۱- از مشکل‌ترین اموری که انسان با آن سر و کار دارد گرفتن تصمیم است. هر چند که تصمیم را می‌توان ساری و جاری در تمام امور دانست و نیازی به بحث جدا ندارد؛ اما به دلیل اهمیت آن و این‌که در بسیاری از موارد ما نمی‌توانیم تصمیم بگیریم، آن را در بحث جدایی مطرح می‌کنیم. علاوه بر آن‌که در اربعین کلیمی هم، بسیاری از افراد نیاز به گرفتن تصمیم دارند و بدون یک پشتوانه نظری نمی‌توانند تصمیمی اتخاذ کنند و در این صورت ممکن است اقدامات آن‌ها در اربعین کلیمی به نتیجه‌ای نرسد.

۲- بحث تصمیم‌گیری را یک بار دیگر در این‌جا مطرح کرده‌ایم در جلسه چهارم رساله عملیه با عنوان "مسئولیت تصمیم‌گیری". با این حال نیاز است که بار دیگر مطرح شود؛ به دلیل تفاوت آن بحث با این‌جا، و اهمیت آن. با این حال یک فرق اساسی این دو بحث دارد؛ در آن‌جا گفته شد که دو نوع تصمیم‌گیری داریم، یکی تصمیم‌گیری عادی و دیگری تصمیم‌گیری متعالی. و آنچه که سخت و صعب است آن تصمیم‌گیری متعالی است و گرنه تصمیم‌گیری عادی مشخصه انسان است و به راحتی انجام می‌شود و نیازی به مقدمات ندارد. اما برعکس آن‌جا، در این جلسه از نوع اول تصمیم‌گیری صحبت می‌کنیم و آن‌چه که در این جلسه اهمیت دارد رسیدن به این نوع تصمیم‌گیری است. کسانی که در این اربعین - یا شرایط مشابه آن - مشکل در تصمیم‌گیری دارند، مشکل آنان از این نوع است.

۳- مشکل تصمیم‌گیری از این نوع، زمانی ایجاد می‌شود که انسان به مسئولیت متعالی خود به اندازه کافی توجه کرده و در آن عمیق شده و نیروی بسیاری گذاشته و مقدمات فراوانی کسب کرده است؛ اما اکنون که در آستانه رسیدن به نتایجی متناسب با تلاش خود و در حد ظرف و اندازه و مقدار توانایی خود است، از گرفتن یک تصمیم درست ناتوان است. ناتوانی از تصمیم در این مرحله نه از بی‌مسئولیتی او بلکه درست برعکس به دلیل توجه او به عواقب یک تصمیم و مسولیت‌های فردی است. در واقع بسیاری از انسان‌ها پس از توجه به امور متعالی به جای آن‌که در تصمیم‌گیری محکم‌تر و قوی‌تر بشوند دچار ضعف‌های مفرط در این مساله شده و اراده و قدرت آنان در تصمیم‌گیری به شدت تحلیل می‌رود و سرگردانی‌ها و گرفتاری‌های شخصیتی از این نوع، برای آنان پیدا می‌شود.

۴- رایج‌ترین نوع عکس‌العمل و یا یکی از آن‌ها رجوع به راه‌های غیرمتعارف تصمیم‌سازی است. هر فردی به تناسب روحیات و اعتقادات خودش راهی برای تصمیم‌سازی غیر‌متعارف دارد؛ از رجوع به علوم غریبه تا استخاره‌های عادی و مانند آن. اکنون بحث بر درستی و نادرستی این‌ها نیست و اگر فرض را بگذاریم که کاملا هم درست باشند باز هم ربطی به بحث ما ندارند زیرا هر کدام از این‌ها - بر فرض درستی کامل - مقدمه‌ای برای تصمیم هستند و نباید جای قدرت و توانایی انسان برای گرفتن تصمیم قرار بگیرند. این‌که شما قبل از تصمیم چگونه و چه مقدار از این روش‌ها و از کدام‌یک از آن‌ها استفاده کنید یک انتخاب شخصی است، اما توان انسان برای تصمیم‌گیری امری جداست که در بسیاری از افراد دچار آسیب می‌شود و یا شکل نمی‌گیرد. و این دردی بزرگ و غیرقابل جبران خواهد شد و حتما باید مداوا بشود.

