۱- در متون و روایات دینی در باره مسئولیت انسان برای بهتر شدن و تعالی بسیار گفته شده؛ اما بدون استناد به این متون هم نه تنها عقل به ضرورت تغییر مداوم انسان حکم می‌کند، بلکه تغییر برای اکثر انسان‌های امروزی تبدیل به یک ضرورت و یک دغدغه دائمی شده است؛ و افراد به سختی می‌توانند جواب کافی برای این دغدغه خود پیدا کنند.
۲- نه تنها انسان دیندار و مسئول چنین دغدغه‌ای برایش اولویت پیدا کرده، بلکه امروزه بالا رفتن سطح توجه انسان به خودش و فشار کمرشکن زندگی روزمره، همه انسان‌ها را به این ضرورت رسانده که بدون تغییر در خویشتن و جهانِ آن، امکان یک زندگی حداقلی برایش وجود نخواهد داشت. امروزه تغییر و سلوک روحی و تعالی وجودی، راه و مقصدی کم‌یاب نیست که تنها در حلقه‌های عرفان و اخلاق یافت شود؛ بلکه یک دغدغه عمومی و فراگیر است که هر انسانی برای آن انگیزه دارد.
۳- اولین مشکلی که در این مسیر برای انسان پیدا می‌شود، محاسبه این مسئله است: اینکه در چه شرایطی قرار دارد؟ چه باید بکند؟ و چگونه خود و زندگی‌اش را تغییر بدهد؟ کدام عامل را محور بداند و در یک کلام این سؤال کلیدی که «برای تغییر چه باید کرد؟»
۴- در این میان انسان‌هایی که تا کنون مسئولیت بیشتری احساس کرده‌اند و در این راه کوشش همیشگی داشته‌اند؛ دچار مشکل حادتری می‌شوند. آنان مراقبات، فعالیت‌ها، برنامه‌های مختلفی را آزموده‌اند، اما نتیجه اقناع کننده‌ای برای آنان حاصل نشده، و یا حداقل خودشان اینگونه فکر می‌کنند. بنابراین دچار سردرگمی، یأس، افسردگی‌های طولانی، احساس حقارت و شکست و عدم‌اطمینان می‌شوند. تا جایی که زندگی عادی آنان مختل شده و به بیماری‌های جسمی همچون سردردهای مزمن گرفتار می‌شوند. با جرأت می‌توان گفت که احساس ضعف و عدم موفقیت در حرکت به سوی تعالی، از بزرگترین مشکلات بسیاری از مردمان جامعه است؛ و راه‌حل راحت و سهل‌الوصولی برای آن نمی‌یابند.
۵- بنابر آنچه گذشت، بررسی و محاسبه‌ی وضعیت انسان در «مسئولیت انسان بودن» و «دیندار بودن» و «سلوک روحی» و «تغییر به سوی برتری و اصلاح» امری حیاتی است. انسان باید بتواند با محاسبه دقیق، اوضاع روحی خود را بررسی کرده و مطلع شود و بداند که «چه باید کرد؟» و «چگونه باید سیر نمود؟» و «کجا مسئولیتش را انجام نداده؟» و «کجا شکست خورده؟»
۶- اولین مسئله شناخت مفهومِ «مسئولیتِ تغییر» است. اینکه بدانیم مفهوم اصلی و کلیدی آن چیست تا مفاهیم ثانوی را به جای آن نگذاریم. اصلی‌ترین و بنیادی‌ترین مفهوم در اینجا عبارت است از «انجام آنچه که در توان ماست» در جهت تعالی وجودی و زندگی و جهانی که در آن زندگی می‌کنیم. نتایج و ملزوماتِ بسیاری ممکن است با این مفهوم گره بخورند، اما هیچکدام از آنها همیشگی نیست. آنچه که که مسئولیت ماست تلاش کردن است، در تمامی ابعاد؛ اما آیا همیشه با نتیجه همراه خواهد بود؟ جدا کردن اصل این مسئولیت از فروع و حواشی آن کار سختی است که عموماً به آن عادت و علاقه نداریم؛ و این سختی گاهی مشکلات فکری فراوانی برای ما درست می‌کند.
