۱- ما بیش از هر عبادت و عمل و مناسکی، نیازمند تعقل درست و کامل عاشورا هستیم. هیچ حادثه و عمل دینی و غیر دینی مانند عاشورا دستخوش افراط و تفریط‌ها و تفسیرهای نادرست و غیرمعقول نشده است؛ و بیشترین آسیب از همین ناحیه به حادثه عظیم عاشورا وارد آمده است. با این حال عظمت حادثه باعث شده که همچنان در اوج اهمیت باشد. مخصوصا این حادثه عظیم که در نگاه‌ِ اولیه با عقل سازگار نیست و بسیاری از گرایش‌ها بر طبل غیرعقلانی بودن این واقعه می‌کوبند.
۲- بدون تکیه بر باورهای دینی و بدون تردید، عاشورا حادثه‌ای عظیم و ماندگار و تأثیرگذار در تاریخ و تمدن بشری است. اذعان به تأثیرگذاری منوط به باور داشتن آن نیست؛ حتی اگر شما با آموزه‌های عاشورا و اثرات تاریخی و فرهنگی و یا تأثیرات معاصر آن مخالف باشید، باز هم نمی‌توانید وسعت و عمق تأثیرات آن را انکار کنید. بنابراین همه افراد باید به سوی یک تعقل صحیح و کامل از عاشورا بروند و برای آن تلاش کنند و این یک وظیفه اجتماعی و انسانی است.
۳- اگر نگوئیم که عاشورا ماندگارترین حادثه بشری است، حداقل یکی از برترینِ آنهاست. وسعت، طول تأثیر و عمق آن شاید در هیچ حادثه دیگری یافت نشود. بعد از ۱۴۰۰ سال هنوز قدرت برانگیختن آن نه تنها کم نشده بلکه پیوسته شدیدتر و وسیع‌تر و عمیق‌تر می‌شود. واقعه‌ای که هنوز می‌تواند میلیون‌ها انسان را در سرتاسر دنیا هیجان زده کند و برانگیزاند. با ورود به دنیای مدرن آثاری همچون راهپیمایی اربعین از آن نشأت می‌گیرد که قبلا و اکنون نمونه ای دیگر از جهت جامعه شناختی و مردم شناختی ندارد.
۴- علاوه بر اینها عاشورا در دنیای مدرن که احساس و انگیزش عاطفی و احساسی مورد توجه ویژه قرار گرفته، چنان فضاسازی قدرتمندی دارد که زندگی مدرن نمی‌تواند به آن بی‌توجه باشد. از این منظر شاید بتوان آنرا بزرگترین درام و تراژدی تاریخ و قدرتمندترین سناریویی دانست که به صورت خودجوش ایجاد شده و همچنان چون رودی در تاریخ در جریان است.
۵- از جنبه‌ای دیگر در دنیای پست مدرن، اعتراض مدنی و عمل خودجوشی که وابسته به منابع قدرت و ثروت نباشد، جایگاه و اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده که در هیچ زمانی این اندازه نبوده است. جنبش‌های مردمی که نه از قدرت سیاسی مستقری سرچشمه گرفته باشند و نه به آن منتهی بشوند؛ هیچ زمانی مانند اکنونْ فرزانگان و دل‌سوختگان جهان به این اندازه به دنبال این هدف نبوده اند. تا جایی که بعضی از بزرگترین ناراضیان سیاسی جهان غرب گرایش سیاسی خود را «آنارشیسم جدید و مثبت» نام گذاشته‌اند. اگر به چنین ایده‌ای اذعان داشته باشیم _که بسیاری از تجربیات بشری آن را اثبات می‌کنند_ هیچ تجربه‌ای به پایه نهضت عاشورا نمی‌رسد. نهضتی که به مردمی‌ترین و صادقانه‌ترین شکل آغاز می‌شود، بالاترین تأثیر را می‌گذارد، بیشترین هزینه را می‌پردازد، جوششی پایان‌ناپذیر دارد و چنان انعطاف و قابلیتی دارد که هر مسلک و مرامی به شرط آزادگی و اعتراضی بودن می‌تواند از آن استفاده کند و با آن نیرو بگیرد.
