۱- شب قدر در متون دینی اهمیت وافری دارد و سوره‌ای به نام آن است، و در آن از هزار ماه برتر شمرده شده ‌است. کلام قرآن با کلام بشر فرق دارد، و اهل مبالغه نیست و در مقام بیان حقیقت است؛ ولی درک ما از این شب همراه با رازآلودگی و ابهام است و به نحو اجمال انجام می‌شود؛ و در بهترین حالت به جهل و فهم ناچیز خود پی می‌بریم.

۲- شب قدر از جهت عقلی هم فرصت مناسبی است برای بازبینی عملکرد یک‌ساله انسان و برنامه‌ریزی برای سال آینده؛ همچون حسابرسی‌های سالانه سازمان‌ها و نهادها، و موقعیت خلوت و امکان فکر و توجهی که در این شب‌ها برای انسان پیدا می‌شود، متفاوت از دیگر موارد است؛ به دلیل مقتضیات زمانی و مکانی و فضایی که در این شب‌ها برای انسان پیدا می‌شود، اگر درست عمل کند.

۳- ما باید از تمام جنبه‌های آن استفاده کنیم و همان‌طور که در مقدمه‌ی رساله عملیه دو گفته شد، تضاد و تعارض عقل و نقل‌هایی که از طُرُق مقدس به ما رسیده، قابل قبول نیست و نباید تسلیم آن شد. همان‌طور که گفته شد اصولاً تضاد و تعارض عقل و شرع پذیرفته نیست، و باید برای حل آن‌ها قدم برداشت.

۴- در درجه اول ما باید مراقبت فکری داشته باشیم تا تحت تأثیر تبلیغاتی که گاه مطالب ضعیف و کم ارزش را به ما ارایه می‌دهند، قرار نگیریم؛ و این مراقبه‌ای سخت است. باید مراقبه فکری داشته باشیم برای استقلال فکری و اینکه در عین استفاده از منابع دینی، بتوانیم با تفکر و تأمل و مراجعه به منابع و متخصصین واقعی به تفکر جامعی در مورد قدر برسیم. این مقدمه برای ورود به شب‌ قدر و بهره‌گیری از آن بسیار مهم است.

۵- در استفاده از رهنمود‌های دینی و آنچه که متون مقدس در باره قدر گفته‌اند، باید متوجه جنبه‌های رازآلود و رمزگونه‌ی آن باشیم؛ و با مقایسه این متن با متن‌های غیر تأویلی، دچار سردرگمی نشویم. و اینکه زمان و رویدادهایی که باید در این شب رخ دهند، فراتر از این جهان محسوس کشف‌شده‌ی ما هستند. شب قدر با شناخت محدود ما قابل درک نیست و می‌دانیم تنها بخشی از حقیقت شب قدر به عالم مادی و معلومِ ما مربوط است و پیوندش با جهان‌های دیگر برای ما قابل دسترس نیست.

۶- در توجه به این مسأله نیازی نیست تنها به ایمان دینی تکیه کنید، توجه داشته باشید که حتی در علم متأخر فراتر از مدرن ما هم این جهان عادی ما زیر سؤال می‌رود؛ مانند فیزیک جدید و تطبیق زمان و مکان. بنابراین سؤالاتی از زمان قدر و تطبیق آن کاملا جاهلانه است؛ حتی برای انسان مادی.

٧- برای استفاده و هماهنگ شدن با جنبه قدسی قدر چه جنبه‌هایی را باید توجه کرد؟

سه جنبه مهم از متون قدسی برداشت می‌شود:

الف) اولْ إنزال قرآن که چکیده‌ی همه کائنات است، و تکرار هر ساله شب قدر؛ اینکه در قدر تمام کائنات مانند یک سازمان به هم پیوسته گذشته و آینده خود را به هم متصل کرده و تقدیرات خود را رقم می‌زنند. جامعیت قدر به گونه‌ای است که انگار چکیده رویدادهای سالانه در قدر است. ما نسبت به این جنبه تا می‌توانیم باید هماهنگ و همراه باشیم. انسان لازم نیست در مقابل این عصاره‌ی هستی و وقایع آن از خود و برای خود چیزی بخواهد؛ کافی است که او هم در این عصاره‌ی هستی، حضور داشته باشد و غایب نباشد. حضور با صرف توجه است و تسلیم و تمرکز بر این عصاره رویدادها و همه چیز برای او و به نفع اوست؛ و چه نیاز و حاجت و درخواستی بهتر و بالاتر از آنچه خداوند و کائنات برای انسان می‌خواهند؟ درک شب قدر به این نیست که اتصالی پیدا شود تا در نتیجه‌ی این پیوند، حاجتی بگیریم یا به خواسته‌ای برسیم؛ بلکه فقط و فقط حضور و توجه به حقیقت این شب (هر میزان که ممکن است) است. به همین خاطر سفارش شده تا در این شب بیدار بمانیم و غایب نباشیم.

