۱- وقتی صحبت از ظلم به میان می‌آید، ذهن ما به دنبال ظلم دولت‌ها و مخصوصا دولت‌های بیگانه می‌رود؛ در حالیکه ظلمی که ما در روابط اجتماعی عادی به یکدیگر می‌کنیم، بسیار فراتر و وسیع‌تر از آن است. ظلمی که در یک جامعه از طرف حکومت می‌شود، ناشی از روابط ظالمانه‌ای است که در میان جامعه بین افراد وجود دارد، و گویی این سنت الهی است که مردمی که ظلم بر یکدیگر می‌کنند، خداوند هم حکومت ظالم بر آنها حاکم کند؛ و اگر نگوئیم که اکثر ما گرفتار این ظلم هستیم، قطعا بسیاری از ما گرفتار هستیم و مرتکب آن می‌شویم.

۲- ظلم معانی و مصادیق زیادی دارد، مانند ظلم به نفس و یا اینکه شرک به خداوند ظلمی عظیم است؛ اما ما در اینجا معنی خاصی از آن را منظور داریم و آن ظلمی که انسان‌ها در روابط اجتماعی و در زندگی روزمره عادی نسبت به هم مرتکب می‌شوند، و اکثرا توجه ندارند و یا آن را مهم نمی‌دانند و یا اعتنای به آن نمی‌کنند. معمولا ما در زندگی عادی نسبت به حقوق دیگران و اطرافیان، بی‌توجه و سهل‌انگار هستیم. در گذشته اساتید برای پذیرش شاگردان سلوکی، اگر حقی بر گردن داشتند، نظیر غیبت و مانند این، باید حلالیت می‌گرفتند تا بتوانند سیری داشته باشند.

۳- اساس ظلم بر این حقیقت استوار است که ما در زندگی اجتماعی تبادلاتی داریم؛ و انواع تبادلات مادی، معنوی، روحی، عاطفی و انسانی بین ما صورت می‌گیرد، که هر کدام می‌تواند آثار مهمی در زندگی به جا بگذارد؛ و انسان‌ها وقتی مراقبه کافی نداشته باشند، به دلیل بی‌توجهی و یا به هر دلیل، ممکن است آسیب‌های جدی به یکدیگر وارد کنند. مخصوصا با گسترش ارتباطات، ممکن است یک پیام ما منجر به ظلم به فردی در گوشه‌ای از دنیا شود.

۴- زندگی در دنیای مدرن بسیار بیشتر از گذشته تنگاتنگ است. اعتصاب یک صنف در ظاهر بی‌اهمیت، زندگی عادی را دست‌خوش بحران می‌کند. این موضوع باعث می‌شود که احتیاج ما به یکدیگر و تأثیرپذیری ما در این جهان بسیار بیشتر باشد، در نتیجه امکان ظلم به یکدیگر بسیار بیشتر از گذشته باشد.

۵- ظلم مراتب مختلفی دارد. حداقل سه مرتبه مشخص آن مورد بحث ماست:

اول. ما در جهانی زندگی می‌کنیم که روابط ظالمانه در ابعاد و زوایا و تمام موجودیت اجتماعی آن برقرار است. اکثر این روابط ظالمانه قابل مقابله نیست، و اگر کسی مقابله جدی در مقابل آن بکند تمام زندگی‌اش ممکن است از بین برود. کسی که این مقابله را انجام بدهد، فضیلت بسیاری دارد اما اکثر مردم که نمی‌توانند و کاری انجام نمی‌دهند، بر آنها عیبی نیست.

دوم. ظلم‌های روشنی که بر افراد ممکن است برود، مانند پایمال کردن حقوق مالی کسی که زیر دست شما کار می‌کند، و با او قرارداد شفافی بسته‌اید که اگر مطابق قرارداد حقش را ندهید، این ظلم آشکار است. کسی که مرتکب آن می شود از دایره انسانیت و عدالت خارج است. ما کمتر در معرض این نوع هستیم و مورد بحث ما نیست.

سوم. اما آنچه که مورد بحث ماست و مراقبه شدید می‌خواهد ظلمی است که همه در معرض آن هستیم؛ و آن ظلم‌های به ظاهر خفیفی است که در روابط اجتماعی صورت می‌گیرد و اکثرا مورد توجه نیست، و جامعه به آن اعتنایی ندارد و چه بسا آثار آن بسیار باشد. این ظلم‌ها در روایات دینی هم بزرگ و مهم شمرده شده و اکثر ما در معرض این نوع هستیم و چه بسا بسیاری از مشکلات ما تکویناً ناشی از آن باشد.

