۱- غدیر و آنچه که مربوط به آن است، یکی از حوادث و مسائلی است که جامعه اسلامی با آن سر وکار دارد؛ علاوه بر آنکه مسأله مهمی در تاریخ فرهنگ و اعتقادات و تمدن اسلامی محسوب می‌شود، و امروزه نیز آنچه در جامعه اسلامی از آن بر می‌خیزد، می‌تواند محور بسیاری از امور دیگر شود. تفاوتی ندارد که شما چه اعتقاد و برداشت و تفسیر و نگاهی به آن داشته باشید؛ چون در هر حال جامعه درگیر مسایل آن است، و امت اسلامی نمی‌تواند بدون در نظر گرفتنش از آن گذر کند. بنابراین لازم است که ما در عمل به یک زیربنای عقلی روشن و غیر قابل تردید در مورد آن مجهز باشیم، و به صورت عقلانی آن را بشناسیم و عقل ما آن را بپذیرد.
۲- زیربنایی‌ترین مسأله عملی ما به عنوان یک انسان –حتی قبل از توجه به هویت دینی- این است که ما چه نگاهی به صورت عقلی می‌توانیم به غدیر داشته باشیم. آیا نگاه ما منوط به حیثیت دینی ماست، و حتی باید حیثیت مذهبی و شیعی داشته باشیم تا بتوانیم به آن توجه کنیم؟ آیا باید خوانش خاص و متداول از حدیث غدیر داشته باشیم؟ اگر در مقابل خوانش متداول سنتی، خوانش‌های جدید و متفاوت را بپذیریم، برداشت ما از غدیر متفاوت خواهد بود؟ یا اینکه در غدیر و جریان برآمده از مولا علی علیه‌السلام، زیربنایی تعقلی وجود دارد که فراتر از اینهاست؟ بلکه فراتر از ایمان و کفر و دینداری و غیر آن است؛ و این زیربنا چنان محکم است که با انسانیتِ انسان عجین شده و خوانش‌های تاریخی، فرقه‌های اعتقادی، پذیرش یا عدم پذیرش وقایع خاص تاریخی، تنها نقشی چون نقش ایوان بر این بنیان مرصوص دارند.
۳- نگاه و توجه به مولا علی و اهل‌بیت پیامبر در تاریخ و تمدن ما و حتی در غیر آن، دو محتوای کاملاً متفاوت دارد. به عنوان مثال به نهج‌البلاغه توجه کنید: از یک سو گروهی به آن پرداخته‌اند و تفسیر کرده‌اند که نگاه خاص و ویژه‌ای در آن است، و اگر اندکی از استنادات خاص آنها را نپذیرید، و یا زیربنای اعتقادی و تحلیلی آنها را اندکی تغیر بدهید، دیگر نمی‌توانید نتیجه نهایی را قبول کنید. گروهی دیگر چنان به این امر پرداخته‌اند که هیچ نیازی به این پیش‌نیازهای اعتقادی و تاریخی و تحلیلی نیست. یکی از بهترین مثال‌ها بعضی از شارحان، مفسران و مریدان درجه یک نهج‌البلاغه هستند که بالاترین ارادت و اخلاص را به نهج‌البلاغه مولا علی دارند؛ در حالی که تا آخر عمر در سلک مسیحیان معتقد و محکم بودند. همچنین بعضی از مستشرقین معاصر که چنین تضاد و تناقض ظاهری در رفتار، بلکه در اعتقاد آنها مشاهده می‌شود، مثل هانری کربن که در عین ایمان به مسیحیت، برای مناجات در خلوت خود از بعضی از ادعیه و زیارات مأثورِ امامان شیعه بهره می‌گرفت.
۴- به شکل متداول، اکثر توجهِ دینداران از نوع اول است؛ اما اندکی از بزرگان ما به نوع دوم یعنی زیربنای تعقلی هم توجه کرده‌اند. از آن میان می‌توان به علامه طباطبایی و آیة‌الحق مرحوم بهاءالدینی اشاره کرد. البته این دو نوع توجه با یکدیگر هیچ تناقضی ندارند و کاملاً قابل جمع هستند.
