1- بیشتر این‌طور به نظر انسان می‌رسد که ما در محدوده اندیشه و فکر، واجب یا حرامی نداریم و این احکام بیشتر مربوط به افعال خارجی و جوارح ماست؛ و اگر وظیفه واجبی در افکار باشد، بیشتر وظیفه اخلاقی است. ذهن مانند مرکبی است که هیچ‌وقت از حرکت نمی‌ایستد، و اگر رم کند راکبش را به هر سو می‌کشاند. چطور ممکن است برای چنین قدرت و قوه‌ای که در وجود انسان قرار دارد، باید و نبایدی وجود نداشته باشد؟
2- چنین مطلبی نمی‌تواند کامل باشد، و افکار ما آنقدر در اعمال، موفقیت‌ها، زندگی و شخصیت و سرنوشت ما مؤثر است که هیچ‌کس نمی‌تواند بدون مراقبه در افکارش، به نتایج مطلوب در زندگی مادی و معنوی برسد. بنابراین اگر هم از جهت شرعی ما واجب فکری نداشته باشیم (که محل تردید است)، قطعا از جهت عقلی وظایف مهمی در محدوده فکر داریم که چه بسا مقدم بر اعمال جوارحی ما باشد.
3- فکر انسان مبدأ تمام تحولات است و مهم‌تر بخش آن این است که اثر آن همیشه خودآگاه نیست و در بسیاری از موارد -اگر نگوئیم در اکثر موارد- اثر آن بدون توجه انسان بلکه علی‌رغم میل انسان است. بنابراین واجبات فکری گاهی مربوط به این اثر غیر مستقیم و ناخواسته هستند. اگر نگوئیم که اکثر واجبات فکری از این نوع هستند.
4- آنچه از واجبات فکری در اینجا گفته می‌شود به عنوان نمونه و در جهت روشن شدن ذهن افراد است تا بتواند نسبت به این مسئله قدرت تشخیص پیدا کند و خودش برای خودش تصمیم بگیرد؛ و گرنه محدوده این واجبات بی‌انتهاست و خودِ انسان است که باید قدرت تشخیص و اجتهاد برای خود پیدا کند و این قدرت تشخیص از طریق تمرین و توجه و مراقبت برای انسان به دست می‌آید، و در اثر محاسبه و مراقبه خواهد فهمید که از جهت فکری در چه خطی باید سیر کند و کجا خط قرمز اوست و چه اقدام فکری برای او ضروری است.
5- تمام وظایف فکری به اینجا بر می‌گردد که که فکر برای نوع انسان یگانه ابزار رشد، تعالی و گذران زندگی است، و بدون آن نمی‌تواند کاری کند و ظرافت‌های زندگی و اندیشه بسیار مؤثر در بالندگی فکری است. اما اگر از فکر استفاده‌ای نشود و یا درست به کار گرفته نشود و یا جهت آن صحیح نباشد، یا بیکار و معطل بماند، آنگاه مرکب اندیشه ساکت و متوقف نخواهد ماند و انسان را به هر نقطه ناخواسته در زندگی مادی و معنوی او می‌کشاند و انسان تسلطی بر آن ندارد.
6- وظایف و مراقبات فکری انسان چند گروه است. اولین گروه آن که شاید مهم‌ترین آن باشد مراقبات مبتنی بر نفی است. آن افکار و ذهنیاتی که باید از صفحه ذهن کنار گذاشته شوند، به مراتب مهم‌تر از اثباتی‌ها هستند. شاید بتوان ادعا کرد که اگر کسی این وظیفه را بتواند انجام دهد، دیگر نیاز به کار دیگری درباره فکر ندارد؛ بلکه می‌توان ادعا کرد که در بسیاری از حیطه‌های دیگر هم کاری ندارد. بسیاری از وظایف دیگر هم برای رسیدن به این وضعیت است.
