۱- اهمیت زبان و وظایف زبانی از جهت عقلی و شرعی بر کسی پوشیده نیست؛ اما کمتر کسی هم در انجام واجبات فکری، هم وظایف زبانی موفق است! ما عموما نواقص جدی و مهمی به لحاظ فردی و اجتماعی در این رابطه داریم، و بسیاری از مشکلات فردی و گروهی و عمومی ما به این نقیصه بر می‌گردد. اصلاح این وضعیت به سادگی رخ نمی‌دهد و نیاز به شناخت حدود و وظایف و مراقبات و محاسبات دقیق و مداوم دارد. عموما ما به این وظایف بسیار کمتر از آنچه باید اهمیت می‌دهیم.

۲- مسئولیت زبانی انسان حدی ندارد، و تنها مرز آن توان و ظرفیت انسان است. در حد ظرفیت انسان هر چه که آثار و عوارض و نتایج زبان انسان است در محدوده مسئولیت اوست؛ حتی اگر خارج از نیت و خواست انسان باشد.

۳- مسئولیت انسان در نفی و اثبات هر دو هست: هم جایی که باید سخن بگوید و هم جایی که باید سخن نگوید. همچنین در محتوا و مشخصات دیگر که توضیح داده خواهد شد.

۴- اولین مسئولیت زبانی در حجم کلام است. کلام حداقل و حداکثری دارد و در این میان آزاد و به اختیار است. برای هر فرد و در هر شرایط حداکثری برای کلام متصور است که بیش از آن هم خود انسان و هم دیگران را دچار مشکل می‌کند. همانطور که حداقلی هم برای آن متصور است و اینطور نیست که انسان در هر جایی که خواست بتواند سکوت کند. حتی از حیث فردی هم ممکن است سکوت مشکلاتی برای انسان یا اطرافیان او ایجاد کند. چه بسا سکوت در یک محیط کوچک سخت‌ترین فشار را به دیگری وارد کند، و بیشترین آزار باشد. همچنین می‌تواند بی‌احترامی و یا دریغ کردن در جایی باشد که مخاطب شما نیاز ضروری به گفتگو دارد.

۵- در عین حال سکوت در جاهای خاص، توجیه جدی و محکم و ضروری دارد. مثلا فردی که به دلائل فردی مانند حساسیت یا کارهای فکری یا تمرینات درونی یا فضای اجتماعی که در آن قرار دارد، سکوت‌های نسبی یا کامل و طولانی دارد؛ و این دلایل برای خودش معتبر است.

۶- در عین حال اکثریت قریب به اتفاق انسان‌ها نیاز به خلوت و سکوت دارند؛ اگرچه پیوسته از آن فرار می‌کنند. این نیاز عمومی است، و یکی از مشکلات جدی زندگی جدید این است که خلوت، تاریکی و سکوت را از نوع بشر دریغ کرده و انسان امروز نمی‌تواند بدون جبران این نقیصه به زندگی انسانیِ درست دسترسی پیدا کند؛ اگرچه جبران آن باید با برنامه‌های صبورانه و دقت صورت بگیرد و با زور و اجبار ممکن نیست. خلوت داشتن و سکوت کردن یکی از واجبات زندگی امروز است. ممکن است برخی به دلیل عادت به ازدحام و شلوغی، از خلوت و سکوت واهمه داشته باشند؛ این افراد باید به تدریج و با صبر و حوصله این امکان را برای خود فراهم آورند، و تا با خلوت و تاریکی و سکوت انس نگیرند، نباید به اجبار آن را انجام دهند.

۷- تکلم از جهت وظیفه اجتماعی همیشه یک عمل اختیاری نیست، و در بسیاری از موارد یک وظیفه عقلی و یا شرعی و در مواردی وظیفه انسانی است: مراقبت از زیر دستان، احترام به دیگران، کمک به هم‌نوع، انجام وظایف اجتماعی که بدون زبان مقدور نیست، انجام انواع تکالیف در مورد دیگرانی که با ما مرتبط هستند، و بسیاری از امور دیگر که تنها با زبان مقدور است و هر کدام مسئولیتی را بر دوش ما می‌گذارند. حتی از جهت فردی و در خلوت و تنهایی نیز گاه استفاده از زبان اثری بی‌بدیل در سیر زندگی انسان دارد، که نمی‌توان آن را ترک کرد. هم‌چون قرائت شعر و متون مقدس و استفاده از ذکرهای زبانی در مواردی که محتاج آن هستیم.