۵- مانند هر مسأله دینی دیگر، باید زیربنای شناخت ما تعقلی باشد؛ و به دلایل گوناگونی که قبلا ذکر شده، نمی‌توان از این زیربنای تعقلی دست کشید. زیربنای عقلی سبب می‌شود همه مفاهیم و عقاید و باورها و اصول وفروع دینی، تبدیل به معارف عمیقی شوند و انسان را از مقلد بودن صرف و رفتارهای سطحی باز می‌دارد. بنابراین در اینجا هم ما باید شناخت کاملی مبتنی بر عقل و بدیهیات عقلی که مبتنی بر تعبد و تقلید نیست، داشته باشیم. این شناخت تعقلی از غدیر، نه تنها شناخت‌های دیگر را تضعیف نمی‌کند بلکه چهارچوب‌های ارزشمندی به آنها می‌دهد که باعث استحکام و عمیق شدن آن می‌شود. اگر این زیربنای عقلی برای انسان نباشد، قطعا به شناخت ضعیف‌تری خواهد رسید و مجبور خواهد بود که به تعبد وتقلیدی اکتفا کند که با معارف کاملی همراه نیست؛ و حتی ممکن است از این هم ضعیف‌تر باشد و برای اثبات آن مجبور به استناد به حوادث خاص و یا روایات غیرقطعی شود.
۶- در تحلیل سیر تمدن اسلامی باید این را در نظر گرفت که «بعثت» پیامبر اسلام برای تغییر زندگی دنیایی و آخرتی بشر بود، برای اینکه به نوع دیگری زندگی کند. جامعه‌ای عادل، و بدون ظلم، که محیطی مناسب برای رشد انسان‌ها و رسیدن آنها به کرامت و عزت و تمام فضایل و کراماتی که برای انسان، جامعه و حکومت لازم است؛ فراهم می‌کند. اما سیر دیانت، حکومت و تمدن اسلامی از این هدف فاصله گرفت و به سوی حکومت دنیایی و اشرافیت فاسد و ظلم و بردگی منحرف شد. اگرچه در زمان و علل و چگونگی این انحراف بین عاقلان و فرزانگان امت اسلامی اختلاف است، اما در اصل این انحراف کسی تردیدی ندارد. هیچ انسان عاقلی معتقد به تطبیق وضعیت امروز و دیروز جامعه اسلامی با اهداف بعثت پیامبر خاتم نیست. با وجود کارنامه درخشان تمدن اسلامی در خدمات بزرگی که به جامعه بشری و به علم و تاریخ وفرهنگ کرده، و سبب پیشرفت‌های زیادی در امور مادی و معنوی، و علمی و عرفانی شده است؛ همگی معترف هستند که هرگز نمی‌توان وضعیت جامعه اسلامی و سیر آن را منتسب به صاحب بعثت و نیت او دانست.
۷- اما اگر به معنی امروزی و مدرنِ «حزب سیاسی» بخواهیم گرایش‌های مهم جامعه‌ی صدر اسلام را چون حزب‌های سیاسی ببینیم و آنها را بررسی کنیم، هیچ گرایش و حزبی را نمی‌یابیم که چون اهل‌بیت داعیه‌دار و صالح در اصلاح امت پیامبر باشند؛ و برای این اصلاح و جلوگیری از انحراف، علاوه بر صلاحیت معنوی و سیاسی، تمامی موجودیت فردی، خانوادگی، سیاسی و اجتماعی خود را در طبق اخلاص بگذارند و موجودیت خود را نیز فدا نمودند. اگر بخواهیم جریان‌ها و نهادهای فکری و فرهنگی را به معنی جامعه شناختی آن بررسی کنیم؛ باز هم به خوبی روشن است که گوی سبقت در دستان جریان اهل‌بیتِ پیامبر است. ممکن است در مورد بعضی از افراد به صورت مجزا تردید و اختلافی بین فرزانگان نحل و فرق اسلامی و تاریخی باشد، اما وقتی به صورت کلی و جمعی و نهادینه مورد بررسی قرار گیرد، هیچ صاحب‌نظری و حتی افرادی که با مولا علی عداوت داشته و دارند، تردید ندارند که این بزرگواران با تمام وجود در برابر سقوط جامعه اسلامی ایستادند و به دلیل تقابل و عناد جریانات سیاسی و اقتصادی و فرهنگی حاکم، کمتر موفقیتی به دست آوردند.
۸- همچنان که در اصل و جزئیاتِ وقایعی که در صدر اسلام رخ داده، و در حق و صلاحیت‌هایی که فرق اسلامی به آن معتقد هستند، اختلافات اساسی و مهمی هست؛ اما در کلیت این انحراف و در تعالی و برتریِ مقابله‌ای که اهل‌بیت با آن کردند، هیچ صاحب اندیشه‌ای دعوی خلاف ندارد.