۷- وقتی انسان با حالت ناخواسته و قابل تغییری روبرو می‌شود، ممکن است اولین عکس‌العمل او مقصرتراشی باشد. مخصوصا این مشکل برای افرادی که شکست‌هایی واقعی یا تخیلی خورده‌اند، بیشتر است. فرقی ندارد که مقصر بیرونی باشد یا درونی؛ هرکدام از اینها حتی اگر صحیح باشد مانع رشد وحرکت انسان است. مقصر بیرونی یعنی کائنات و یا نیرو و یا مرجعی در آن را مقصر دانستن! و مقصر درونی یعنی اینکه خود را به تنبلی و حرکت نکردن و ایمان نداشتن و مانند اینها متهم کردن. این حالت منفی است و غیر از تواضع و سوءظنی است که روایات دینی به ما توصیه کرده‌ند. ملاکِ تمایز و تفاوت اینها، انرژی‌بخش بودن است. هرچه که ما را زمین‌گیر کند بی‌ارزش است؛ حتی اگر درست باشد. در نظام خلقت، تا انسان زنده است، راه برای او بسته نیست؛ مگر اینکه خودش نخواهد. به طور طبیعی انسانی که به دنبال این امور می‌افتد، به اندازه‌ی نیاز انرژی و نیرو و استعداد و صلاحیت حرکت دارد؛ و آخرین چیزی که باید به دنبال آن رفت، ضعف‌های شخصیتی است.
۸- پس از اینکه انسان راهِ درست را از راه‌های انحرافی تشخیص داد؛ اولین قدم جدا کردن اموری است که به دست اوست و راه برای تغییر آن باز است، از آنچه که از کنترل او خارج است. برای هر انسانی زندان‌هایی وجود دارد که در آن قدرت اقدام ندارد؛ باید آنها را فرض گرفته و در آن چهارچوب به تغییر شرایط خود بپردازد.
۹- همچنین فرق گذاشتن بین اموری که در کوتاه‌مدت قابل تغییر هستند، با آنچه که تنها در یک برنامه درازمدت قابل تغییر است. اکثر امورات انسان از جهت تغییرپذیری در کوتاه مدت و دراز مدت، حالت مقابل هم دارند. اما تغییرات کوتاه‌مدت کلید تحولات بنیادینی هستند که تنها در درازمدت تغییر می‌کنند. ولی ما در زندگی خود معکوس این عمل می‌کنیم: اهداف بلندمدت را با عملِ کوتاه مدت می‌خواهیم تغییر بدهیم؛ و آنچه که در کوتاه‌مدت قابل تغییر است را بی‌ارزش می‌دانیم و اعتنا نمی‌کنیم. این مسئله کلید بسیاری از مشکلات انسان‌های هدفمند و با دغدغه‌ای است که احساس شکست‌های فراوان و طاقت‌فرسا در زندگی روحی خود می‌کنند.
۱۰- پس از تشخیصِ راه و انتخاب هدف‌های زندگی باید دانست که امور اندکی از زندگی انسان در کف اختیار اوست، و عوامل کثیری در جهان وجود دارد که در زندگی و عمل او مؤثرند، اما خارج از اختیار او هستند. گوئی تمام کائنات در حال دخالت در کار او هستند و او قدرتی در آنها ندارد. اما کلید تمامی آن عوامل نامتناهی در تمامی کائنات، همان بخش کوچکی است که در در دست و اختیار اوست. به شرطی که آنها را درک کند و برای هر کدام برنامه درستی بریزد. خلط کردن این دو برای انسان‌های متوسط بالاترین دلیل و عامل در جا زدن است. ما اینها را با هم مخلوط می‌کنیم و با خلط آنها هر دو را از دست می‌دهیم.