ب) اما جنبه دیگر، راز آلود بودن آن است. «و ما أدراك ما ليلة القدر»، در قدر اسراری است که ما نمی‌دانیم. یا به عبارت دیگر اسرار آمیز و راز آلود بودن آن به صورتی آشکار است که ما به جهل خود آگاه بشویم. شاید به همین معنی است که در روایات داریم که «لیلة» را به حضرت فاطمه تأویل کرده‌اند. حضرت فاطمه مظهر تمامی رازآلودگی و اسرار الهی است، و عصاره تمام فضایل. فرق است بین عصاره و جامع فضایل. در گل و عصاره آن چیزی هست از زیبایی و لطافت و جاذبه که در اشیاء و انسان‌ها نیست. ما با توجه و تعقل در این جنبه هستی، تأثیری در زندگی می‌گیریم که خود این تأثیر از تعقل ما خارج است. مانند بوئیدن گل و استفاده از عطر آن، که انسان هر که باشد نمی‌تواند چیزی را جایگزین آن کند. این جنبه هم مانند نزدیک شدن و بوئیدن عصاره‌ی تمام لطافت‌های هستی است. در این شب این گلِ هستی ظهوری دارد که مختص خودش است و جانشین ندارد در زمان‌های دیگر.

ج) تکلیف هر امری در شب قدر تعیین می‌شود. از یک سو این با زندگی عملی و تصمیم ما ارتباط پیدا می‌کند، و از سوی دیگر امام عصر که واسطه‌ی خداوند و تمامی کائنات است، با این قضیه مرتبط می‌شود. بنابراین ما از یک طرف باید در مقابل این امامت و ولایت مطلقه حضور داشته باشیم و از سوی دیگر باید مانند یک انسان به وظایف خود بپردازیم و اینجا جنبه قدسی و جنبه عقلی و زمینیِ قدر بر هم منطبق می‌شوند. در این شب همه چیز جنبه عملی و اجرایی پیدا می‌کند؛ و پیوندی برقرار می‌شود میان ما و زندگی عادی ما، با امام عصر که واسطه‌ی میان ما و همه آن ناشناخته‌ها و راز و رمزهاست.

۸- اما جنبه عقلی قدر بر عمل انسان و تغییر و تصمیم‌های او در زندگی روزمره ارتباط پیدا می‌کند. چگونه زندگی عملی انسان با ذکر و توجه او ارتباط پیدا می‌کند؟ در این شب فرصتی دست می‌دهد تا با تعقل و توجه به حقایق زندگی و حقیقت هستی، درک جدیدی از فضائل و راه درست پیدا می‌شود، که زمینه‌ی تغییرات و تصمیم‌های سرنوشت‌ساز فراهم است. این از راه توجه به خودش و فاصله گرفتن از مشغولیت و گرفتاری‌های انسانی است که به او امکان تجدیدنظر و تغییر در زندگی می‌دهد و قدر فرصت مناسبی است برای این کار.

۹- در اینجا توجه به نفس، حضور در قدر، و ذکر، ماهیت واحدی پیدا می‌کنند و انسان در عین هر ذکر بخشی از این پروسه را طی می‌کند. ذکر نباید لقلقه‌ی زبان باشد؛ بلکه باید اذکار باید با توجه به این پروسه باشد: یعنی احیاء، حضور در واقعه‌ای هست که عصاره‌ی هستی و کائنات است؛ و توجه به نفس و تصمیم به تغییرات سرنوشت‌ساز از طریق اتصال با مقام ولایت و واسطه‌ی فیض عالم؛ و پس از آن استغفار و ذکر است. به عنوان مثال فاصله گرفتن از گرفتاری‌هایی که انسان به دلیل زندگی یا بدی‌های خود پیدا کرده، همان استغفار است. همان‌طور که اذکار دیگر هر کدام بخشی از این ماهیت را در بر دارند.

۱۰- کامل‌ترین ذکری که تمامی این مفاهیم را در بر دارد همان سوره قدر است. شاید به همین دلیل است که تکرار سوره قدر در این شب‌ها توصیه شده است. در واقع گویی انسان غیر از سوره قدر در «جهان این شب» کار دیگری ندارد. بر خلاف تأکیدی که در عبادات به اول وقت بودن می‌شود، در شب قدر توصیه‌ها بیشتر به آخر وقت است و هر چه به آخر شب نزدیک می‌شویم و به زمان سحر می‌رسیم، امکان بهره‌ی بیشتری هست. به همین خاطر اگر کسی به خاطر خستگی و تشویش ذهنی و خواطر زیاد، یک‌سوم اول شب را استراحت کند و در ادامه احیاء بگیرد، چه بسا بهتر باشد.

پ.ن: تمامی این مفاهیم با یک نگاه عادی هم به اندازه کافی روشن و واضح است و نیاز به استناد به نقلیات خاص هم ندارد.