7- اولین وظیفه از این گروه مربوط به حجم افکار است. فکر و خیال شاید مهم‌ترین عملی است که حجم آن به تنهایی می‌تواند بسیاری از مشکلات را برای انسان به بار بیاورد. در این مراقبه شما باید حجم افکار را کنترل کنید، بدون توجه به خوبی و بدی آن. اصولا یکی از مشکلات همه انسان‌ها غیر از معدودی از آنها حجم افکاری است که در این ذهن بیچاره ریخته‌اند. این مشکل همگانی است ولی برای بعضی بیشتر و برای بعضی فاجعه است. مثلا همین اعتیاد به حضور در فضای مجازی و مطالعه انواع و اقسام پیام‌هایی که حتی در صورت ارزشمند بودن، در مفید بودن همه‌ی آنها برای فرد تردید جدی هست.
8- وظیفه دیگر مربوط به جهت افکار است. خیلی از افکار باید ترک شود فقط به خاطر جهتی که دارند؛ مانند افکار منفی و مأیوسانه که متأسفانه در حال تبدیل شدن به یک اپیدمی در جوامع است. فرقی ندارد که این فکر درست یا غلط است، خود این فکر مزاحم است و مانع. همچنین افکاری که انسان در مورد دیگران دارد و هیچ فایده‌ای در آن نیست؛ مگر همین که عادت کرده که در مورد دیگران فکر و توجه کند. البته این استثنا هم دارد و آن زمانی است که به هر دلیلی انسان موظف به این کار است؛ این موارد غیر از عادت رایج ماست که توجه به دیگران می‌کنیم.
9- از همین دسته است افکار لغوی که ویژگی آن بی‌نتیجه بودن است. فکری که فایده‌ای برای دنیا یا آخرت انسان ندارد.
10- افکار سیاسی رایج در جامعه ما در اکثر موارد نمونه‌ای از افکاری با جهت‌های منفی هستند. بخش وسیعی از جامعه ما گرفتار امواج سهمگین اندیشه‌های سیاسی هستند که از اساس مضر و باعث تباهی دنیا و آخرت است، و هیچ نتیجه عملی ندارند؛ مگر تخریب روح و روان و فضای اچتماعی و روان‌شناختی جمعی.
11- وظیفه دیگر مربوط به جنس افکار است. خیلی از افکار به صورت بنیادی از جنسی هستند که باید کنار گذاشته شوند. از جمله رایج‌ترین اینها افکاری است که به حقوق دیگران مربوط می‌شود. غیبت، تهمت، قضاوت در مورد دیگران، تجسس و سوءظن اگر چه اعمال بیرونی هستند اما در واقع افکاری هستند که بنیان آنها را شکل می‌دهد؛ و اگر کسی بخواهد مراقبه‌ای در آنها داشته باشد باید از اساس فکرهای این چنینی را حذف کند وگرنه موفق نمی‌شود.
12- از جمله این موارد، افکاری است که آسیب‌زا هستند؛ مانند افکاری که انسان برای خود می‌سازد و باعث غرور او می‌شود. بسیاری از خصلت‌های بد انسان، نقص‌های ارتباطی، اختلافات خانوادگی و غیر خانوادگی، رفتارهای نامناسب ناشی از افکار غلطی است که افراد نزد خود می‌سازند و پیش می‌روند؛ و اصلاح آنها بدون ترک این افکار امکان ندارد (در این مورد به جلسه ۲۰ رساله عملیه۱ با عنوان «مراقبه‌ی فکر و خیال» مراجعه شود).
13- همچنین از اپیدمی‌های فکری در کشور ما گرفتاری به افکار ارزشمند اما بدون برآیند است؛ افکار بسیار ارزشمند اما بدون نتیجه. اینها نه تنها افکار بدی نیستند بلکه در اغلب مواقع بسیار هم ارزشمند است (در این مورد به جلسه ۳۲ رساله عملیه۱ «آسیب‌های زندگی انسان مسئولیت‌پذیر» مراجعه کنید).
14- گروه دوم از وظایف فکری عبارت از وظایفی است که جنبه اثباتی دارند. انسان موظف است که فکرش را برای طی کردن مراتب تعالی و کسب فضایل و زندگی بهتر آماده کند. ما به عنوان انسان مسئولیت داریم که زندگی مادی و معنوی و فردی و خانوادگی و اجتماعی خود را بهتر و بهتر کنیم و این بزرگترین مسئولیت ماست؛ و تنها از طریق درست فکر کردن می‌توانیم این مسئولیت را ایفا کنیم. در دوره قبلی درباره این مسئولیت و انجام روزمره‌ی آن بحث شده است (جلسه ۳۱ رساله عملیه ۱ «وظیفه روزمره انسان»).
