۱- نماز باید برای انسان فایده عملی داشته باشد. باید احساس کند که دارد کاری انجام می‌دهد وگرنه انگیزه او در نماز از بین می‌رود و یا ضعیف می‌شود. نباید فقط به دلیل وجوب و تعبد نماز را بخواند، بلکه باید بخش واقعی از زندگی روزمره او بشود؛ طوری که بدون آن زندگی روزانه او ناقص باشد.
۲- نماز از یک سو با زندگی روزمره باید ارتباط داشته باشد و از سوی دیگر با اعتقادات انسان. با توجه به تکرار روزانه و زیاد، نماز باید برای انسان چنان زنده و دارای نتیجه باشد که احساس بیهودگی از آن حاصل نشود. در نگاه فقهی و رساله عملیه رایج، صرف خواندن نماز و رعایت شکل و ظاهر نماز سبب انجام وظیفه می‌شود؛ ولی در نگاه عقلی و رساله عملیه‌ای که در اینجا از آن سخن می‌گوییم، اگر نماز دارای محتوای اجرایی و تجربه‌‌ای عملی در زندگی نباشد، گویی وظیفه‌ی عقلی‌مان را انجام نداده‌ایم.
۳- در بحثهای گذشته در باره مفهوم نماز و مراقبه در نماز مطالبی گفته شد اما پس از توجه کلی به آنها باید یک محتوای عملی برای نماز داشته باشیم تا نماز ما با اعتقادات و زندگی روزمره ما به اندازه کافی آمیخته شود وگرنه تمام آن مطالب قبلی به نظریات ذهنی تبدیل میشوند.
۴- برای افراد مختلف محتواهای گوناگون ممکن و اجرایی است و اگر کسی در نماز خودش به این محتوا دسترسی دارد و از آن بهره میبرد نباید آن را خراب کند اگر چه بحثهای مربوطه را باید مطلع باشد چون ممکن است به آن احتیاج پیدا کند. همیشه گفته شده که بحثهای رساله عملیه را نباید چون یک کلیشه در نظر گرفت.
۵- اجرایی‌ترین محتوا برای نماز «رها کردن، صفر کردن و آزاد کردن خود» است. این کار کاملاً عملی است و هر کس در حد و اندازه خود می‌تواند آن را انجام دهد. گویی با دنیای خود و تمامی کائنات «تصفیه حساب» می‌کند. تصفیه حساب با دنیای خودش از طریق ترک و رها کردن آن، و تصفیه با تمام کائنات از طریق گذر از اعتقادات موهومی که برای خود ساخته است؛ حتی اگر در حد یک نسیم و باز کردن پنجره‌ای رو به دنیایی متفاوت و دریایی از رهایی و آزادی باشد.
۶- هر دو نوع از این تصفیه حساب را در بحثهای قبلی توضیح داده‌ایم. اینکه خدایی که ما برای خود ساخته‌ایم موهوم و بتی است بالاتر از بت‌های عادی و هر مفهومی و وصفی از او به شرک و بت می‌رسد. اما اینها در مقام نظر است و در مقام عمل و محتوای نماز آنچه باید رخ دهد عبارت است از «آزادی و رهایی و صفر شدن»؛ گویی در هر نماز در حال «تولد دوباره» هستیم. از ترک این موهامات و جهانی که در آن گرفتار هستیم نباید هراس داشته باشیم؛ هیچ ضرری به دنیا و آخرت و مادیت و معنویت و فضیلت طلبی ما نمی‌زند. بلکه اندکی از آن بالاترین نتایج را دارد.
۷- این محتوای اجرایی باید در اعمال و اذکار نماز برای هر فرد تجسم و تبلور یابد. اگرچه نتیجه با مواظبت و نظم و استمرار حاصل می‌شود. همچنین شرایط بیرونی هم تأثیرگذار است؛ مخصوصا برای افراد متوسطی چون ما. در واقع محتوای اذکار و اعمال نماز باید مانند تصمیم‌گیری وجودی برای عملی باشد که در طول روز به آن مصمم هستیم، و در نماز بر آن تمرکز کرده و تصمیم و عمل آن را کامل می‌کنیم. اگر عمل روزانه ما ضد نماز باشد، طبیعی است که اساسا تمرکز در نماز برای ما حاصل نمی‌شود.
