۱- یکی از آسیب‌های رایج در زندگی انسانِ مسئولیت‌پذیر، عدم تعادل در زندگی است. امروزه این آسیب در زندگی انسان‌ها شدیدتر است و انسانِ مسئول در اثر عدم تعادل در زندگی دچار چنان آسیب‌هایی می‌شود که چه بسا به تعطیل شدن زندگی، یا رخوت و بن‌بست، و ناراحتی‌های روانی منجر می‌شود. با وجود شدت این آسیب، اما به دلیل فراگیر بودن آن کمتر به آن توجه می‌شود؛ اگرچه بعد از توجه نیز ممکن است درمان آن به راحتی صورت نگیرد. همان‌طور که امروزه این گرفتاریِ رایجِ بسیاری از انسان‌ها و مخصوصا نسل جوانی است که احساس مسئولیت می‌کنند.

۲- آنچه در ابتدا باید مورد بررسی قرار بگیرد، این است که آیا زندگی انسان نتیجه‌بخش و در سیر و روال خودش قرار دارد یا خیر؟ انسان در این جهان باید زندگیِ نتیجه‌بخشی داشته باشد، و به هیچ وجه پذیرفته نیست که زندگی او بی‌حاصل و اخته باشد؛ و اگر اینگونه هست باید فکری به حال خود کند. بنابراین شروع بررسی انسان باید از این نکته باشد. حال اگر زندگی او به نظرش بی‌نتیجه است، واجب است که این سیر تعادل‌بخشی را در زندگی خود آغاز کند؛ و اگر زندگی منظم و با نتیجه‌ای دارد، چنین قالب‌هایی برای او استحباب دارد و باید از این طریق بررسی کند که آیا تعادل لازم را در زندگی دارد؟ و اگر ندارد با برقرار کردن تعادل، نتایج بهتری از زندگی خواهد گرفت.

۳- اولین تعادل‌ها باید در برداشت‌های مفهومیِ انسان صورت بگیرد. همچنان‌که اولین مفاهیمی که باید متعادل بشوند در ذهن انسان، تعادل بین نفی و اثبات است. به صورت طبیعی انسان اشتباه بزرگی می‌کند و تمام نتایج زندگی را در امور اثباتی می‌داند؛ در حالی که بسیاری از نتایج در «نفی» نهفته هستند: یک زندانی، یا یک اسیر جنگ تحمیلی را در نظر بگیرید که تحمل این فقدان و آزاد نبودن و نفیِ زندگیِ عادی چه کار بزرگی است که انجام می‌دهد. همچنین صبر بر نداشتن و صبر در بسیاری از مشکلات و مصائب و حتی صبر در آزار و اذیت دشمنانِ بی‌انصاف، چه جایگاه بزرگی در انسانیت او دارد. در واقع بسیاری از فضائل برجسته‌ی انسانی و شاید اکثر قهرمانی‌های انسانی از طریق نفی، و تحمل و صبر بر نداشته‌هاست. قهرمانی بین‌المللی مانند ماندلا را در نظر بگیرید که اکثر عمرش در زندان بوده است. این‌ها مثال‌های معروف و شناخته شده است، ولی به طور طبیعی بسیاری از انسان‌ها و شاید همه‌ی آنها بخش زیادی از فضایل و ثمرات زندگی را در زندان‌های روحی و روانی و عاطفی به دست می‌آورند؛ و همه ما محرومیت‌های بزرگی در زندگی داریم، و صبر و تحمل در اینها یکی از بزرگ‌ترین کارهایی است که می‌توانیم انجام دهیم. بلکه بسیاری از ثمرات زندگی ما با صبر به دست می‌آید، و بدون آن از بین می‌رود.