۵- عکس‌العمل رایج دیگر، توقف انسان در بسیاری از امور است؛ که به دلیل سختی تصمیم‌گیری پیوسته آن را عقب می‌اندازد. این امر در امور متعالی بیشتر برای انسان حاصل می‌شود. شاید شما هم یکی از این نوع افراد باشید؛ مخصوصا در اربعین کلیمی. انسان با امور بسیاری سر و کار دارد که از عهده آن‌ها بر نمی‌آید. توقف‌های ناراحت‌کننده، رفتار رایج کسانی است که با رشد انسان سر و کار دارند. اکثر ما گرفتاری‌های شدیدی از این نوع داریم. ضرر این نوع رفتار از ضرر رفتار قبلی بیشتر است و بسیاری از تلاش‌های ما از این طریق خنثی می‌شوند.

۶- اولین قدم برای حل این گرفتاری جدا کردن دو دسته از امور است. این بحث در جاهای مختلف و با بیان‌های گوناگون بررسی شده است. اموری که در کوتاه مدت در دسترس انسان هستند و اموری که به هر دلیلی این‌گونه نیستند. کشیدن مرز بین این دو، کاری راهبردی و اساسی است و پس از آن، رفتار ما در مورد این دو باید کاملا متفاوت باشد. امور برتری که به دلیل ماهیت آن‌ها نیاز به صبر و تأنی بیشتری دارند را نباید تعجیل کرد؛ و صبر کردن در مورد آن‌ها هیچ ضرری ندارد، بلکه گاهی رسیدن به تصمیم در مورد آن‌ها نیاز به مقدمات طولانی و زمان‌بر دارد.

۷- توقف‌های زمان‌بر و غیرمتعارف در مواردی حتی ضروری و کلیدی می‌شوند؛ توقف در مورد یک دوراهی و یا رسیدن به یک تبیین و درک و یا روشن شدن یک مساله. توقفی همراه با تعطیل و خلوت و فاصله گرفتن از زندگی روزمره و قبول کردن ضررهای آن؛ در اصطلاح قدما به آن "بیتوته" می‌گویند. امور متعالی در تصمیم‌گیری انسان چنان اهمیتی دارد که بیتوته‌های کوتاه و بلند توجیه عقلایی دارد و هیچ گریزی از آن نیست. اکثر ما به صورت کم و زیاد نیازمند به بیتوته هستیم و گریزی از آن نداریم. رسیدن به یک تصمیم در امر متعالی گاه نیازمند به رسیدن به مرحله‌ای از توجه به خود و جدا شدن از گرفتاری‌های روزمره است که بدون خلوت‌هایی از نوع بیتوته امکان آن نیست.

۸- همان‌قدر که آن طرف مرز جای صبر و تأنی و توقف است، این طرف جای تصمیم و عمل و اجرا است؛ و این امر چنان ارزشمند و حیاتی است که اگر سستی صورت بگیرد، تمام مسیر انسان دچار خلل می‌شود. اکثر ما به ضرورت تصمیم و اجرا توجه نمی‌کنیم. باید حیطه اجرائیات زندگی را در تمام امور در نظر گرفت و قدرت تصمیم‌گیری خود را امتحان کرد. ضعف و سستی در آن قابل قبول نیست و زندگی را دچار خلل‌های غیرقابل جبران می‌کند.

