🔻 در متون دینی -البته عقل متعارف ما نیز همین را می‌گوید- نماز را عمود دین، و «تنهی عن الفحشا و المنکر» و... گفته‌اند؛ ولی چرا ما چنین آثاری را از نمازمان سراغ نداریم و نمی‌بینیم؟ آیا نمازی که چنین آثاری دارد، متعلق به عرفا و بزرگان است، یا ما انسان‌های متوسط و معمولی هم باید همین آثار را ببینیم؟ مشکل از کجاست؟

مشکل یا به عدم اهتمام و توجه ماست، یا به هویت نماز بی‌‌اعتنا هستیم، و نمی‌توانیم آن را تعقل کنیم.

🔻 مراقبه در نماز چگونه است؟

معنای اصلی نماز، بازگشت به خویشتن و توجه به نفس است؛ خودِ نامتناهی و متصل‌ِ به ذات بی‌نهایت حق تعالی. این موضوع ربطی به خودخواهی و توجه به خودی که درگیر روزمرگی‌ها و گرفتاری‌های معمول زندگی است، نیست.

🔸 نماز با مراقبه چه نباید باشد؟

نماز به معنای نفی هویت‌هایی که هر فرد برای آن در نظر می‌گیرد، نیست. محتوای نماز برای هر کسی به یک صورت است: برای یکی مناجات و خلوت، برای یکی تعبد و توسل به ائمه معصومین و...؛ میزان حال و هوای خود فرد است و نباید کلیشه‌ای عمل کرد! توجه به نفس در نماز، نباید تبدیل به مشغولیت جدیدی بشود. ما به اندازه کافی گرفتار امور روزمره و پراکندگی ذهن هستیم و به جای آنکه نماز ما را از آنها خلاص کند، این مورد را هم به آن‌ها اضافه کنیم و به زور بخواهیم آن را بدست آوریم. هر مشغولیت تازه‌ای، بازگشت به عقب است. مراقبه‌ی نماز از جنس امر ذهنی به تنهایی نیست، بلکه ذهن هم به دنبال آن می‌آید. تفاوت میان اندیشه‌ورزی با تمام وجود و شخصیت، و فکرهای ذهنی، می‌تواند تا اندازه‌ای این موضوع را نشان دهد. تفکر اگر وجودی باشد، ذهن را به دنبال خود می‌کشاند.

🔸 نماز با مراقبه و توجه به نفس چیست؟

فاصله‌گرفتن از دنیای شخصی و بیرونی، که اسیر و گرفتار آن هستیم. ما در احاطه‌ی این جهان بیرونی هستیم، و در نماز این فرصت را پیدا می‌کنیم تا برای لحظه یا لحظاتی، از تمام آنچه ذات حقیقی ما را پوشانده، کنده شویم. این آزادی و رهایی از تمام حب و بغض‌ها، و کینه و کدورت‌ها و ... که شاید برای لحظه‌ای بیشتر نباشد، اما عمق آن چنان وسعتی دارد که می‌تواند تمام زندگی ما را در بر گیرد. لایه‌هایی که مانند نقابی ذات حقیقی ما را پوشانده است، و تمام خوبی‌های و فضایل این دنیای بیرونی را هم به محاق می‌برد. هر فضیلتی مربوط به ذات، و هر عیبی به لایه‌ها و غبارهای بیرونی برمی‌گردد. ما در هر صورت باید این دنیا را با تمام بدی‌ها و خوبی‌ها ترک کنیم؛ پس نباید خوبی‌ها و نیکی‌هایی که سراغ داریم، مانع از ترک این دنیا و مراجعه به خویشتن باشد. باید بدانیم که مبدأ و منشأ همه فضیلت‌ها و خیرات همین خودِ حقیقی و نامتناهی است. ممکن است توجه به نفس در نماز برای لحظات بسیار کوتاهی رخ دهد، که نباید دست کم گرفته شود و به آن بی‌توجه بود؛ حتی لحظاتی کوتاه می‌تواند تغییرات محسوسی در زندگی پدید آورد. اگر همین لحظات کوتاه را حفظ کنیم و از آن مراقبت نماییم، رفته رفته معراج بودن نماز را با همین عقل متعارف خودمان درک خواهیم کرد.

‼️ تذکرات عملی (بی‌توجهی به این تذکرات ممکن است تمام مطالب بالا را بی‌اثر کند)

یک. اگر نمازمان تا کنون نتایج و آثاری داشته، ‌نباید ترک شود. این مطالبی که گفته می‌شود قالبی نیستند که تمام محتوای نماز را در آن بریزیم تا شکل بگیرد؛ بلکه این حرکت باید تدریجی و با صبر و حوصله روی دهد و نباید عجله کرد. ما در نماز سعی می‌کنیم خودمان باشیم، و اندکی از جهانی که در آن اسیر هستیم، را بر هم زنیم؛ همین یک مقدار اندک، از هر اصلاح و انقلابی اثرش بیشتر است.

دو. نتایج اندک در مراقبه‌ای که گفته شد، برای ما کافی است و نباید به طمع آثار بیشتر و با تصورِ آثار فوق‌العاده‌ای که برای بزرگان و پیران فرزانه روی می‌دهد؛ به این آثار اندک بی‌توجه شویم و فشار بیش از حد بیاوریم که نتیجه عکس می‌دهد.

سه. مراقبه‌ی نماز آرام و مستمر است. این ویژگی‌ها موجب تثبیت آثار و حفظ نتایجی است که حاصل می‌شود، و ارتقاء آن به مرور زمان انجام می‌شود.