۶- در این گروه سوم، مرز مشخصی بین انجام دادن و ندادن وظیفه نیست. در اینجا ما هر مقدار که ظرفیت ما گنجایش داشته باشد، باید برای عدالت و ظلم نکردن تلاش بکنیم. در اکثر موارد ممکن است فقط مقداری در این امر موفق شویم و نتوانیم بطور کامل طریقه عدالت را برویم، اما همین مقدار تلاش نقش کلیدی در دنیا و آخرت ما دارد، و اگر انجام ندهیم ممکن است آثار و تبعات مادی و معنوی بسیار سنگینی دامن‌گیر ما بشود. هر چقدر بیشتر از مرز میان ظلم و عدالت، فاصله بگیریم و به عدالت میل کنیم، در سرنوشت و عاقبت ما کلیدی خواهد بود. به عنوان مثال اگر کارگری در خانه زیر آفتاب مشغول کار است، و شما زیر کولر هستید؛ اگر نمی‌توان او را هم زیر کولر آورد، چون از کارش می‌ماند و عملا ممکن نیست؛ می‌توان با او متواضعانه رفتار کرد و در نحوه گفتگو با او برتری‌طلبی و تکبر و غرور نداشته باشیم، تا او احساس ظلم و تبعیض نداشته باشد...

۷- این گروه از ظلم‌ها و مراقبه در آن‌ها، در عرصه‌ها و زمینه‌های مختلفی رخ می‌دهد که گستره‌ی آن تمامِ زندگی بشری است، و یکی از اصلی‌ترین زمینه‌هایی است که سرنوشت معنوی و روحی انسان‌ها و جوامع را رقم می‌زند. گاهی تفاوت انسان‌ها تنها در یکی دو مورد از این موارد بروز پیدا می‌کند و همین موارد می‌تواند انسان را از فرش تا عرش بالا برده یا پایین بکشد.

۸- حق انسان‌ها برای زندگی، و کرامت و احترام، و بی‌توجهی به آن در مورد افراد و مراقبه سختی که لازم است در زندگی روزمره داشته باشیم که احترام فردی را از بین نبریم. حتی قاتل و افراد مجرم، در همان حالی که باید مجازات شوند و عدالت در برابر جرمی که انجام داده‌اند، اجرا شود؛ در همان زمان به عنوان یک انسان محترم است و باید حقوقش رعایت شود؛ مثال رفتار آیت‌الله سیدحسن تهرانی که اول انقلاب قضاوت می‌کردند و هنگام اجرای حکم یک قاتل، اول نگهبانی که به صورت قاتل سیلی زده بود، را مجازات کرد و بعد قاتل را قصاص کرد.

۹- انسان‌ها حق مساوی برای زندگی کردن دارند، در صورتی که بسیاری از مردم و طبقات از این حقوق برابر برخوردار نیستند، و ما مجبوریم که در استفاده از نعمت‌ها رعایت آنها را بکنیم.

۱۰- همه آدم‌ها حق رشد و تکامل دارند، در صورتی که امکانات هرگز مساوی نیست. ما فقط دولت‌ها و دیگران را مسئول می‌دانیم در حالی که ابزار و امکان رشد بین تمامِ آدمها به اشتراک گذاشته شده و ما قطعا بیش از سهم خودمان داریم و موظف هستیم که در عین استفاده، دیگران و اقشار ضعیف را در آن سهیم کنیم. مثلا در مورد عدالت آموزشی و تبعیضی که در جامعه با آن روبرو هستیم؛ آیا همه مشکلات به آموزش و پرورش برمی‌گردد؟ بخش زیادی از این تبعیض‌ها به فضای عمومی جامعه و عدم انجام تکالیف فردی برمی‌گردد؛ به عنوان مثال اگر در همسایه‌گی ما کودکی سؤالی دارد و ما می‌توانیم جواب بدهیم؛ یا در محیط کاری امکان برگزاری جلسه آموزشی داریم و به این وظیفه بی‌توجه هستیم...

