۱- ده روز آخر اربعین کلیمی مصادف با دهه اول ذی الحجة است. در سنت قدمای ما مناسک و اعمال خاصی برای آن گفته شده است. ما به مناسبت آن بحثی درباره کلیت مناسک خواهیم داشت.
۲- مناسک و اعمال و عبادیات و سنت‌هایی که در آن روش‌ها و قالب‌ها و متون و محتوایی درباره عبادیات و امور روحی گفته شده، بسیار مفصل و فراوان است. سرتاسر کتب ادعیه ما مملو از این مناسک است به صورتی که در حال طبیعی انسان حتی بخشی از آن را هم نمی‌تواند انجام دهد. در عین این‌که در بسیاری از موارد از جهت توضیح و توجیه آن نیازمند حواشی و پاورقی‌های فراوانی است.
۳- اولین سوالی که در این موارد به ذهن انسان می‌آید این است که ما چه برخوردی با مناسک باید بکنیم؟ به عبارت کامل‌تر؛ هویت و ذات آن‌ها چیست و چه کارکردی دارند؟ آیا آن‌ها طریق و قالب عبادت و رفتار روحی ما باید باشند، آن هم قالب انحصاری و یا این‌که صرفا از آن طریق باید عبادت و رفتار دینی و روحی صورت بگیرد؟ و این‌که آیا همه این مناسک را باید قطعی و لازم گرفت و رفتار خود را با آن‌ها تطبیق داد؟
۴- اولین و مهم‌ترین مساله این است که تمام این مناسک همچون قالب‌هایی هستند که خود طریق رسیدن به یک محتوا می‌باشند؛ و اصل آن محتوا است و اگر آن را حذف کنیم این قالب‌ها به تنهایی ارزشی ندارند. محتوای اصیل در تمام این‌ها حال روحی و احیای انسانیت اصیل و نامتناهی است؛ اگرچه رسیدن به این خویشتن نامتناهی صعب است، اما احیای مراتبی از آن، اصل و اساس معنویت و انسانیت و اُسّ و بنیاد هر نوع دیانت و مناسک است.
۵- اما با تمام این‌ها نباید فراموش کرد که در بسیاری از موارد، محتوا بدون پوسته و قالب در معرض انواع آفت‌ها قرار می‌گیرد. محتوای امور روحی هرچه عمیق‌تر شود نیاز ما به قالب‌ها و نظم و نسق بیرونی شدیدتر است. از ابتدایی‌ترین قالب‌ها مانند شعر مثنوی و حافظ گرفته تا قالب‌هایی برای مراقبه، ذکر، اعمال روزانه و سنواتی و مانند آن. سیر روحی اصل و اساس است اما همچون دنیای مه‌آلود به شدت فرّار و غیرقابل دسترس است؛ و اگر قالب‌های مراقبه و یادآوری نباشند چه بسا سیر انسان صعب و یا حتی غیرممکن باشد. در مقابل، دنیای عادی و زندگی روزمره چنان قدرتمند است که چون سیاه‌چاله‌های آسمانی چیزی را برای انسان باقی نمی‌گذارد تا به سیر روحی اختصاص یابد. این‌جاست که مناسک دینی و روحی و برنامه‌های مراقبه‌ای و اعمال سنواتی به انسان امکان بروز و ظهور می‌دهد.
۶- حتی عادات مراقبه‌ای و رویه‌های ذکر و حلقه‌های قرائت و مذاکره در این‌جا قدرت خارق‌العاده‌ای دارند و در زندگی امروزی که از خود بیگانگی عمق و شدت بی‌سابقه‌ای دارد بدون چنین عادات فردی و حلقه‌های جمعی ممکن است نتوان بازگشت به خویشتن نمود. البته روشن است که همین قدرت فوق‌العاده می‌تواند به عامل منفی تبدیل شده و بازدارنده‌ی محتوای روحی انسان شود. در واقع این‌ها مانند شمشیر دو لبه هستند که مراقبه تعقلی ویژه‌ای لازم است تا صحیح و سقیم آن از هم جدا شوند.
۷- در عین این‌که سیر روحی انسان در عین سادگی و بساطت و تسلط همه ما بر آن، دارای رموز و پیچیدگی‌هایی است که به سادگی نمی‌توان از آن عبور کرد. ضرورت استفاده از مربیان بشری و فوق بشری در این‌جا به حکم عقل ثابت و قطعی است. هرگز نمی‌توان مدعی شد که ما از تعالیم و مناسک و روش‌های این‌ها بی‌نیاز هستیم. علاوه بر اتصال این مکاتب به قدرت‌های فوق بشری، هزاران سال تجربه و آزمودن‌های سخت و غیرقابل دسترس، پشتیبان آن‌هاست و به حکم عقل ما از آن بی‌نیاز نیستیم.
۸- بهترین الگو برای ما عبارت است از تعادل بین این دو؛ و این‌که در عین آن‌که اصل را محتوای روحی و حالات شخصی قرار می‌دهیم، سعی در جمع آن‌ها با مناسک و قالب‌های رفتاری بکنیم. در واقع اگر تعادل برقرار شود ما در عین منظم کردن زندگی خود در این قالب‌ها ، آن را بستری برای سیر صحیح قرار می‌دهیم. بدیهی است که در صورت تعارض بین این دو، محتواست که ارجحیت دارد اما باید توجه داشت که بهترین محتوا هم بدون قالب‌های حفاظت‌کننده و ادامه‌دهنده دچار مشکل می‌شود.
