۱- معانی و وجوه مختلفی برای نام‌گذاری عید فطر گفته شده که موضوع بحث ما نیست. اما از جهت روحی اگر عید را نتیجه و دست‌آورد رمضان حساب کنیم، باید فطر را مساوی با یافتن خویشتن گرفت؛ که همان رجوع به فطرت به معنی صحیح آن است.
۲- مهم‌ترین مسأله در عید این نیست که چه به دست آوردیم، بلکه مهم این است که چگونه از آن بهره ببریم و آن را حفظ کنیم. امکان ندارد که انسان متوسط استفاده‌ای در رمضان نکند، اما پس از رمضان چه؟
۳- چگونه ممکن است محتوای عبادت توجه به زندگی روزمره باشد، در حالی که عبادت جدا شدن و خلوت به قصد رهایی از زندگی روزمره است؟ این سؤال و موضوع حاوی پیچیدگی‌هایی است که شاید برای بسیاری از افراد محل پرسش نباشد، و بعد از طی شدن مقدماتی حاصل شود. در هر صورت آشنایی و شنیدن این نوع تعارضات ممکن است روزی در تناقض‌های زندگی بکار آید.
۴- اگر عبادت و دعا و خلوت عبادی با زندگی عملی ما ارتباط پیدا نکند، چه فایده‌ای برای ما دارد؟ ما آدم‌های متوسطی هستیم و اگر اثر عبادت را در زندگی عادی خود نبینیم، انگیزه عبادت نخواهیم داشت.
۵- راه‌حل آن این است که معنی صحیحی از خود، عبادت، خلوت، وظایف اجتماعی، اعتقادات و عمل نیک داشته باشیم، تا این تعارض حل شود. سه مفهوم باید بر هم منطبق شود:
اول) خود، خویشتن، خلوت، تنهایی و مانند آن به معانی متداولی که از این عبارات در ذهن ما هست و معنی منفی دارد نیست. واژه‌هایی مانند: انزوا، فقط به فکر خود بودن، با دیگران مخالف بودن، توجه نکردن به دیگران و وظایف ما در مقابل آنها، این واژه‌ها معانی منفی دارند که مورد نظر ما نیست. بلکه واژه‌های مورد نظر ما به معنی حقیقت خویشتن است، که خودبخود عکس همه اینهاست: به دیگران بیشتر توجه میکند، خدوم‌تر است، و تمایل به سوی فضایل بیشتر است. انزوا و خلوت و بریدن از دیگران، تنها به عنوان طریقی برای رسیدن به این حقیقت برتر است و ارزش ذاتی ندارد.
دوم) نباید فراموش کرد که بازگشت به خویشتن به معنی بازگشت به خودِ آغشته به فضایل و کمالات نیست. بلکه انسان تمام این لایه‌ها را کنار می‌زند و خود مجرد و برهنه را زنده میکند؛ و فضایل و کمالاتْ نتیجه و جلوه‌ی خودبخود این خودِ حقیقی است. بنابر این مفهوم خدمت و فضیلت گروهی و اجتماعی و خیر به دیگران بر مفهوم خویشتن منطبق می‌شود. هر چه انسان بیشتر خودش باشد، بیشتر فضیلت اجتماعی دارد؛ و هر چه که فضیلت داشته باشد و خدوم‌تر باشد، بیشتر خودش است. کوتاه‌ترین راه برای کسب فضایل و اقتدار شخصیتی و از بین بردن بدی‌ها در خود و جامعه، بازگشت به خویشتنِ حقیقی است.
سوم) مفهومی که باید بر آن دو مفهومِ اولی منطبق شود، جنبه‌های اعتقادی و الهیاتی است. این تطبیق مهم‌ترین شرط این نوع دینداری توحیدی است. در عبادت، خودمان مبدأ دعا هستیم، و کائنات و خالق آن و اولیای الهی مقصد آن. هیچکدام از این دو در حقیقت مادی و این جهانی محدود نمی‌شوند، و باید حقیقتی ورای این عالم درک‌شده ما داشته باشند، و در آنجا متحد و واحد و أحد هستند. در آنجا «یحول بین المرء و قلبه» یعنی از خود من به من نزدیک‌تر است، و «کان اللّه و لم یکن معه شیء و الآن کذالک». همینطور پیامبر و امام و انبیاء و اولیای الهی به این حقیقت متصل هستند و فرق ما با آنها این است که ما در این ظاهر مانده‌ایم و آنها در آن حقیقت فانی و متحد هستند.
