. این ویژگی بصورت عام در تمام مراتب و مراحل باید وجود داشته باشد؛ اینکه عقل را بر خشم غلبه دهیم و ...
اما مراقبه تعقلی بطور خاص هم جایگاه مشخصی دارد. منظور این است که سیر عقلی خودمان به معنای عام را زیرِ نظارت عقلی داشته باشیم و روند محاسبه و مراقبات مختلف خودمان را مورد کنکاش قرار بدهیم و احکام عقل‌مان را که بر اساس آن حرکت کرده‌ایم را بسنجیم و مراقبش باشیم.
آنچه در روایات آمده که یک‌ساعت تفکر از هفتاد سال عبادت بهتر است، ناظر به همین مراقبه تعقلی به معنای خاص است...
مرتبه بعدی، مراقبه ذهن و خیال است؛ بدون این مراقبه، روند محاسبه و مراقبه‌های دیگر تکمیل نمی‌شود. همه چیز را ذهن ما انجام می‌دهد و بدون توجه و ارزیابی لشکر خیالات و اوهام، محاسبه و مراقبه ممکن نمی‌شود. اکثر امکانات و استعدادهای انسانی در حملات سنگین و مستمر این لشکر خیالات و خواطر از دست می‌رود. خیالات و اوهام بیهوده‌ای که اغلب متوجه ضرر و خسارت آن نیستیم.
مرتبه بعدی، مراقبه وجودی است. مراقبت از سعه وجودی و توسعه ابعاد وجود انسانی، زیر بنای همه مراقبات و مراتب آن است.
مراقبه و محاسبه، با تمام مراتب آن، ابزاری است که در خدمت اهداف باطل هم می‌تواند قرار بگیرد.
اما مرتبه‌‌ی مراقبه توجه به نفس، تنها مرحله‌ای است که انسان را متوجهِ ذات حق و حقانیت می‌کند. حداقل این توجه به نفس، بازگشت به خویشتن است که در زندگی امروزی با حجم بالای روزمرگی‌ها و اشتغالات ضروری است.
بهترین روش برای رعایت این سطح از مراقبه‌ی توجه به نفس، نماز است. البته اگر به درستی خوانده شود و با انواع انحرافات آمیخته نشود.