۹- افراد غیرعادی و نامتعارف هم وجود دارند؛ هم در بزرگان و هم در افراد عادی. در مورد افراد برجسته و نادر اگر ما مساله نامتعارفی می‌بینیم نباید چندان به آن مشغول شویم. اما امور نامتعارف در افراد عادی با توجه به وضعیت خود آن‌ها قابل تشخیص است. ما وقتی اصل را سیر روحی و بازگشت به خویشتن خودمان بگیریم، در بررسی حالات خودمان هر چه که پیش آمد ارزشمند و قابل قبول است و نباید آن را دست‌کم بگیریم. اکثر ما باید دو مساله را در رفتار روحی و معنوی خود توجه داشته باشیم؛ اول این‌که اصل را بر تعادل در رفتار و کردار درونی و بیرونی بگذاریم و تا وقتی که دلیلی به دست نیامده، نباید از این تعادل رفتاری خارج شویم. دوم این‌که در این بستر کلی رفتار متعادل، عموما ابعاد و نیازهای خاص و غیرمتعارفی داریم که ضروری است و بسیار ضروری که آن را به رسمیت بشناسیم و آن را سرکوب نکنیم.
۱۰- در عین همه این‌ها باید توجه کرد که تعمق و تمرکز و تعمیق این‌ها، اثر و نتیجه خاصی دارد که انسان تا به آن نرسد امکان درک آن را ندارد. توجه به مناسک و قالب‌ها پیوسته ما را از این عمق باز می‌دارد. تعادل در رفتار نباید ما را از این اصل اصیل غافل کند. انسان به صورت عادی سعی دارد که خود را به مناسک و اعمال قالبی راضی و خشنود کند. ایستادن و صبر کردن برای رسیدن به محتوا کار شاق و سختی است. اگر بنا باشد که انسان به عمق غیرعادی برسد، سخت‌تر بلکه طاقت‌فرساست. اکثر انسان‌ها حاضر به این امر نیستند. در صورتی که بعضی از افراد استثنایی برعکس این‌اند. بعضی گفته‌اند که یک سجده حقیقی برای تمامی عمر انسان کافی است!
۱۱- همه این‌ها باعث فراموشی این نشود که ما افراد متوسطی هستیم، و بستر اصلی ما عدم افراط و تفریط است.
۱۲- گاهی به عجایب و غرایبی در کتب و منقولات برخورد می‌کنیم؛ وظیفه ما چیست؟ اول این است که ما بدانیم موظف نیستیم در مورد همه چیز اظهار نظر کنیم! اظهار و اعتراف با واژه "نمی‌دانم" خود از برترین کمالات انسان است. هر چه که انسان بار علمی‌اش بیشتر باشد، اعتراف و درک از مجهولاتش هم بیشتر است. خیلی از امور وجود دارد که ما از آن اطلاعی نداریم و مجبور نیستیم در مورد همه آن‌ها اظهار نظر کنیم. دوم این‌که، انکار نکردن آن‌ها به معنی اعتنا و عمل کردن به آن نیست. در این موارد بهترین کار کنار گذاشتن بدون اظهار نظر است. چیزی را که انسان می‌داند و تعقل کرده عمل می‌کند، و آن‌چه که مطمئن به نادرستی آن است رد می‌کند، و امور بسیار وسیع‌تری وجود دارد که هیچ‌کدام از این دو نیستند که انسان بدون عمل کردن و انکار کردن آن‌ها را کنار می‌گذارد.
۱۳- اما مسأله مهم‌تری که در مورد این غرائب وجود دارد خوانش و تفسیر آن‌هاست. اکثر امور روحی و معنوی در جامعه ما از طرقی به نسل جدید منتقل شده که ارزش ندارد، بلکه غلط و نادرست است. متأسفانه بسیاری از ما از طرق غیرصالح معارف خود را دریافت کرده‌ایم. بسیاری از امور مذهبی به دلیل استفاده افرادی که توان تفسیر و تأویل آن را ندارند برای ما بسیار غلط جا افتاده‌اند. موارد این خوانش‌های کاملا غلط، بسیار است که شاید در آینده به آن برسیم.
۱۴- اگر چه جای این بحث در رساله عملیه نیست اما در حد مختصر باید توجه داشت که برداشت ما از یک امر در متن زندگی و دنیای ما رخ می‌دهد و نمی‌توانیم آن‌ها را از هم جدا کنیم.
۱۵- نمازی که در این ده روز آخر اربعین کلیمی سفارش شده به عنوان بهترین بستر برای تمرکز نهایی انسان در امور خودش و جمع‌بندی او از اربعین کلیمی ارزش دارد. در واقع در این نماز او باید بتواند یک نتیجه نهایی از اربعین خود بگیرد. نتیجه عملی و اجرایی که راه او را تا مدت‌ها روشن و شفاف کند.