۱۱- افراد ضعیف و آسیب‌پذیر به اندازه ما از این جهان و زندگی، حق و سهم دارند؛ و ما که امکان بیشتری داریم موظف به جبران هستیم. مثلا در مورد بیماران و سا‌لخوردگان، تنها پرستاران نیستند که موظف هستند؛ بلکه این یک مسئولیت جمعی است، و همه افراد تا جایی که می‌توانند و امکان دارند باید به این افراد رسیدگی کنند؛ مخصوصا اگر از خانواده و وابستگان و آشنایان باشند، این وظیفه جدی‌تر است.

۱۲- زندگی انسان مانند درختی است که ریشه در بیرون از ما دارد. ما احتیاجات خود را می‌بینیم و از دیگران انتظار کمک داریم، اما خودمان به دیگران توجه نمی‌کنیم. زندگی ما در جایی که به دیگران گره خورده است، به شدت در معرض ظلم هستیم. مثلا زن و شوهر که به سختی می‌توان حداقل عدالت را رعایت کرد؛ با توجه به نیازهای ظریف اما سرنوشت‌سازی که به هم دارند، و بدون یکدیگر این نیازها برآورده نمی‌شود. همچنین خویشاوندان، جوانان، فرزندان، همسایه‌ها و مانند آن.

۱۳- نمونه بسیار روشن و فاجعه‌آمیز عدم مراقبه‌های کوچک که آثار بزرگی می‌گذارد؛ امور سیاسی است. عموما ما در حوادث نادرست سیاسی و اجتماعی شریک هستیم! چه بسا با ارسال یک پیامک در حکم قاضی ناعادلی که بر اساس شایعات حکم داده شریک شویم. معمولا افراد بدون توجه و تحقیق در داغ شدن شایعات و انتقال اخبار نادرست به دیگران سهیم می‌شویم. روایت داریم که در روز قیامت وقتی پرونده اعمال افراد را باز می‌کنند، در آن قتل و ظلم‌هایی نوشته شده که از آن بی‌خبر است.

۱۴- همین‌طور اثری که ما با یک کلام در فردی می‌گذاریم و توجه نمی‌کنیم. مخصوصا در زندگی مدرن ممکن است این فاجعه‌آمیز یا نجات‌دهنده باشد. معرفی کردن یا نکردن یک فیلم سینمایی، یک کتاب، یک کافه و مانند آن ممکن است انجام یک وظیفه ضروری در مورد فرد یا برعکس کشاندن او به وادی سقوط و یا لغویات باشد.

۱۵- در بسیاری موارد ظلم به دلیل عدم توجه به حرکات حقیری است که آثار عظیم دارد: مانند گفتن یک کلام، یک لقب، یک نگاه و... مانند قضیه امیرالمؤمنین و شریح قاضی، که او حضرت را به جهت احترام با لقب صدا زدند و مورد اعتراض ایشان قرار گرفتند؛ البته هر چه جایگاه حساس‌تر باشد خطر ظلم بیشتر است.

۱۶- بعضی از ظلم‌ها به دلیل عادت به وضع موجود است، و در اثر آن، کسی را که مخالف این وضع باشد، مورد بی‌مهری و ظلم قرار می‌دهیم. اینکه زمینه گفتگو را فراهم نمی‌کنیم و فرصت دفاع از آراء و نظریات را به افراد نمی‌دهیم. همین‌طور شاگرد ضعیف کلاس یا جوانی که دچار حالات استثنایی شده یا فردی که اخلاق نامتعارف دارد یا فردی که لباس متفاوت به تن می‌کند.

۱۷- اینکه انسان فقط خودش را به رسمیت می‌شناسد، و باعث می‌شود که در مورد دیگران بی‌محابا قضاوت و برخورد و تصمیم‌گیری کند، و حتی نظر او را نپرسد؛ تا چه رسد به اینکه او را به رسمیت بشناسد و خود را در جایگاه او قرار دهد.

۱۸- ظلم کردن گاهی به آیندگان است، مانند تخریب محیط زیست ...

۱۹- ظلم‌هایی که در اثر انجام ندادن امری صورت می‌گیرد، کمتر از ظلم‌های اقدامی نیست؛ و آنقدر ظریف است که ممکن است قهر کردن و صحبت نکردن با انسانی که به هم‌صحبتی ما نیاز داشته باشد، ظلم شدید باشد.