۱- پس از طی کردن دوره‌هایی از توجه و مراقبه -مانند اربعین کلیمی- انسان نیازمند بررسی و محاسبه زندگی روحی و انسانی خود است. اینکه در کجا قرار دارد و چه کرده و چه باید بکند. مهمترین نکته‌ای که انسان علاقه دارد بداند این است که آیا در سیر عبادت و کسب فضایل انسانی توانسته قدمی مؤثر و جدی بردارد؟ البته انسان در مسیر بندگی نباید به کم راضی شود و میل به بی‌نهایت داشته باشد؛ اما برای انسان‌های معمولی این نیاز به کسب نتایج وجود دارد.

۲- همان‌طور که در بحث نماز و روزه گفته شد، انسان در سیر زندگی خود نیازمند پیشرفت‌ها و نتایج عملی روشن و قابل درک است. نمی‌توان انسان را با امور مجرد و اصول کلی راضی و خشنود نگه داشت؛ البته منظور انسان‌های متوسط است. انسان متوسط در کارنامه عملی خود باید امور روشن و قابل درک داشته باشد. باید بداند وقت و نیروی خود را برای چه چیزی مصرف می‌کند و بازده آن چیست؟ انسان را نمی‌توان با چیزهایی راضی نگه داشت که به نظرش _اگرچه اشتباه باشد_ غیر ملموس و غیرواقعی می‌آید. به همین دلیل است که باید انسان با روح و حقیقت عبادت و دیانت و انسانیت آشنا بشود و آن را به خوبی درک کند و در تحلیل‌های خود به کار گیرد.

۳- یکی از احساس‌های رایج برای افرادی که به دنبال حرکت روحی و انسانی می‌افتند، احساسِ عدم پیشرفت و درجا زدن و گیر کردن است. مخصوصا پس از دوره‌هایی از مراقبه -مانند اربعین کلیمی- این احساس شدیدتر هم خواهد بود. این حالت مانند گرفتگی عضلات بدن است، و گویی عضلات روحی ما دچار انقباض می‌شوند، از سیر روحی و سلوک عبادی باز می‌مانیم. بنابراین قبل از هر چیز ما نیاز داریم بدانیم که چه چیز عبادت و انسانیت و سیر روحی نیست و چه چیزی نتایجی ندارد و چه چیزی را نباید منتظر باشیم، و مرز نفی و جدایی عبادت از اشتباهات و انتظارات نادرست چیست. در واقع مرز سیر روحی و اهداف و تحلیل‌های آن را درک کردن، و دانستن مهمتر از هر چیز دیگر است.

۴- اولین علامت برای نزدیک شدن به روح عبادت و پیشرفت روحی این است که انسان بداند پس از حرکتی چون اربعین کلیمی امکان ندارد به نتایج ارزشمندی نرسد. اگر انسان اربعین یا هر حرکت سلوکی خود را بی‌نتیجه و بی‌حاصل ارزیابی کند، به احتمال زیاد اشکالی در ارزیابی خود دارد. البته اینطور نیست که هیچ درجا زدنی و عقب گردی در کار انسان نباشد، اما در اکثر موارد این ما هستیم که اشتباه می‌کنیم. عموما و غیر از موارد استثنایی وقتی انسان به دنبال حرکت وبرنامه‌ای روحی و انسانی باشد، به نتایجی دست پیدا می‌کند مگر موارد استثنایی.

۵- حتی انسانی که به دنبال حرکت روحی نیست و زندگی روزمره غیرقابل‌ قبولی دارد، در عین اینکه از این روزمرگی خسارت می‌بیند، و سرمایه انسانی خود را به حراج می‌گذارد، اما در کنار این خسارت و به موازات آن عموما زمینه‌های عقلانی برای او شکل می‌گیرد که این خود سرمایه عظیمی برای اوست؛ البته اگر توجه کند. بنابراین حتی انسانی که در خلاف مصلحت خود حرکت می‌کند، بدون خواست خودش زمینه‌های ارزشمندی به دست می‌آورد که به محض بازگشت و توجه به آن می‌تواند ارزشمند باشد؛ و حتی ارزشمندتر از انسان مؤمن. به همین دلیل است که گاه انسان غیر صالح با توبه ره صد ساله را یک شبه طی می‌کند؛ همچون آنچه در مورد فضیل عیاض در تاریخ گفته‌اند، و همین است که بر طبق روایات با اینکه عالم به سوی فساد می‌رود ولی پیوسته زمینه عقلانی برای ظهور حضرت آماده‌تر می‌شود.

