۱- هدف از توجه به عاشورا سلوک فردی و شخصی است؛ و بدون چنین سلوکی ارزشی نهایی برای این توجه وجود ندارد. باید توجه و سیر در احوالات عاشورا به انسان هدف، مسیر و حرکت بدهد، و او را به اقدام در این باره رهنمون سازد؛ وگرنه نگاه به عاشورا و عاشوراپژوهی به هر اندازه که درست و کامل باشد ارزش ذاتی ندارد. اگرچه هر دانش و اطلاعی می‌تواند برای انسان خوب باشد، اما این یک ارزش کتابخانه‌ای و مدرسه‌ای است؛ و زمانی یک ارزش انسانی و عینی محسوب می‌شود که بر جان انسان بنشیند و او را تغییر دهد. تمام آنچه که در مورد تعقل عاشورا گفته شد، تنها مقدماتی هستند که سیر انسانی را مقدور می‌سازند و نه بیشتر از آن. بنابراین انسان در عین طی کردن آن مقدمات باید به عاشورا و بزرگداشت آن به عنوان سیر شخصی و روحی بنگرد، و به دنبال استفاده شخصی از آن باشد.
۲- سلوک وجودی و اهمیت آن نباید باعث افراط و تفریط در نگاه کلان به عاشورا شود. از یک سو ما باید نگاه اجتماعی و انسانی و تاریخی درستی به عاشورا داشته باشیم، و بدون این مقدمه نمی‌توان به سیر وجودی پرداخت. باید بدانیم بستر سلوک وجودی را بر کجا قرار داده‌ایم. اینگونه نیست که ما بدون توجه به این بستر و حدی از راستی‌آزمایی و تبیین حداقلی آن، بتوانیم سیر درستی را طراحی کنیم. از سوی دیگر نباید در ضرورت این مقدمه افراط کرد. عاشورا و عاشوراپژوهی راهی بی‌انتهاست و محلی برای عرضه انواع تفکرات و اختلافات فکری و سلیقه‌ای. نباید به انتظار یک تبیین و نظریه نهایی نشست و نباید در این عرصه توقف نمود. آنچه که ضروری است، برداشتن توشه‌ای برای ساختن بستری فکری برای حرکت وجودی است، اما به هر دلیلی اگر در این مقدمه توقف کنیم دچار خسارت‌های جدی می‌شویم.
۳- مهم‌ترین مسأله در این نگاه این است که انحرافات و استفاده‌های سوء در عاشورا نباید توجه ما را به خود مشغول کند. حادثه‌ای با این وسعت نمی‌تواند از استفاده انسان‌های جاهل یا مغرض به دور باشد. همچنین که اهداف صحیح از هر نوع آن نباید به جای سیر روحی و شخصی قرار بگیرد. ما باید با اهداف صحیح هم راستا بشویم و از اهداف و فضاهای نادرست دوری گزینیم و برائت بجوئیم؛ اما در نهایت اصل و اساس، هدف‌های شخصی و وجودی است. تا وقتی با فرعون و استکبار درونی مقابله نکنیم، چگونه می‌خواهیم با ظلم بیرونی مبارزه کنیم؛ تا وقتی در وجود خودمان عدالت را نمی‌یابیم، چگونه می‌توان در جامعه آن را بر پا کنیم.
۴- از جهت دور قمری، سلوک و سیر روحی -اگر با ماههای قمری تنظیم شود- محرم زمانِ عمل همه جانبه وجودی و انسانی است. طبق سیر ماههای قمری انسان در سه ماه رجب و شعبان و رمضان به تزکیه روحی می‌پردازد، و در شب قدر به نتیجه می‌رساند؛ آن‌گونه که گویی سال آینده‌ی خود را برنامه‌ریزی کرده است. سپس در اربعین کلیمی به میقاتی نه چندان کامل می‌رود که طبق آنچه که از تجربه‌ی موسی کلیم‌الله در می‌یابیم، میقاتی است که انسان با حقایقی در مورد خویشتن و جهان و جامعه انسانی آشنا می‌شود. پس از آن نوبت عملی عمیق، اساسی، و وجودی است که تمام وسعت زندگی درونی و بیرونی انسان را در بر می‌گیرد؛ که نمونه برتر آن حرکت عاشوراست. بنابراین محرم زمانی است که انسان تمام یافته‌های گذشته خود را به الگوی عملی و وجودی تبدیل می‌کند و با تمام وجود آنها را به کار می‌بندد.