۶- اما سیلان و انعطافِ حادثه عاشورا به اندازه‌ای است که تفسیرها و تحلیل‌های متضاد و متناقض را در خود جای می‌دهد. چنان تفسیرها و برداشت‌های متفاوت از عاشورا شده که هیچ امکانی برای یک وحدت رویه و فکر در آن نیست. به عنوان مثال در حالی که تمام باورها و آموزه‌های شیعی به عزای برای عاشورا توصیه می‌کنند؛ یکی از بزرگترین ومعنوی‌ترین عالمان شیعی با نگاهی توأم با مسرت و بهجت مبتنی بر محتوای معنوی عاشورا به آن دارد. این واقعیت از یک سو عاشورا را محل اختلاف نظر می‌کند، اما در نگاهی بالاتر وحدت‌آفرین است. در واقع مرجعی است واحد برای نحله‌هایی که هرگز با هم اشتراکی ندارند. از نگاه دیگر عاشورا ورای تحلیل و تفسیر و چهارچوب‌های تنگ تعقلی است. چنین خاصیتی از عاشورا به جاودانگی آن کمک کرده و به صورتی که نمی‌توان در هیچ تحلیلی آن را محدود کرد و تلاش‌های فراوان برای قرار دادن آن در یک قالب فکری تنها به توسعه نظری آن منجر شده و رویدادهای حول عاشورا را افزایش داده، بدون آنکه به انتها نزدیک شود.
۷- اما گرایش‌های انسان‌محور نیز الگوی قدرتمندی در عاشورا می‌توانند بیابند. در این الگوی حرکت انسانی و خیرِ مؤثری که در این حادثه یافت می‌شود، سخن امام که «اگر دین ندارید، در دنیای خود آزاده باشید» اوج این انسان‌محوری را به نمایش می‌گذارد. در واقع در حادثه عاشورا «الهیات و دیانت و انسانیت» در یک «عمل و حرکت اجتماعی» به اتحادی بی‌نظیر می‌رسد که در حادثه دیگری مانند آن یافت نمی‌شود. اگر بخواهیم عمیق‌تر به آن نگاه کنیم بالاترین توجه و گرایش «وجودی»(اگزیستانسیال) نیز در این حادثه به صورتی انحصاری نمود می‌یابد. در هیچ حادثه دیگری نمی‌توان چنین وحدتی بین «حرکت وجودی» و «دیانت و الوهیت» پیدا نمود؛ به صورتی که کلیت رویداد عاشورا را تنها با یک انسانیت و دیانت با گرایش وجودی می‌توان تأویل نمود و چنان این گرایش وجودی قدرتمند و بدون منازع است که هر نوع گرایش وجودی از دین‌دارترین تا ملحدترین آنها در این تأویل مشترک و هم‌عقیده می‌شوند و در اصل و محور وجودی و انسانی آن اختلافی نمی‌ماند.
۸- در نگاه معنوی و عرفانی نیز عاشورا همچون یک تجربه انحصاری معنوی نمود پیدا می‌کند؛ در تأیید این تجربه نمی‌توان اختلافی پیدا کرد. زمینی‌ترین مسلک‌های عرفانی، عاشورا را چون تجربه‌ای معنوی درک می‌کنند که الگودهی کاملی دارد. اما مکاتب خاص‌تر بیشتر و بیشتر به «جنبه تعلیمی» آن می‌پردازند و مکاتب عرفانی خاص شرق اسلامی و شیعی، با تلفیق تمام یافته‌های خود در یک گرایش وجودی به اوجی یگانه می‌رسند. در نگاه آنان نهایت بازگشت به خویشتن و نیز نهایت خداپرستی و معنویت در تجسم «ثارالله»(خون خدا) در عاشورا نمود پیدا می‌کند که همان «ولایت به معنی عرفانی» آن است. در نگاه آنان «زمین و آسمان» و «خدا و انسان» و «بازگشت به خویشتن» و «پرستش خداوند» تجسم واحدی پیدا می‌کند، که در عاشورا امکان ظهور پیدا کرده و چنان عالم را تسخیر می‌کند که پس از حادثه _آنگونه که زیارت عاشورا می‌گوید_ شادی از آسمان و زمین برداشته می‌شود تا انسان مجال بیابد تا به «مقام خلیفة‌اللهی» خود برسد. این همان حادثه‌ای است که در «خوانش مقدس از تاریخ جهان» انسان از ابتدا برای آن و به دنبال آن بوده است.