۹- سخت‌ترین بخش این اقدام حذف نگاه‌های فراتر از این بخش زندگی است. مرزها به راحتی قابل ترسیم نیستند و انسان امور درازمدت و برتر را در این زندگی کوتاه و فوری می‌جوید و چون نمی‌یابد حیطه اجرایی را متوقف می‌کند. اما اگر بتواند آن را جدا کند، عقل عادی انسان به راحتی زندگی او را فرمول‌بندی می‌کند و تکلیف روزمره و فوری او را مشخص می‌کند. فرمول‌های زندگی در این بخش کاملا عادی و عقلایی است؛ مثلا اهداف قابل دسترسی را می جوید و راه‌های ممکن و کارهای لازم را و سوالات و عناوینی از این قبیل.

۱۰- رسیدن به یک برنامه اجرایی در مورد هر فردی قطعی و ضروری است و هر کس اگر سه اصل را در نظر بگیرد - پس از مقدمات قبلی - حتما به یک برنامه اقناع‌کننده می‌رسد. اصل اول تکیه بر عقل است؛ به طور طبیعی انسان تبعیت از عقل دارد مگر اینکه عوامل منحرف‌کننده‌ای باشند که در این‌جا فراوان هستند. انواع عوامل درونی و بیرونی که رهزن عقل‌اند؛ از انگیزه‌های بلند انسان تا رجوع به مربیان و مشاوران و امیدها و ترس‌ها و هر چیز دیگری که انسان را مانع و رادع است تا به جای عقل خود عامل دیگری را معیار بگیرد. در مقابل باید در نظر داشت که تمام این عوامل، زمانی ارزش دارد که ما با استدلال عقلی بتوانیم به یک نتیجه برسیم. چیزی ورای تعقل انسان، راهنما و چراغ راهش نیست و اگر کسی به این چراغ و راهنما تکیه کند تمام آن عوامل را می‌تواند در خدمت عقل بیاورد. هم‌چنان که فردی که استمرار در کار و برنامه خود ندارد در واقع با عقل خود مخالفت کرده است.

۱۱- اصل دوم حسن ظن به نظام کائنات است؛ بدون این حسن ظن امکان تعقل و پیدا کردن راه نیست. مانند فردی که در آزمایشگاه علمی برای پیدا کردن و کشف یک موضوع در حال کار است . چگونه می‌تواند بدون این حسن ظن به کار خود ادامه بدهد؟ قطعا فراز و نشیب‌های فراوان، و خطا و شکست و مانند آن در راه او ممکن است، اما بدون اعتقاد به یک نتیجه کلان امکان ادامه راه نیست. حسن ظن در این مورد هم مانند حسن ظن در بقیه امور جهان است و معقول و ضروری است.

۱۲- اصل سوم جرأت در اقدام و نتیجه‌گیری است. هرچه هدف‌های بلندتری در نظر باشد، راه‌های اقدام تفاوت بیشتری با رفتارهای متداول و همه‌پسند خواهد داشت. در بسیاری از موارد آن‌چه که به عنوان یک برنامه ضروری وجود دارد جرأت فراوانی می‌خواهد و فضای جامعه و اطرافیان انسان آن را برنمی‌تابند. گاه ممکن است برنامه انسان تنها نفی یک اقدام و عمل نکردن باشد؛ و گاه خودداری از یک اقدام بهترین و نتیجه بخش‌ترین کار است.

۱۳- جرأت در کار و اقدام برای آن‌چه که در آن به نتیجه رسیده‌ایم، فرع بر این است که انسان اخلاص و صداقت در عمل و فکر داشته باشد. اخلاص و صداقت در فکر و رفتار باب وسیعی است و ما بعدها به آن خواهیم پرداخت؛ و اگر این باشد انسان می‌تواند با جرأت اقدام به آن کند و از نتیجه نرسد چون اگر صداقت روحی انسان تضمین شده باشد، می‌توان مطمئن بود حتی در صورت تصمیم اشتباه، در آینده و سیر امور، اصلاح و موفقیت صورت خواهد گرفت.