۵- شرط اول برای استفاده وجودی این است که انسان برای خودش سیر روحی و وجودی داشته باشد، و بداند که اکنون کجاست و چه می‌خواهد. کسی که این حداقل توجه به نفس برای او حاصل نشده، معنی ندارد که استفاده وجودی و روحی برای او داشته باشد. عاشورا و بزرگداشت آن منزل‌گاه وجودی برای فردی است که اساساً برای خود سیر وجودی و اگزیستانسیالی دارد؛ و گرنه کسی که تمام توجه او دنیای بیرون است و زندگی روزمره رضایت او را جلب کرده، و رنج و نیازی ندارد؛ از عاشورا چه استفاده وجودی می‌خواهد داشته باشد؟ فرقی ندارد که این دنیای بیرونی که او را راضی کرده، دنیایی باشد یا آخرتی، معنوی باشد یا مادی. در هر حال فرد در هر عرصه‌ای غیر از وجود خود باشد، می‌تواند استفاده‌ی غیر وجودی ببرد؛ متناسب با همان دنیایی که در آن به سر می‌برد. اگرچه آنها هم ارزش خاص خود را دارند و به صورت غیر مستقیم عامل تغییرات انسانی می‌شوند.
۶- برخلاف مناسبت‌های دیگر که بیشتر انگیزش فردی و کمتر مشوق‌های بیرونی، عاملِ حرکت نفسانی انسان است؛ در محرم و عاشورا انگیزش‌های بیرونی می‌تواند عامل پر اهمیتی باشد. به قول محتشم کاشانی شورشی در خلق عالم اتفاق افتاده که می‌تواند عوامل نیرومندی در انسان برانگیزاند. رکن رکین بزرگداشت عاشورا فضا و عینیت خونینی است که گویی از عاشورای تاریخی آغاز شده و چون اسطوره‌ای قدرتمند بر جان انسان می‌نشیند و انسان را در مقامی قرار می‌دهد که به خودی خود امکان ندارد. عاشورا در چنین حالتی چون آتش‌فشانی می‌ماند که انسان را به آتش می‌کشد و درون او را برای حرکت‌های وجودی آماده می‌کند. چنین انگیزش و هیجانی به راحتی قابل حصول نیست، و تنها عاشوراست که چنین قدرتی را ایجاد می‌کند.
۷- هنگام حضور در این جریان بزرگداشت با چنین ایده‌ای، انسان باید به چند نکته توجه داشته باشد:
اول- حضور در این جریان بزرگداشت، هماهنگی درونی و باطنی انسان است با حقیقتی که در کلیت جهان در جریان است. جریانی آتشین و باطنی که ورای این ظاهر است و ورای تاریخ فعلی است و حقیقتی است که تمام تاریخ را در بر می‌گیرد. برای اذعان به این حقیقت نیازی نیست شما دیندار و متدین باشید، بلکه اذعان به حقیقتی است که در تمام تاریخ در جریان است؛ و از ابتدا تا انتهای عالم تمامی انسان‌ها از هر مکتب و آئین، و حتی ملحدان و کافران نیز برای آن کوشیده‌اند و آن هدف «اصلاح جهان» است. همان اندازه که شما در حال حرکت درونی هستید، در یک حرکت عام جهانی مشارکت دارید که تمامی تاریخ و تمدن و فرهنگ انسان‌ها را در بر می‌گیرد.
دوم- حضور در این بزرگداشت غیر از حضور علمی و فکری و پژوهشی است. اگر چه ممکن است این حضور آثار علمی و ذهنی هم داشته باشد، اما اصل آنچه که باید صورت بگیرد غیر ذهنی، و وجودی و نفسانی است. در غیر این بزرگداشت، هر اندازه که می‌خواهید می‌توانید پژوهش کرده و اطلاع کسب کنید؛ اما در این بزرگداشت آنچه که باید صورت بگیرد، رویدادی درونی و روحی است. باید زندگی انسان ساخته بشود و ممکن است هیچ مطلب تازه و اطلاع جدیدی حاصل نشود. بلکه در مواردی علم و اطلاع جدید می‌تواند مانع و حجاب انسان برای سیر روحی و وجودی باشد. اگر از مسلم و حر سخن به میان می‌آید، هدف باید پیدا کردن مسلم درون و حر درون خودمان باشد، و موقعیت خودمان را با آنان و تصمیمی که آنها گرفتند بسنجیم؛ و إلا صرف اطلاعات علمی و تاریخی تأثیر چندانی ندارد.
سوم- انسان هر نوع اجتماع حقیقی یا مجازی را که بر می‌گزیند، باید با توجه به هدف درونی آن باشد. در واقع باید اجتماعی برگزینیم که امکان «حضور انسان نزد خودش» و «توجه به خود» در حد اعلای آن وجود داشته باشد. در شرایط حاضر بسیاری از مجالس حقیقی و مجازی ما در جهت عکس این هدف هستند و نه تنها انسان را به خود نزدیک نمی‌کنند، بلکه باعث دوری او از خودش و اهداف عاشوراییِ خویشتن می‌گردند. می‌توان در جهت بهتر شدن محتوای مجالس و بزرگداشت‌ها گام برداشت، اما این هدف درجه دوم است. علاوه بر آنکه تا وقتی اکثر ما به محتوای صحیح خودسازی عاشورایی توجه نکنیم، امکان اصلاح جمعی موجود نیست. در چنین شرایطی تمام این محتوای نادرست در یک فضای جمعی، چون مجموعه‌ای نابهنجار از رویدادهاست که عزم و توجه انسان به خویشتن را محکم‌تر و استوارتر می‌کند.