۹- جنبه تعلیمی که از این نگاه انسانی و تأویل وجودی بر می‌خیزد، عاشورا و عزاداری را از یک رویداد که ما تنها برای ثواب به آن توجه می‌کنیم و تنها از آن حاجت طلب می‌کنیم، به یک «الگوی تعلیمی» تبدیل می‌کند که سیر آن چون هر رویداد دیگر قابل تعقل و توجه است؛ و هیچ جنبه‌ای از آن جدای از عقلانیتِ قابل قبول نمی‌شود و تقلیدی نیست. نمود چنین رویکردی در توجه بعضی از «مراجع عقل‌گرای شیعی» در دوران کرونا قابل مشاهده است.
۱۰- همه اینها نباید ما را از آسیب‌ها، تحریف‌ها و انحرافات عاشورا غافل کند. فرار از این حقیقت نه تنها زیبنده عاشورا نیست، بلکه اکنون ما شاهد هستیم که فرار از این حقایق و عینیت‌ها به عاشورا ضررو زیان غیر قابل جبرانی زده است. به هیچ صورتی نمی‌توان انکار کرد که تحریف‌های فراوانی رخ داده و انحرافات و استفاده‌های نادرست بسیاری از آن شده است. چه بسا استفاده‌ها و کاسبی‌هایی که توسط کسانی رخ داده که با روح عاشورا بیگانه بوده و در جهت ضد اهداف عاشورا بوده است. در این رابطه هر چه که گفته بشود شاید کم باشد و اهمیتی غیر قابل توصیف دارد. اما راه مقابله با آن چیست؟
۱۱- اولین مسأله‌ای که باید توجه داشت این است که در مقابل این انحرافات نباید به انکار عاشورا پرداخت و سعی در نادیده گرفتن آن کرد. عاشورا قابل نادیده گرفتن نیست و چنین رویکردی تنها آب در آسیاب سوءاستفاده کنندگان و کاسبان ریختن است. هر نوع رویکرد خیرخواهانه باید در جهت اثبات محتوا و کیفیت درست عاشورا و بزرگداشت آن به شکل منطقی و عقلایی باشد. همانطور که گفته شد عاشورا در هیچ قالبی محدود نمی‌شود و استفاده‌های وسیع از آن نباید ما را در موضع یأس از اصلاح قرار دهد. باید رویکردها اصلاحی و اثباتی باشد و این اصلاح هیچ حد و انتهایی ندارد؛ همان‌گونه که عاشورا تمام‌شدنی نیست.
۱۲- مسأله دیگر اینکه باید توجه نمود به تناقض ظاهری که در عاشورا هست: از یک سو حادثه‌ای با ابعاد نامتناهی که از هر جهت مرز و پایانی ندارد؛ اما از سوی دیگر تنها راه ما برای طی کردن این مسیر نامتناهی حرکت عقلانی و تعقل است. اگرچه عقل ما در کشف ابعاد این حرکت ناتوان است، اما پله‌های کشف به صورت تدریجی و از طریق اندیشیدن و حرکت وجودی است. بنابراین فراتر بودن رویداد عاشورا نمی‌تواند بهانه‌ای برای حرکت غیرعقلانی باشد؛ آنگونه که عده‌ای از آن سود می‌جویند.