۴- تعادل مفهومی دیگر برای «حرکت و ثمرات حرکتیِ زندگی» است. اشتباه رایج ما این است که آنچه در حال انجام است را به حساب نمی‌آوریم، و تنها به آن بخش اعتقاد داریم که جدید است و با سر و صدا می‌توانیم به دیگران عرضه کنیم. مشکل این تصور در دنیای امروزین ما بسیار اساسی خواهد بود. در دنیای مدرن و مخصوصا در جوامع در حال گذار مانند جامعه ما، به شدت تحولات زیربنایی در حال انجام است. در زمانه ما جوانی که زندگی عادی و متداولی دارد، تحت‌تأثیر شرایط پر تنش جامعه _خواسته یا ناخواسته_ پیوسته در حال تغییر است و هرگز سیر او متوقف نخواهد شد. در بسیاری از موارد با اندک توجه فرد، این سیر جهت مثبتی خواهد داشت و نیازی نیست که آن را تغییر دهد. در بهترین حالت می‌توان به آن چیزی افزود. متأسفانه دستگاه‌های فکری جامعه ما -با هر نوع گرایشی- با این نوع تفکر بیگانه هستند و با ایجاد انواع اضطراب‌های تصنعی، زندگی فکری و روحی این افراد را به هم می‌ریزند؛ بدون اینکه توان اصلاح آن را داشته باشند. در واقع در جامعه ما بسیاری از افراد تنها نیاز به استمرار در زندگی خود دارند، و هر نوع اضطراب زایدْ برای آنها مانند سم مهلک و کشنده است؛ و این همان سم خطرناکی است که پیوسته ما در حال تزریق به جامعه هستیم و هر روز بیشتر از روش بزرگان اخلاقی و فکری خود فاصله می‌گیریم.

۵- تعادل بین رنج و مشقت و سختی از یک طرف، و شادی و آسایش و راحتی از طرف دیگر هم بسیار مهم است. آدمی نباید به دست خود و به صورت ابتدائی به سمت سختی برود؛ اما اولاً در بسیاری از موارد رسیدن به اهداف انسانی و حتی مادی، بدون سختی و رنج ممکن نیست. ثانیاً در جهانی که ما زندگی می‌کنیم و در این نشئه مادی، هیچ تضمینی برای آسایش و بی‌رنجی نیست. تا جایی که برخی رنج و اضطراب و ابهام و حیرت را با ذات آدمی عجین می‌دانند. ما به بحث‌های فلسفی آن کاری نداریم، اما به عنوان یک اصل عملی و بحثی که در رساله عملیه می‌توان گفت، این است که باید تعادلی در روح و جان و ذهن خود بین رنج و آسایش و سختی و اضطراب ایجاد کنیم و در زندگی آماده‌ی هر دو باشیم؛ و برای هر دو برنامه و تحلیل و بررسی داشته باشیم.

۶- تعادل بسیار مهم و سرنوشت‌ساز، تعادل بین خویشتن و دنیای بیرونی است. ما در زندگی روزمره خود باید برای هر کدام از اینها سهمی بگذاریم، و هر کدام را فراموش کنیم دچار مشکلات اساسی می‌شویم. علامت تعادل در قسمت خود و باطن و خویشتن، «کیفیت» است و نه کمیت. یعنی سهم خویشتن در زندگی روزانه بسیار اندک است و زمان کمی را به خود مشغول می‌کند. اما این بخش باید با بالاترین کیفیت باشد. کیفیت آن در حضور روحی و قلبی و تمرکز است. انسان به راحتی می‌فهمد که آیا در آن زمان اندک واقعا نزد خود حضور دارد یا تنها ظاهری و تصنعی است؟ خلوت با خود برای زمان‌هایی هر چند اندک، می‌تواند به دلیل اضطرار و یا عدم موفقیت صورت نگیرد؛ اما به محض تداومِ این حالت، باید به سرعت برای آن فکری کرد. از طرف دیگر غرق شدن در لاک خود و نداشتن یک زندگی روزانه عادی نیز به هیچ صورتی درست نیست، و عدم تعادلی است که نه تنها نادرست است، بلکه کلیت سیر انسان را با شکست روبرو می‌کند؛ مگر برای افراد خاص و استثنایی.