۶- باید بدانیم که انسان در اکثر موارد حتی زمانی که به سقوط نزدیک می‌شود و یا حتی سقوط اخلاقی می‌کند، عالم تکوین گویی چنان مهندسی شده که این سقوط می‌تواند بخشی از یک سناریو برای نجاتش باشد. زمینه‌های تکوینی طوری مهندسی شده که این سقوط راه توجه و بازگشت او را مهیاتر می‌کند و شاید مهیاتر از انسانی که هرگز سقوط نکرده است! البته تمام اینها در مورد انسان‌های متوسط و موارد عمومی است، اما انسانی که به شقاوت رسیده و یا در مسیر شقاوت است حساب دیگری دارد.

۷- همه این موارد برای این است که ما متوجه یک نکته بشویم و آن اینکه «تحلیل منفی در مورد خود ممنوع است!» انسانی که به خودش می‌نگرد یعنی تمایل انسان شدن در او هنوز نمرده، پس به شقاوت نرسیده و هر که به شقاوت نرسیده، رو به سوی «اصلاح و انسان شدن» دارد؛ حتی اگر در ظاهر خودش نخواهد. در واقع او موظف است که این زمینه‌ها و آثار مثبت را که روز به روز بر او غلبه پیدا می‌کند، ببیند و همین دیدن او را از افسردگی و یأس و رخوت باز می‌دارد و بهترین انگیزه و موتور حرکت خواهد شد.

۸- اما پس از درک این مرز و مواظبت کردن برا ی اینکه به اندیشه غلط در مورد مسیر و حرکت و انسانیت نیفتد، نوبت استفاده از این امکان است. تا وقتی که انسان زنده است و نَفَس می‌آید، او می‌تواند استفاده کند و به بیان امیرالمؤمنین راه باز است و میدان خالی است: «إعْمَلُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ عَلَى أَعْلَامٍ بَيِّنَةٍ، فَالطَّرِيقُ نَهْجٌ‏ يَدْعُوا إِلى‏ دارِ السَّلامِ...» استفاده او نباید با فرمول‌های پیچیده و اعمال طاقت‌فرسا گره بخورد و راه اینگونه برای او سد شود. هر تمایلی به سوی شکستن این زندانِ تن و زندگی روزمره و دنیای باتلاقی، در فکر یا در عمل و در احساس یا واقعیت، منطبق بر روح عبادت است. ممکن است که عبادت و انجام وظیفه انسانی با مشکلات و سختی‌ها و مشقت‌هایی همراه باشد، اما آنچه که پس از عبادت و سیر به سوی انسانیت و در نتیجه آن برای انسان پیش می‌آید، غیر از پیچیدگی‌هایی است که راه انسانیت را برای انسان سد می‌کند؛ و انسان گیج و حیران و سردرگم احساس ناتوانی و توقف می‌کند. راه برای انسانیت و دیانت همیشه باز و روشن است، اگرچه ممکن است برای طی کردن مسیرهای برتر، انسان سخت‌ترین‌ها را انتخاب کند: «إنَّ الرّاحِلَ إلیکَ قریبُ المَسافَة» آن که به سوی تو حرکت می‌کند راه کوتاهی در پیش دارد (دعای ابوحمزه ثمالی).