۱۰- الگوی عملی انسان در این حضور و عزاداری الگوی «خلوت در جمع» است.«جمع» بهانه‌ای برای «تحرک و فعال شدن و رها شدن از انجماد و بی‌تحرکی» و در تمام این موارد محور اصلی همت انسان باید توجه به خودش در عین استفاده از این انگیزه باشد. باید «دیالوگ و گفتگوی بین انسان و خودش» در این فضا سامان یابد؛ سیر روحی خود را بازسازی کند و برنامه‌های زندگی خویش را از نو و برای بار دیگر به مرتبه‌ای بالاتر و متعالی‌تر برساند.
۱۱- اما الگوی محتوایی که انسان باید برگزیند، عبارت است از درونی کردن آنچه که بیرون و در حقیقت تاریخی رخ داده است. اگر چه شمر و یزید و ابن‌زیاد شخصیت‌های تاریخی در زمان خاص و جغرافیای خاص بوده‌اند؛ اما با نگاه به درون هر کدام از ما بالقوه در چنین وضعیتی قرار داریم و گویی درون ما همیشه و هر زمان حسین و یزید در حال نزاع و نبرد هستند، و این ما هستیم که باید انتخاب کنیم. گویی هر کدام از ما در وضعیت تک تک شخصیت‌های عاشورا قرار داریم: خوب و بد؛ و وقتی یزید را لعن و نفرین می‌کنیم، و بر حسین علیه‌السلام درود می‌فرستیم، تنها زمانی در این لعن و سلام صادق هستیم که در عمل درونی و در واقعیت نفسانی خود یک گام از یزید درونی دور شده و به حسینِ خویشتن نزدیک شده باشیم؛ وگرنه اگر از لشکریان ابن سعد نباشیم از فرار کنندگان از معرکه نبرد هستیم!
۱۲- وقتی که حقیقت بزرگداشت و عزاداری عبارت از حرکت انسانی و درگیر شدن وجود انسان و تمامی شخصیت او با عاشوراست؛ دیگر اکتفا به شنیدن و درگیر شدن ذهن به تنهایی ضرورتی ندارد. هر حرکت و عمل انسانی می‌تواند بخشی از این واقعیت برتر باشد؛ از گریه و حزن گرفته تا حرکات بدنی و حرکت‌های حلقه‌ای با حرکات موزون سنتی همچون سینه‌زنی‌های مردمان جنوب کشور.
۱۳- حقیقت این رویداد شخصی و درونی است، و در عین محترم بودن چهارچوب‌های رسمی و عرفی، کسی نمی‌تواند در این محدوده برای دیگران تعیین تکلیف کند. اگرچه بستر این بزرگداشت چهارچوب‌های حقوقی و اجتماعی است؛ اما پس از رعایت آنها توسط شخص، این خود اوست که باید تصمیم بگیرد «چگونه این رویداد درون او رخ می‌دهد؟» و «چگونه باید آنها را پاس بدارد؟» و «چه برخوردی باید با آن بکند؟». در واقع بهتر است انسان‌ها و مکاتب و جریانات سیاسی و فکری در این رابطه سر در گریبان خود کنند، و از محدوده خلوت عاشورایی افراد خارج شوند تا هر کس سر خود گیرد و کار خود کند. در عین اینکه محتوای پژوهشی و نظریه‌پردازی این نحله‌ها در نهایت احترام است.
۱۴- اسطوره‌های قدرتمند عاشورا چنان اثر عمیقی دارند، که نمی‌توان از اثرگذاری آنها در انسان غافل شد. گویی در هر زمان عاشورا و در هر مکان کربلایی است که در آن اتفاقی در حال روی دادن است؛ که ورای تاریخ و زمان است. اگرچه این بحث را در تعقل عاشورا گفتیم، اما به صورت شخصی نیز انسان می‌تواند در عاشورا اتصال آسمان و زمین، و تاریخ و جغرافیا را ببیند؛ و معنی دیگری از ولایت را درون خود احساس کند. ولایت به معنی وحدت انسان و تأثیرگذاری او در سرنوشت همه عالم، و دیدن و لمس کردن حضور سیدالشهداء در عمق ذات و جان خویش، و حرکت موزون تمامِ جان و جهان در راستای تعالی انسانی.