۷- اما در زندگی بیرونی مهم‌ترین تعادل این است که انسان توازنی بین زندگی عادی خود برقرار کند با آنچه که به قصد اهداف عالی‌تر و کامل‌تر انجام می‌دهد. اکثر ما دو بخش زندگی مجزای از هم داریم؛ یکی آنچه که هدف از آن تعالیِ روحی یا معنوی، و یا خدمت به خلق، یا عبادت و یا هر چیز دیگری از این نوع است. بخش دیگر آن اموری است که انسان به قصد زندگی کردن به معنی معمولی آن انجام می‌دهد. بزرگانِ طریقت، راه‌هایی گفته اند و توصیه کرده‌اند که این بخش را هم به قصد عبادت انجام دهیم؛ اما به هر حال از جهت ماهیت با دیگری متفاوت است. در آن بخش عبادی باید انسان سیر متعالی را طی کند و آثار و نتایج آن را احساس کند. باید در این بخش از زندگی، از خود و دنیای مادی فاصله گرفت و قدمی به سوی تعالی برداشت. کمتر کسی است که این بخش دوم را نداشته باشد، البته میزان و عمق آن برای انسان‌های مختلف متفاوت است. مهم‌ترین مسأله در اینجا قدرت انسان است، برای اینکه این مرز را بفهمد و درک کند. البته در اینجا اموری مانند اخلاص و نیت و مانند آن بسیار مهم است، که فعلا وارد آن نمی‌شویم. تقریبا کسی قادر نیست که این دو بخش را در زندگی خود نداشته باشد، مگر انسان‌های استثنایی به شدت مادی و یا معنوی.

۸- مهم‌ترین و تعیین‌کننده‌ترین مسأله در اهداف متعالی و زندگی مربوط به آن، این است که فرد بتواند به تناسب شخصیت و هویت و نیاز خود، هدفی متناسب برای خود ایجاد کند. تعادل در این بخش سخت‌ترینِ کار است؛ و اکثر افراد در این مرحله دچار مشکلات، تردیدها، اضطرابات و توقف‌های سخت و جان‌کاهی می‌شوند. بسیاری از مشکلاتِ نسل جوان معاصر ما از این نوع است؛ در عین اینکه بسیاری از انحرافات و فریب‌ها و کاسبی‌های شیطانی در این نقطه روی می‌دهد. بدون حل کردن این مسأله انسان نمی‌تواند زندگیِ مادی یا معنوی حداقلی داشته باشد.

۹- تعادل بین اموری که برای انسان نشاط و هیجان و تحرک ذاتی ایجاد می‌کند، با اموری که انسان به عنوان وظیفه و بدون هیجان، و خودجوش انجام می‌دهد، بخش دیگری از تعادل‌هاست. انسان از یک طرف نیازمند نشاط و هیجان است، و نمی‌تواند فقط با منطق و تعقل زندگی کند. از طرف دیگر همه چیز هم نمی‌تواند با احساس تطبیق کند. بنابراین بسیار ضروری است که پیوسته از غرائز نفسانی و نیز انگیزه‌های خودجوش استفاده کند تا انرژی و نیروی لازم را داشته باشد. از طرف دیگر عقل و منطق و وظایف عقلی را چون فرمانی برای کنترل کلیت زندگی به کار گیرد و پیوسته تعادل بین این دو را برقرار کند.

۱۰- انسان دارای جنبه‌های مختلف فردی و اجتماعی است، و هر کدام از اینها خود به عرصه‌های مختلف تقسیم می‌شوند که نمی‌توانیم بدون اینها زندگی کنیم. هم زندگی مادی و عاطفی و غریزی، و هم زندگی معنوی انسان محتاج این ابعاد گوناگون است. در اکثر موارد عدم تعادل بین اینها موتور زندگی انسان را متوقف می‌کند.

۱۱- تعادل‌های ضروری دیگری هست که زندگی انسان بدون آنها دچار خلل و یا حتی توقف می‌شود. انواع آنها هیج حد و انتهایی ندارد. تعادل بین تحرک و سکون زندگی، تعادل بین فعالیت‌های جسمی و فکری، تعادل بین حضور در فضای مجازی و حقیقی، تعادل بین خواب و بیداری در ساعات شبانه‌روز و استفاده از آنها، تعادل در حضور در طبیعت و فضای غیرطبیعی، و بسیاری از امور دیگر که هر کدام برای انسان در جایگاه خاص خود می‌تواند سرنوشت‌ساز باشد.

۱۲- تعادل‌های عمیق و بنیادینی مطرح است که بسیار اساسی‌تر از اینهاست، و به وجود و ذات انسان باز می‌گردد، و ما وارد آن نشدیم و آنها بحث مجزایی می‌طلبد.