۱- روزه در مکاتب و ادیان مختلف به صورت‌های گوناگونی مورد توجه هست. دامنه آن بسیار وسیع و متفاوت بوده، و در عین اختلاف مفهومی، دارای اشتراکات بسیار نیز هست.

۲- عمل «کنترل غذا و غذا خوردن» در دنیای مدرن تقریباً یک مفهوم اجماعی است و کسی را نمی‌توان یافت که اعتقاد بر خلاف آن داشته باشد. از رژیم‌های لاغری و زیبایی گرفته تا خام‌خواری و رژیم‌های پزشکی... بلکه زندگی جدید به گونه‌ای است که بدون کنترل تغذیه امکان زندگی در دنیای مدرن نیست.

۳- با همه اینها مفهوم روزه در اسلام با خوانش معنوی انسانی آن تقریباً منحصر به فرد است. البته در جامعیتِ نگاه منظور است؛ وإلا اجزای آن در مکاتب و ادیان دیگر نیز یافت می‌شود، مانند نگاه معنوی بدون تکیه بر محوریت انسان و نگاه انسانی بدون در نظر گرفتن نامتناهی بودن وجود‌ انسانی، و نگاه ریاضتی صرف و مانند آنها.

۴- اما بهره و برخورد اکثر ما با روزه قبل از هر چیز از طریق «گرسنگی» است. ما از این طریق روزه را احساس می‌کنیم. در واقع اکثر ما اگر گرسنگی نباشد احساس چندانی نسبت به آن نداریم و اگر چه زیاد در مورد خدایی بودن و ضیافت الهی و لذت معنوی و ابعاد دیگر آن داد سخن می‌دهیم، اما اگر وجوب گرسنگی را از این ماه حذف کنیم، اکثر این رویارویی از بین می‌رود. چون این چیزی است که باعث عینی شدن و جدی شدن روزه برای ما می‌شود! بنابراین لازم است در مورد این محور کلیدی روزه اطلاع و درک بهتری داشته باشیم.

۵- برای درک «گرسنگی» باید «مفهوم غذا خوردن» را شناخت. غذا خوردن در نگاه اول بسیار بدیهی و یک نیاز عادی انسانی است که بدون آن حیات ممکن نیست. اما در واقع بسیار پیچیده‌تر و متفاوت‌تر از این است.

۶- درک غذا به نوعی سهل و ممتنع است. از یک فعل عادی انسان شروع می‌شود، فعلی که اکثر وقت و عمر انسان صرف آن می‌شود، حتی در رمضان و حتی برای کسانی که زیاد به آن نمی‌پردازند. البته با حواشی و مقدمات و مؤخرات آن.

۷- در ظاهر تمام اینها از آن حداقل نیاز ضروری انسان نشأت می‌گیرد. اما در واقع فاصله زیادی با آن حداقل پیدا می‌کنیم؛ هم از جهت جسمی و هم از جهت روحی و روانی.

۸- از نظر جسمی به این صورت است، که فاصله بسیاری داریم از جهت حجم غذا و از جهت محتوای غذا با حداقلی که برای ما ضروری است؛ بلکه اکثر غذای ما متناقض با آن حداقل ضروری است. و پس از مدتی بخش قابل توجهی از غذای ما صرف جبران و خنثی کردن آنچه که به نادرست خورده‌ایم می‌شود.

۹- اما از نظر روانی، بسیار عمیق‌تر و بنیادی‌تر است؛ و در واقع علت آن بخش جسمی است. ما انس روانی با غذا می‌گیریم و بعد تبدیل به تفریح متداول و سپس لذت شده و در نهایت تبدیل به بدترین و متداول‌ترین و راسخ‌ترین اعتیاد انسان و نوع بشر می‌شود. اعتیادی که هم ناخوداگاه است و هم به دلیل شیوع آن همه از آن دفاع می‌کنند. این اعتیاد هم در حجم است و هم در محتوا و نوع خوراک.

۱۰- از جهت روحی از این هم خطرناک‌تر است. تبدیل به وابستگی عمیق شده و اشتغال روحی ایجاد می‌کند، و مدتی بعد تبدیل به هدف زندگی روحی انسان می‌شود. پس از این چنان عمیق می‌شود که بخش مهم و ناخودآگاهی از مفهوم و معنی زندگی شده و به نوعی معبود انسان و نوع بشر می‌شود. چنین است که اگر خوراک را از انسان بگیرید، اساساً و عمیقاً احساس بی‌هویتی می‌کند و این هیچ ربطی به آن نیاز جسمی ندارد.