۹- اکنون بالاترین و مهم‌ترین حقیقت و عینیتی که در رابطه با غدیر، مولا علی، عاشورا و اهل‌بیت و کلِ حرکت آنان در صدر اسلام و کلیتِ تاریخی و اعتقادی آن باید پذیرفت و تعقل کرد، اذعان به این حقیقت است: جایگاهِ ویژه‌ی اهل‌بیت و نیت آنان و نقش و قصدی که داشتند، گرچه در آن زمان در مقابله با کلیتِ جریانات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی حاکم به نتیجه‌ای نرسید و تا پایان تاریخِ بشر نیز به نتیجه نخواهد رسید؛ اما تأثیری بر عمق جان انسان‌ها گذاشت که تا همیشه نگاهشان به قله‌ها و ارزش‌های ذاتی باشد و فریب این شکست‌های ظاهری را نخورند.
۱۰- ممکن است ما در یک خوانشِ دراماتیک از تاریخ، این‌گونه فکر کنیم که بعضی از جزئیاتِ حوادث و وقایع، اهمیتی بیشتر در زندگی اهل‌بیت داشته است؛ و ابتدا موظف به تحقیق و درست کردن نظر و اعتقاد در آن رابطه هستیم؛ و چنین درکِ تعقلی در رابطه با غدیر، در درجه دوم اهمیت قرار می‌گیرد. چنین نگاهی حتی معتقد است ما باید با اتکا به نقل و تبعیت تعبدی، موظف به اعلام موضع اعتقادی در آن رابطه هستیم. اما یک توجه روشن، به راحتی به ما می‌آموزد که هیچ عینیت و حقیقتی در تحلیل تاریخِ دین، نبوت و امامت از این حقیقت مهم‌تر نیست؛ و اولین وظیفه عملی ما اذعان به این حقیقت تاریخی است که از صدر اسلام تا انتهای تاریخ ادامه خواهد داشت. بلکه در یک نگاه کامل‌تر «غلبه ظلم انسان بر انسان» باطن و واقعیتِ تاریخ بشریت است؛ و بدون رسیدن بشر به حدی از عقلانیت و ظرفیت، امکانِ رهایی از آن نیست؛ و آن «پایان تاریخ بشر، طبیعت و کائنات» خواهد بود.
۱۱- همچنان که تمام حقوق و حقانیت‌های سیاسی، اجتماعی و فکری، جلوه و مرتبه‌ای از این حقانیت زیربنایی است. اگر چه این صلاحیت، خود مرتبه‌ای نازل و فرو افتاده از یک مرتبه متعالیِ تکوینی است، که همان مقام خلیفة‌اللهی است که برای نوع بشر ثابت است و جلوه أتمّ آن انسان کامل است.
۱۲- برخلاف نگاهی ابتدایی و سطحی، که این تعقل بنیادین از غدیر و مولا علی و اهل‌بیت را کم‌ارزش و بی‌اثر می‌داند؛ این تعقل یک بنیادِ فکری و چهارچوب زیربنایی برای اندیشیدن به انسان می‌دهد که حقیقتِ غدیر و ولایت را کامل‌تر و تمام‌عیار اندیشه کند، و تمام آنچه که در «نگاهِ بدون بنیاد» تنها با تعبد و نقل مجبور به پذیرش سطحی و بدون تعقل آن است؛ در این نگاهِ اساسی به صورت یک حقیقت سیاسی، اجتماعی، تاریخی و تمدنی قابل تعلم و تعلیم است. آنچه در آن نگاه در حد مرثیه‌خوانی بر یک ظلم و تجاوزِ نابهنجار نمایانده می‌شود؛ در اینجا همراهی و همزاد شدن با یک عینیت برتری است که جریانِ تاریخ بشر را از ابتدا تا انتهای آن در بر می‌گیرد.
۱۳- «تولی و تبری» قبل از آنکه به معنی حب و بغضِ متعلق به اشخاص و افراد باشد؛ به معنی «معرفتِ عمیق و علاقه ذاتی، و یا برائت وجودی و با تمام درک انسانی» است، نسبت به حقایق برتر و فرا تاریخی که در وقایع و انسان‌های خاص تجسم یافته است.