۸- اما اکثر مشکلات و مراقبات ضروری انسان در محتوای زبان و کلام است؛ و این از سخت‌ترین مراقبات است و نیاز به برنامه‌های دقیق مراقبه و محاسبه دارد. در واقع نواقص و رذائل زبانی ما چنان وسیع و نامحدود و تاثیرگذار است که به سادگی امکان رهایی از آن را نداریم. غالب افراد دچار چنین نقیصه‌ای هستند و باید در این زمینه دقت و مراقبه‌ی جدی داشته باشند. بخشی از این مشکل به عدم مراقبه اجتماعی، و بی‌مبالاتی در روابط جمعی و گفتگوهای گروهی است.

۹- اولین جنبه‌ای که در محتوا باید مراقبه کرد نیت ما از تکلم است. این مراقبه‌ مشکل است چون نیت بسیار مخفی است و به سادگی قابل بررسی نیست؛ مگر کسی که عادت به دقت بر روی نیات شخصی خود داشته باشد. در بسیاری از موارد ما نیات نه چندان درستی در کلام داریم، و چون مربوط به دیگران است چندان اهمیتی به آن نمی‌دهیم. چه بسا این نیت هیچ اثر منفی بر روی مخاطب هم نداشته باشد، اما اثر منفی آن بر روی ما با صِرف نیت صورت می‌گیرد؛ مانند غیبتی که از یک فرد غایب می‌کنیم و کلام هرگز به گوش او نمی‌رسد و به این دلیل ما به اثر منفی آن واقف نیستیم.

۱۰- جنبه دیگر تعهداتی است که با کلام برای ما حاصل می‌شود. به عنوان مثال قول‌هایی که ما می‌دهیم همگی تعهداتی است که به عهده‌ی ما می‌آید؛ در حالی‌که قبل از آن هیچ تعهدی نداشتیم و بعد از آن هم توجهی به آن نمی‌کنیم. ما در کلام عادی خود از این تعهدات فراوان داریم و هرگز فکر نمی‌کنیم که کاری را مرتکب شده‌ایم. همین‌طور در موارد حساس دیگر هم‌چون زمان معامله، تبلیغات، معرفی، مشورت و بسیاری موارد دیگر. توجه و دقت در استفاده از کلمات و عبارت‌هایی که در این مواقع به کار می‌بریم، می‌تواند شکلِ تعهد و قول دادن‌ را عوض کند؛ مثلا وقتی می‌خواهیم با کسی برای ساعتی قرار بگذاریم، بگوییم «سعی می‌کنم فلان ساعت بیایم».

۱۱- اما اثر کلام بر مخاطب خود دامنه وسیعی دارد. آثار کلام ما چنان زیاد است که در بسیاری از موارد هرگز متوجه آن نمی‌شویم؛ حتی پس از تذکر دیگران! مهم این است که این بی‌توجهی چیزی از مسئولیت ما کم نمی‌کند؛ البته در حالتی که امکان توجه وجود داشته باشد. دلیلش این است که آثار سخن بسیار دقیق‌تر و عمیق‌تر از تصور ماست، و روحیات مخاطبین هم متفاوت از تصور بسیط ماست. علاوه بر آنکه جامعه پر است از انسان‌هایی که حساسیت، و یا فهم خاص و یا نگاه ویژه و متفاوت دارند؛ و ما مجبور به توجه به آنها هستیم.