۱۱- این مبتذل‌ترین و بدترین و محکم‌ترین گرفتاری انسان به معنی وجودی آن است؛ بلکه باید آن را عمیق‌ترین و مؤثرترین فاجعه انسانی به معنی وجودی و هویتی آن -و نه اخلاقی و حقوقی- دانست.

۱۲- این پروسۀ زندگی‌سازی جعلی با بازگشت به خویشتن سیر معکوس می‌گیرد و اگرچه انسان نجات پیدا نمی‌کند، اما از عمق فاجعه می‌کاهد. کسانی که این را به صورت تجربی طی کرده‌اند، مدعی هستند که انسان تا نقطه صفر پیش می‌رود، اما دانشمندان علوم تجربی منکر نقطه صفر هستند. هیچکدام از این ادعاها برای ما قابل تأیید یا رد نیست، چون با تجربه عملی برای شخص انسان، این سؤال جواب داده می‌شود. اما ما به عنوان رساله عملیه به جواب آن نیاز نداریم.

۱۳- پروسه بازگشت به خویشتن و آزادی انسان مراحل مختلفی دارد:

مرحله اول؛ درک این مفهوم است که غذا خوردن فعلی ما بیشتر از اینکه رفع نیاز و ضروری باشد، بیشتر وابستگی است و جعلی و دورغین است؛ و پذیرش ذهنی این مفهوم، بدون عمل و پرهیزهای صرفاً جسمی؛ و جلوگیری از افراط در وابستگی؛

مرحله دوم؛ تمرکز در خوراک از جهت ذهنی هنگام غذا خوردن؛

مرحله سوم؛ توجه به نفس در خوراک و استفاده از خوراک برای نفی خواطر و احیای شخصیت انسانی هنگام غذا؛

مرحله چهارم؛‌ درک وجودی و باور آن مفهوم؛

مرحله پنجم؛ مراقبه.

این پروسه باید بصورت آرام و تدریجی و بدون هیچ‌گونه فشاری باشد؛ ممکن است هر اقدام همراه با فشار و اجبار اولیه نتایجی هم داشته باشد، ولی حرکت انسان را در ادامه سد می‌کند. اگر این حرکت به تدریج و آهسته و قدم قدم انجام شود، رفته‌ رفته قدرت‌ها و لذت‌هایی برای انسان حاصل می‌شود که به مراتب از لذت غذا خوردن و وابستگی به آن بیشتر و بهتر است. نوع انسان‌ها در این زمینه دچار افراط و تفریط می‌شوند و تدریج و استمرار ندارند و در مراتب ابتدایی مانند پرهیز غذایی و رژیم‌ها و خام و پخته‌ بودن و ... می‌مانند. این پروسه مانند تمام مراقبات دیگر، باید حساب شده و هر گام آن مهندسی شود، و اجبار و عجله و خسته‌گی و شلخته‌گی بردار نیست.

۱۴- رمضان از جهتی زمان مناسب هست برای این پروسه و از جهتی نیست:

از این جهت نیست که نوعی احساس اجبار ممکن است برای ما پیش بیاید و این پروسه را مختل کند؛ به دلیل تعالیم غلط و تلقین‌های سنتی و مذهبی که در ما نهادینه شده است. بنابراین لازم است که این پروسه برای تمام سال انسان باشد، و در رمضان به اوج خود برسد؛ و بعد از آن به صورت جهشی ادامه یابد.

اما در رمضان بهترین فرمول و روش مقابله با غرایز به صورت خودکار اجرا می‌شود؛ روشِ «آزادی و اقدام زمان‌دار و محدود». یعنی اینکه در بخش عمده‌ای از وقت روزانه شما، یک عمل غریزی کاملا ممنوع است و زمانی اندک کاملاً آزاد است؛ و این بهترین دستورالعمل برای تسلط انسان بر یک امر غریزی است.

۱۵- شیوه اجرایی آن این است که با استفاده از تمرین اجباری که برای امساک کرده‌ایم، پس از آزادی هم تمام توان خود را برای تأنی و با صبر خوردن و تمرکز کامل و قدم به قدم و لقمه به لقمه خوردن انجام بدهیم. در این حالت حجم خوراک چندان اهمیت ندارد، بلکه آهسته و با تمرکز خوردن اهمیت دارد.

۱۶- شرط این روش این است که امساک با انگیزه و داوطلبانه صورت بگیرد و پس از آزادی مانند مهاجم ستیزه‌جو نشویم. در البته این با درک این مفهوم و انگیزه استفاده از روش «اقدام محدود و زمان‌دار» ممکن است.