۹- اعمال روحی و عبادی می‌تواند با مناسک و قرائت متون و حضور در مکان‌ها و مشاهد و معابد همراه باشد، همانطور که می‌تواند با همراهی جماعات و هیئت‌ها همراه باشد؛ اما هرگز نباید منوط به آن باشد، و انسان فکر کند که بدون اینها امکان ندارد. در مورد هر کدام از این موارد در جلسات جدا صحبت کرده‌ایم. مخصوصا بعضی از افراد ممکن است اصلا ارتباط روحی با این موارد برقرار نکنند، و خطرناک‌ترین کار برای این افراد این است که خود را مجبور به همراهی کنند و یا احساس عذاب وجدان و خود کم بینی آنها را فرا بگیرد. تمام مناسک و اجتماعات و دیگر امور در خدمت انسان و برای رساندن به مقام خویشتن انسانی است. در مباحث مربوط به هر یک از اینها راه‌هایی برای رسیدن به تعادل و استفاده کامل در عین حال دور نشدن از روح عبادت گفته شده است.

۱۰- تمایلات مبهم و نگاه‌های متعالی و انتظارهای طولانی، گاهی بالاترین سد حرکت است. امروزه که نسل جوان ما بدون برنامه و حساب، پیوسته در معرض تبلیغاتی است که افراد غیر متخصص در مورد معنویت و اسوه‌های معنوی و اخلاقی و شهیدانِ خدایی انجام می‌دهند، این مشکل صد برابر است. جوانان در ابتدای آشنا شدن با امور معنوی و روحی با مراجعه آزاد به این منابع دچار یأس و سرخوردگی و به انتظار معجزات و کشف و کرامات می‌نشینند، و عملِ صحیح و کامل را از دست می‌دهند. هر گرایشی که مستقیماً به عمل روشن و واضح و روزانه منجر نشود، بی‌ارزش است مگر موارد استثنایی.

۱۱- نگاه کردن به گذشته برای عبرت گرفتن ارزشمند است. نگاه و توجه به گذشته‌ی خود برای توبه از گناهان و بهتر جلو را دیدن و محکم‌تر عمل کردن، خوب و اصولی است. اما به محض آنکه منجر به عمل نشود باید ترک شود. ما با هر گذشته‌ی گناه‌آلود و غیر قابل قبولی نزد خداوند خوانده می‌شویم و خداوند به ما مشتاق‌تر از خودمان است و هرگز استثنایی در این امر نیست. هر نگاه و توجهی به گذشته که ما را در عملِ اکنون و آینده محکم‌تر نکند، مانع است و باید آن را کنار گذاشت؛ و گرنه باعث حسرت و پشیمانی ما در آینده می‌شود.

۱۲- اضطرابات انسان در این دنیای جدید بسیار بیشتر از هر زمانی است. عوامل و دلایل مختلف و نامحدودی در گذشته و حال، و زندگی روزمره انسان وجود دارد تا او را مضطرب کند. بسیاری از انسان‌ها علاقه دارند که این اضطرابات را به پای دین و سلوک و حرکت روحی بنویسند. تبلیغ بدون تعقل اسوه‌های دینی این امکان را برای آنها بیشتر کرده و هر انسانی با تکیه بر بخشی از این زندگی‌نامه‌ها می‌تواند هر مقدار اضطراب که بخواهد در روح و روان خود بریزد. تنها اضطرابی ارزش دارد که مستقیما باعث عمق توجه انسان به خویشتنِ نامتناهی و جهانِ بی‌نهایت و مبدأ و ارکان آن شود. در واقع اضطرابی درست است که این توجه را عمق ببخشد که بدون آن ممکن نیست. مابقی اضطرابات، انحراف روحی و فکری است و باید مداوا شود.

۱۳- عبادت، قالب ثابت ندارد. ممکن است کسی با یک ذکر «لا اله الا اللّه» توجهی برای خود ایجاد کند که دیگری با قرائت یک متن کامل دعا برای او حاصل نشود. میزان، حال فرد است. قالب‌ها را باید در خدمت این روح گرفت.

۱۴- فراموش نشود که بزرگان گفته‌اند که یکی از بالاترین سلوک‌ها، درست زندگی کردن است؛ و سلوک دیگر انجام دادن درست وظیفه‌ای است که نسبت به خلق جهان داریم. همچنان که در باره کسب حلال روایات عجیبی داریم. این به معنی ترک خلوت و توجه به نفس و گرفتار شدن به زندگی روزمره و کار و کاسبی نیست. معنی آن جمع همه اینها در یک تعادل درست است.