۸- تکبيرة الاحرام مانند اعلام محکمی است از طرف نمازگزار برای ترک و پشت سر گذاشتن همه چیز: چه اعتقادات خودساخته و چه جهانی که تمام زندگی و عمرش را فدای آن کرده است. نیازی نیست در اینجا وارد بحثهای فلسفی و علمی و مانند آن شویم. پشت سرگذاشتن چون یک «ترک و انکار عادی و قابل دسترس برای هر فرد عادی و بدون تمرین». این کار باید بدون فشار و در عادی‌ترین حالت خود انجام شود؛ و آنچه مهم است استمرار است. در طول زمان انسان با تکبیرة الاحرام خودبخود وارد یک فضای روحی امن و راحت می‌شود، که تمامی این اشتغالات ذهنی و روحی در این محدوده دست از سر او بر می‌دارند. ظاهر آن مانند شرطی شدن است، اما واقعیت آن فراتر است؛ و نوعی تجربه روحی و وجودی است که با لذت و آرامش و امنیت همراه است. تکبیر، تنزیه خداوند و بزرگ‌تر و فراتر دانستن او از هر چه ما می‌پنداریم و به ذاتش نسبت می‌دهیم، است. نقل است مرحوم آقای قاضی(ره) می‌فرمودند، تمام دنیا و گرفتاری‌هایش برای من تا تکبیرة الإحرام نماز است.
۹- رکوع کنده شدن انسان از زندگی روزمره و عادی است که پیوسته با ایستادن و فعالیت همراه است. انسان در حالت عادی در مقابل مسائل روزمره می‌ایستد، و ایستادن اولین واکنش او برای توجه به مسائل زندگی است؛ در حالی که رکوع به هم زدن این وضعیت است. از طرفی وضعیت غیر عادی رکوع به انسان امکان توجه بیشتری بر روی خودش را می‌دهد. ترکِ ایستادن، به معنای ترکِ تمام آن‌چیزی است که در دنیا هستم و تجربه می‌کنم.
۱۰- همه این وضعیت در رکوع با تسبیح همراه است. تسبیح، تنزیه و پاک کردن کائنات و مجموعه آن است از خلل‌هایی که ما در جهان ناقص خود به آن می‌رسیم. ما در جهان ناقص و ضعیفی که برای خود ساخته‌ایم، پیوسته آن را پر از نقص و اشکال و توقف و عدم صلاحیت می‌بینیم؛ اما وقتی خودمان را بیابیم، دنیایی متولد می‌شود که زیبا و قابل اقدام است، و ارزش زندگی کردن و تلاش و کوشش را دارد، و این حقیقت تسبیح است. این حقیقت زمانی رخ می‌دهد که انسان در مقابل آن دنیای از خود بیگانگی کنار بکشد و ایستادنش برای ادامه آن جهان را ترک کند.
۱۱- قرائت سوره توحید همچون قبول کردن این است که آنچه که به عنوان خداوند برای خودساخته‌ایم، وهم و شرکی بیش نیست. قبول این انکار و انکار هر وصفی که برای خود داریم و آن را می‌سازیم.
۱۲- در رکوع و تسبیح و انکار توحیدی، نباید ترس و واهمه‌ای به خود راه دهیم. نترسیم از اینکه اگر ایستادن در دنیا را رها کنیم، و یا اگر اعتقادات وهمی خود را رها کنیم، دچار خلل در زندگی و در اعتقادات خود می‌شویم. بلکه از این همه وهم و خیال و خیانتی که در حق خود می‌کنیم، رها می‌شویم و انکار می‌کنیم و برائت می‌جوییم؛ و انسانیت و اعتقاد و زندگی ما نه تنها خراب نمی‌شود بلکه در دریای نامتناهی وجود خویشتن شناور می‌شویم. دریایی که بالاتر از تلاش و تصور و وهم ماست، و این معنی درست و دقیق «تصفیه حساب با خویشتن و جهان» است.