۱۳- برای تعقل صحیح و نتیجه‌گیری در مورد محتوای عاشورا، باید توجه داشت که ابعاد مختلفی در عاشورا یافت می‌شود که هر کدام با ابزار و منطق و تخصص خود باید مورد بررسی قرار گیرند؛ و خطرناک‌ترین رویکرد مخلوط کردن اینهاست. به عنوان مثال به چند بعد آن اشاره می‌کنیم:
۱۴- بعد تاریخی عاشورا همچون تمامی حوادث تاریخی با تخصص و منطقِ تاریخ قابل بررسی است. علم تاریخ با پیشرفت‌های فراوان در منطق و فلسفه و ابزار و چگونگی آن همراه بوده که ما نمی‌توانیم و نباید نسبت به آن بی‌توجه باشیم؛ و تقدّس عاشورا منافاتی با این ندارد. در عین اینکه خوانش مقدّسِ عاشورا که مبتنی بر نقل‌های شیعی و اسلامی و اندکی فراتر از آن است، در جای خود محفوظ و مهم و عقلانی هستند و نگاه خاص مبتنی بر آن منطق و ابزار ویژه خود را دارد و نباید با این خوانش تاریخی مخلوط شوند.
۱۵- امروزه آئین‌شناسی علمی متکی بر یافته‌های جامعه‌شناختی، روانشناسی اجتماعی و مردم‌شناسی و صاحبِ منطق و نظریات و تحقیقات خاص خود است. آنچه در آیین‌های عاشورا یافت می‌شود و آنچه که باید پس از این ایجاد شود، باید متکی بر بهترین نظریات و یافته‌های انسانی و در جهت بهترین اهداف و نتایج باشد. نباید این آئین‌ها با یافته‌های تاریخی، اهداف سیاسی و کاسبی‌های اقتصادی و اجتماعی خراب شوند. متأسفانه در این زمینه ما در یک ضعف و عقب ماندگی مفرط و خطرناک هستیم. کمترین تحلیل و تفکر علمی و بررسی ارزشمند آئین‌شناسی را می‌توان یافت و مواضع و جهت‌گیری‌ها آغشته به اهداف سیاسی و تبلیغات سطحی و داوری‌های جهت‌دار است؛ و هنوز مسیر زیادی برای رفتن داریم تا دِین خود را به اصحاب عاشورا و مدافعین آن ادا کنیم.
۱۶- حرکات عاطفی پیچیده‌ای چون «اشک ریختن» و نیز حرکات بدنی چون راهپیمایی اربعین و خروج دسته‌جات و حتی حرکات موزونی چون سینه‌زنی‌ها و مرثیه‌خوانی‌های سنتی که با تکامل و غنا و تمرین‌های جمعی چندصدساله همراه هستند؛ هر کدام مجموعه‌ای از عوامل مختلف در خود دارند که به راحتی قابل تحلیل و تفسیر نیست. مجموعه‌ای از تخصص‌های هنرشناسی، زیبایی‌شناسی، موسیقایی و روانشناسیِ تحول و حرکات فکری و بدنی لازم است تا درباره آن به تصمیمات عمیق‌تری رسید. اگرچه جامعه انسانی منتظر این همه نمی‌ماند اما وظیفه ماست که به سوی این نگاه‌های عمیق‌تر پیش برویم؛ اگر چه راه طولانی در پیش باشد. نباید با برخورد عوامانه و تعصب کور، مانع از این بررسی‌های عالمانه و موشکافی‌های تخصصی در این پدیده عظیم شد.
۱۷- اما مهم‌ترین بخش عاشورا و محرم بخشی است که از یک سو به رویکرد و موضع شخصی انسان باز می‌گردد، و از سوی دیگر به نگاه وجودی و اگزیستانسیال انسانی. این بخش مهم که دو سوی آن به یک نقطه باز می‌گردد، اصل و اساس توجه و بهره انسان از عاشوراست. در واقع تمام این مقدمات اجتماعی و سیاسی در صورتی درست وصالح هستند، که بتوانند میدان را برای توجه وجودی به عاشورا باز کنند و بستری برای بازگشت به خویشتن و پیدا کردن کرامت انسانی و هویت وجودی فراهم آورند؛ این موضوع بحث جلسه آینده ماست.