15- یکی از وظایف ضروری ما اختصاص زمانی کوتاه به خلوت فکری و توجه به نفس و دور شدن از زندگی شلوغِ روزانه؛ اگرچه از جهت زمانی بسیار کم باشد اما از جهت برنامه‌ریزی فکری، کاری حساس و دقیق و ظریف است، و کوتاهی در آن خسارت بسیار دارد. همچنین است انجام کارها با تمرکز بیشتر و سیر تدریجی برای کم کردن تشتت و تمرکز تدریجی از مهم‌ترین وظایف انسانی است، مخصوصا در دنیای امروزه که سرتاسر آن تشتت و گرفتاری‌های فکری و از خود بیگانگی است.
16- یکی از وظایف فکری ما مراقبه بر نیت و اخلاص عمل است که خودش به تنهایی قابل طرح و مهم است. همه ما در معرض انواع شرک در نیت و ناخالصی در اعمال هستیم. بدون مراقبه دقیق در اعمال و نیت آنها امکان درک این ناخالصی‌ها وجود ندارد. این وظیفه‌ای است که سهل‌انگاری در آن باعث حبط اعمال انسان و سقوط می‌شود.
17- از وظایف فکری دیگر، قرار دادن خود در معرض فضاهایی که انسان را از آسیب‌های فکری مانند غرور و خودرأیی و خودستایی حفظ می‌کند؛ فضاهایی که به جای سوءظن به دیگران و حسن ظن به خود، باعث تواضع و فروتنی فکری می‌شود. چون اساس تواضع، فکر و ذهن انسان است و اگر مراقبتی در آن صورت نگیرد و فقط عمل ظاهری باشد، تبدیل به عملی تصنعی و کم ارزش می‌شود.
18- در جاهایی که انسان مجبور به انتخاب و قضاوت عملی در امور دیگران است، مانند انتخابات و رابطه با دوست و همسر، و داوری‌های اجباری که به عهده‌ی او می‌افتد، نه تنها باید کمال احتیاط را در شنیدن کلام دیگران بنماید، بلکه باید با تعمیق اندیشه و طول تفکر بتواند خود را در فضای فکری آنان قرار دهد و با آنها هم افق بشود. اگر انسان در این مسئله تقصیری داشت و در معرض قضاوت نادرست در مورد دیگران قرار گرفت، چه بسا مسئولیت سنگینی به عهده او باشد.
19- دسته سوم از وظایف فکری عبارت از اموری است که به خودی خود ارزشی ندارند، اما برای جلوگیری از خالی شدن ذهن و هجوم انواع افکار لغو و باطل؛ نه تنها ضروری هستند بلکه سرنوشت‌ساز می‌باشد. این دسته شامل طیفی از انواع تفریحات حساب شده می‌شود تا کارهایی که در ایام بیکاری یا زمان‌های خستگی، فکر را پر می‌کنند. اکثر ما در عین کارهای فراوانی که داریم (که زمان خلوت را از بین می‌برد) اما هم‌زمان با این شلوغی، ساعاتی از زندگی روزانه وجود دارد که فکر، آزادی مضر و خسارت‌باری دارد که محل جولان افکاری است که همه زندگی فکری را دچار خلل می‌کنند. نمونه روشن آن زمان رانندگی یا حضور در محافل عمومی و یا خانه‌داری در حال تنهایی است. در این زمان نه تنها فکر آزاد است بلکه چنان امکان جولانی پیدا می‌کند که به هیچ صورتی نمی‌توان جلوی آن را گرفت. باید از قبل برای این زمان‌ها فکری کرد و فکر را مشغول به چیزهای مفید و یا حداقل بی‌ضرر نمود. این گروه از وظایف چنان حساس است که در صورت بی‌توجهی می‌تواند تمام زحمت‌های فکری دیگر را از بین ببرد.