۱۳- قبل از همه اینها ما «حمد» می‌کنیم. معنای درست حمد یعنی «نگاه مثبت و درست و کامل به خویشتن و جهان». این نگاه درست زمانی «کامل و وجودی» است که نتیجه عملی داشته باشد. در قرائت سوره حمد ما این نگاه را کامل می‌کنیم: این جهان موجود می‌تواند بستر «زندگی درست» برای ما باشد، و در میانه این جهان پرآشوبْ امکان راه درست وجود دارد، و اگر ما آن را نمی‌بینیم چون خود را گم کرده‌ایم و اگر به خودمان بازگردیم، جهان را مثبت و قابل زندگی می‌بینیم؛ و خواهیم دید که زندگی چه زیبا و ارزشمند است. این حمد مقدمه آن انکار و تصفیه حساب عمیق و بنیادی است.
۱۴- سجود نهایت محتوا و رویدادی است که در نماز باید رخ دهد. در آنجا تمامِ این زندگی و «جهان از خود بیگانه» را فانی می‌کند و موفق می‌شود که چیزی از خود باقی نگذارد. شکل ظاهری سجود و حالتی که انسان سر و مغز خود را از بالاترین نقطه بدن به پایین‌ترین آن آورده و بر خاک قرار می‌دهد؛ بسیار به این رویداد کمک می‌کند. حالت طبیعی سجده مانند قرار گرفتن انسان در یک غار تنهایی و ترک همه عالم است، و در سجود رویداد «ترک زندگی، هنجارها و اعتقادات وهمی» بهتر و زودتر رخ می‌دهد. «آزادی و رهایی» ناشی از سجود با اندکی تمرین و استمرار قابل تجربه است، و نیازی نیست انسان به مراتب عرفانی واصل شود. انسان پس از مدت اندکی تمرین مرتب و منظم «فضای آرامش و راحتی» در سجود لمس و احساس می‌کند که در غیر آن امکان ندارد؛ و به محض ورود به سجود و حتی قبل از هر ذکر و عملی این فضا را درک و تجربه می‌کند. سجده، شدیدترین و نزدیک‌ترین حالت انکار و رهایی را رقم می‌زند. سجده انسان را بصورت عملی در حالت فنا و خاکساری قرار می‌دهد و اگر با تمرین ادامه یابد، رفته‌رفته تبدیل به خلوتی و خلسه‌ای می‌شود که تمام مشکلات و گرفتاری‌ها در آن حل می‌شود؛ این حالت برای انسان معمولی و متوسط قابل دسترس است و نیازی به عارف و واصل شدن نیست.
۱۵- قنوت برای درخواست انسان است، و چه حاجتی ضروری‌تر و لازم تر از خود انسان؟ اگر چه توجه به نیازهای مادی و معنوی انسان‌های دیگر هم ضروری است.
۱۶- در یک تمرکز وجودی و ترک و گذر و تأمل که نماز نام دارد، هر چیز معنی اصیل و بنیادینی دارد؛ و آنچه ذکر شد به عنوان یک نمونه‌ی راه‌گشاست. نشستن‌های در نماز عاملی برای تأمل، و قیام و قعود متناوب به عنوان ترک زندگی و بازگشت به آن است؛ که به صورت متناوب تا وقتی که انسان زنده است ادامه دارد و انسان عادی از آن چاره‌ای ندارد. هر ذکر و سوره قرآنی متناظر با جلوه‌ای از نجات از دنیای وهمی و بازگشت به خود و زندگی حقیقی است. همه اینها از طریق توجه به نفس حاصل می‌شود، و همراه با آن باید عمل ما در روز باشد تا نماز برای ما معنی و مفهوم پیدا کند.