۱۱- محدوده‌ای که در اختیار انسان است، باید کاملا اجرایی شده و تبدیل به یک برنامه عملی روشن با مرزهای آشکار و قابل محاسبه و مراقبه بشود. مرزبندی روشنِ اجرایی مهم‌ترین ثمره‌ی جدا شدن این دو بخش است و تا وقتی که این مرزبندی روشن نشده، نشانی از جدایی این دو بخش نیست. اجرایی شدن آن همچون یک برنامه مهندسی انسانی مانند هر برنامه مهندسی دیگر خواهد بود.
۱۲- اگرچه راهزنان این مسیر و مدعیانِ ناراست‌ِ راهنمایی انسان بسیار هستند؛ اما اگر کسی امکان دسترسی به مدرسه‌های سلوکی و مراقبه و سیر انسانی و نیز نظام‌های مهندسی انسان دارد، هرگز نباید در استفاده از آنها تعلل کند. اگرچه هستند افرادی که مجبور به یک سیر تنهایی هستند و یا آنقدر مدعیان و کاسبان مسیر در راه آنان هستند که چاره‌ای غیر از سیر به تنهایی ندارند. فردی که دسترس به راهنما و مربی ندارد، باید خودش در حد مقدور بتواند برای خودش برنامه اجرایی تنظیم کرده و بداند در مقابل کائنات چگونه قد علم خواهد کرد.
۱۳- برخلاف آنچه که به نظر می‌آید، کائنات و ارکان آن مهربان‌تر و همراه‌تر از هر مادری برای انسان هستند؛ و اگر ما با چنین نگاهی به عالم توجه کنیم، خواهیم دید که تضاد و تناقضی نیست. این ما هستیم که به این هماهنگیِ عالم توجه نمی‌کنیم.
۱۴- آسیب‌های حرکت و تغییر هم بسیار و متنوع است. اگرچه ظاهری خفیف دارند ولی انسان را زمین‌گیر می‌کنند نمونه‌های رایج آن مانند:
- عجله کردن یا در مقابل آن گرفتاری در یک تدریجی که در نهایت چیزی از آن باقی نمی‌ماند.
- مشغولیت‌های فراوان روزمره و گرفتاری‌هایی که به دست خود درست می‌کنیم، تا جایی که وقتی برای خودمان نمی‌ماند.
- گرفتار شدن در خصلت‌های شخصی، و یا حب و بغض و مشکلات ارتباطی
- تشتت‌های ذوقی و سلیقه‌ای و هر روز به دنبال چیزی بودن
- گرفتاری در توجهات ذهنی و یا علمی، به گونه‌ای که ثمره‌ای در عالم واقع برای انسان ندارد
- گرفتاری بیش از حد در مقدمات، به گونه‌ای که به نتیجه نمی‌رسد
۱۵- استفاده از تکنیک‌های مهندسی انسانی، در موارد خاص بسیار ارزشمند است؛ به شرطی که آن را جای چیزهای دیگر نگذاریم. متأسفانه مشکل رایج در میان ما عبارت است از توجه فراوان به تکنیک‌ها به جای امور بنیادین دیگر.
۱۶- استمرار، نظم و انضباط درونی از کلیدی‌ترین شرایط موفقیت است. تا جایی که چه بسا استمرار در یک راه نیمه درست، به مراتب از یک راه بسیار درستی که پیوسته با چیز دیگری جانشین می‌شود، بهتر باشد.
۱۷- مثل همیشه بسیار مهم است که از این صحبت‌ها استفاده کلیشه‌ای نشود. اینها راهنمای عمل هستند برای درک بهتر و تعقل کامل‌ترِ فرد در امور شخصی؛ و نه برای تقلید و تبعیت. اگر کسی نگاه کلیشه‌ای به آن داشته باشد، استفاده‌ای نمی‌تواند بکند؛ بلکه دچار توقف و عقب‌گرد هم می‌شود.