۶- آنچه که حقیقت فطر و عید بودن آن است، رسیدن به یک زندگی جدید است. اینکه انسان در اثر رمضان و پیداکردن خودش و هویتش، بتواند زندگی جدیدی را پیدا کند؛ زندگیِ منظم‌تر، روشن‌تر و قابل مراقبه و محاسبه‌ی بیشتر.
۷- اگر انسان هویت خودش را پیدا کند و از گرفتاری‌هایی که ذهن و روح او را اسیر کرده، نجات پیدا کند؛ تصور درست‌تری نسبت به زندگی پیدا میکند. بنابراین ابعاد مبهم زندگی برای او تا حدی واضح می‌شود و از سردرگمی‌ها اندکی بیرون می‌آید. این گرفتاری‌ها ممکن است حتی در امور معنوی باشد، مانند اینکه فردی شدت علاقه او به مسائل معنوی او را از تعادل بیرون بیاورد و نتواند برای امور خود تصمیم بگیرد.
۸- اگر زندگی انسام روشن‌تر و شفاف‌تر شد، به معنی این است که می‌تواند محاسبه کامل‌تری نسبت به زندگی و سیر روحی، معنوی و مادی خود داشته باشد؛ بنابراین مراقبه دقیق‌تری برای او ممکن است. یعنی از فردای فطر بهتر از گذشته می‌داند که چه باید بکند و چگونه زندگی‌ای باید داشته باشد. بر اثر این اتفاق، توان و اراده انسان قوت می‌گیرد و با جدیت و اقتدار بیشتری در امور زندگی وارد می‌شود، و با دقت نظر و تمرکز بیشتری کارها را انجام می‌دهد؛ و این در اثر تمرینِ مراقبت و پاسداری از گوهر درونی خویش در ایام رمضان و دستاورد آن است. این مراقبه به شکل تعیین مرزهای مشخص و حد و حدود معین در امور زندگی شخصی و کاری، و امور روحی و وجودی، و عدم تداخل این امور در هم، کوتاه نیامدن از هیچکدام به نفع بقیه؛ بروز میکند.
۹- چنین شفافیت و روشنی در زندگی برای عموم ماست، اما ممکن است برای عده‌ی قلیلی نتیجه رمضان و فطر، شوریده حالی بیشتر باشد و پس از فطر دچار حالات هیجانی شدیدتری شود. اینها مانند فتنه‌ای است برای انسان؛ به معنی مثبت و به معنایی که حافظ این کلمه را بکار می‌برد: عالم از شور و شر عشق خبر هیچ نداشت / فتنه انگیز جهان غمزه جادوی تو بود. رمضان برای همه انسان‌ها، نظم و ترتیب به ارمغان نمی‌آورد؛ بلکه ممکن است ثمره‌ی رمضان برای برخی افراد بی‌نظمی و آشوب ظاهری به بار آورد، که نباید به عنوان امری ناپسند و منفی در نظر گرفته شود و رها شود؛ بلکه باید همان را هم مغتنم شمرد. هر دستاوردی را باید به عنوان زمینه و بهانه‌ای برای تعقل بیشتر و مراقبه دقیق‌تر در نظر گرفت. رمضان برای عده‌ای ممکن است گشایش‌های خاص و یا برای برخی گرفتاری‌های خاص ایجاد کند. برای بعضی‌ها هم نتیجه به صورت ظاهر شدن اراده و اقتدار عملی بروز میکند که انسان باید در امور زندگی خود بکار بگیرد.
۱۰- در هر حال تغییر حتمی است، و امکان ندارد در نوع افراد با تغییر همراه نباشد؛ اگر چه انسان آن را لمس نکند. اما نتیجه آن باید مراقبه تعقلی محکم‌تر، توجه به نفس بیشتر، و عمل محکم‌تر باشد؛ و همه اینها با نظم عمیق‌تری صورت گیرد.
پ.ن: بحث‌های رساله عملیه را نباید به عنوان یک الگوی ثابت و کلیشه‌ی قابل تعمیم در نظر گرفت؛ و نسخه‌ای نیست که همگان بر اساس آن عمل کنند؛ بلکه این مباحث بر تعقل تکیه دارد و هر فردی باید این موضوعات را بر ویژگی‌های شخصی و شناخت خویشتن تطبیق دهد؛ و خودش به برنامه‌ی عملی مناسبی برسد.