۱۲- وقتی حیطه‌ی مسائل عام سیاسی و اجتماعی پیش می‌آید، دامنه‌ی تأثیر بسیار بیش از این است: ما به صورت روزمره در حال ورود به عرصه اجتماعی هستیم، حتی با فوروارد کردن یک پیام و خود فکر می‌کنیم که هیچ اثری در آن نداریم؛ در حالی که عرصه‌های اجتماعی، شایعات، قضاوت‌های عمومی، انتخابات و نتایج آنها و بسیاری از امور دیگر با مجموعه نقلیات ما شکل می‌گیرد و ما در تمام آنچه که روی می‌دهد، عقلا و شرعا شریک هستیم! در روایت داریم که در روز قیامت در پرونده اعمال برخی افراد «قتل» نوشته شده است؛ بدون اینکه خود فرد اطلاع داشته باشد. این جرم به واسطه نقل شایعات و دامن زدن به قضاوت عمومی در مورد افراد حاصل می‌شود.

۱۳- مراقبه جدی‌تر زمانی مقدور است که ما در مرز کلام خود مراقبه داشته باشیم. یعنی تنها وارد آن بخش از محتوا بشویم که برای ما ضرورتی دارد. اکثر اشتباهات ما در حیطه فردی و اجتماعی ناشی از ورود ما به حیطه‌ای است که برای ما ضرورتی ندارد بلکه درک حقیقت ممکن هم نیست. قضاوت قطعی در امور اجتماعی و امور خصوصیِ دیگران است و باطن آنها گذر کردن از مرز است و ما تنها در حد ضرورت باید وارد آن بشویم. بلکه وقتی مجبور می‌شویم، به حد ضرورت(مانند مشورت، تحقیق، انتخابات و مانند آن) اکتفا کنیم. علاوه بر آنکه در این موارد باید مراقبه در قطعیت کلام خود داشته باشیم و کلامی را قطعی ذکر نکنیم؛ چون امکان قطعیت در این محدوده نیست. سختی این نوع مراقبه این است که فضای عمومی و خصوصی ما را به خلاف این می‌خواند و مقاومت در مقابل آن از سخت‌ترین کارهاست.

۱۴- مطابقت با واقع مهم‌ترین جنبه مراقبه کلامی است. ما دروغ را تنها در تضاد روشن با واقعیت فرض می‌کنیم، و به این خاطر اکثر دروغ‌هایی که از ما سر می‌زند را متوجه نمی‌شویم. اکثر دروغ‌ها در عرصه زندگی انسان‌های متوسط از طریق نقل بخشی از واقعیت و یا نقل معیوب و یا جهت‌دار و یا نامطلوب حقیقت رخ می‌دهد. چنین است که ما به طور طبیعی هرگز از محدوده دروغ مبرا و برکنار نیستیم. برای امتحان این حرف کافی است نقل دو نفر که دو موضع متفاوت دارند را از یک حقیقت با هم مقایسه کنیم. علاوه بر آنکه شما سطح انسان‌ها را از دقت در نقل کلمات می‌توانید درک کنید و اندک انسان‌هایی هستند که نقل آنها –بدون تکمیل با منابع دیگر- معتبر و قابل استناد باشند؛ بخصوصا وقتی درباره مخالف یا دشمن خود سخن می‌گویند.

۱۵- جنبه‌های فراوان دیگری وجود دارد که در کلام باید به آن توجه شود؛ همچون خشونت نرم در کلام. این محدوده بسیار موسعی دارد و در زندگی روزمره بسیار به کار می‌رود. خشونت نرم یعنی بدون اینکه ناسزا یا حرف زشت یا ظاهر خشنی در کلام انسان باشد، محتوای کلام را به نوعی تنظیم کند که نقطه حساس روحی یا خصلتی یا وجودی یا هر چیز دیگری از فرد یا جناح مقابل یا هر مخاطب فردی یا اجتماعی دیگر را هدف بگیرد و اثر منفی و خشونت باری بگذارد. در اکثر موارد خشونت نرم به مراتب شدیدتر از خشونت ظاهری و آشکار است. هر چقدر رابطه نزدیک‌تر باشد، این خشونت می‌تواند شدید‌تر باشد؛ مانند رابطه‌ زن و شوهر. گاهی افراد در نهایت ادب و خون‌سردی سخنانی به زبان می‌آورند که گزندگی و خشونت آن به مراتب از برخورد فیزیکی بیشتر است.