۱- رنج در ذات این عالم است. انسانی که مرغ باغ ملکوت است، اسیر در این جهان محدود است. از نگاهی دیگر –حتی مادی- انسان با تمام استعداد بی‌نهایت، و توان و پتانسیل بی‌انتها، گرفتار در گردونه زندگی روزمره است، و برای گذران زندگی خود مجبور است که از تمام کرامت و بزرگی خود چشم بپوشد و خود را اسیر زندگی روزمره کند. رنج و اضطرابِ انسان، وجودی و اگزیستانسیال است و منوط به نگاه الهی انسان نیست. هر انسانی با نگاهی عمیق به خویشتن می‌یابد که چگونه مجبور است دغدغه‌های بنیادین خود را برای زنده ماندن و گذران زندگی حداقلی قربانی کند.
۲- دنیای مدرن از یک سو در قربانی کردن انسان برای زندگی روزمره، گوی سبقت را ربوده است. برآورده کردن حداقل نیازهای زندگی، چنان صعب و سخت شده که انسان معمولی مدرن باید تمام توان خود را برای این حداقل‌ها به کار گیرد؛ و از سوی دیگر در درک این اضطراب و اضطرار و رنج آگاه‌تر و آشناتر است.
۳- در دنیای گذشته اگرچه انسان‌ها به صورت عمومی به این رنج به اندازه امروز آگاه نبودند؛ اما مکاتب انسانی _غیر از ادیان _ به این رنج پرداخته بودند، و هم‌چون بودا از رنج انسانی و از مشکلات ذاتی و وجودی انسان سخن گفته بودند.
۴- حتی انسان مادی هم که یکسره به دنبال منافع خودش هست، از این رنج نجات پیدا نمی‌کند؛ بلکه چه بسا شدیدتر بشود. او پیوسته به دنبال آرامش و سکون و راحتی است که امکان ندارد در این عالم بیابد؛ علاوه بر آن اضطراب مرگ است که او را امان نمی‌دهد. هم‌چنین بلاها و مشکلاتی که جهان را پیوسته فرا گرفته، و دردهای بسیار که هر لحظه زندگی و آرامش او را تهدید می‌کند.
۵- اما زندگی اجتماعی نوع بشر در تمامی تاریخ آکنده از رنج و ظلم تباهی بوده است. در هیچ جامعه‌ای نمی‌توان خلاف آن را یافت(البته به مقداری که برای ما به صورت عادی قابل تحقیق است)؛ اگرچه مصلحان و نهضت‌های بسیار برای از بین بردن ظلم و فقر و اختلاف طبقاتی برخاسته‌اند، اما هرگز نتوانسته‌اند موفقیت جدی در این موارد پیدا کنند. رنجی فراگیر و مستمر در جهان بر ابنای بشر مستولی است و راهی برای رهایی از آن به صورت معمول موجود نیست.
۶- اما انسانی که به دنبال هدف و مسیری باشد، رنج بیشتری از دیگران می‌برد. او که تمامِ رنج خویشتن را یدک می‌کشد، از محنت دیگران نیز چنان آغشته است، که بدون این رنج نام خود را آدمی نمی‌گذارد. انسان‌هایی که تمام هستی خود را فدای خدمت به خلق خدا و مبارزه با ظلم و فقر و اختلاف طبقاتی می‌کنند. اگر چنین انسانی به دنبال یک سیر وجودی و نفسانی باشد، این رنج بیشتر و بیشتر بوده، و با اضطراب و حیرت همراه است. در این میان رنج اولیای الهی و پیامبران و امامان، به عنوان انسان‌های کامل بیش از همه است؛ رنجی که در موارد زیادی در تاریخ شاهد بروز و ظهور آن بوده‌ایم.
۷- در میان رویدادهای تاریخ بشر، هیچ رویدادی مانند عاشورا نتوانسته است این رنج انسانی را در تمام ابعاد آن به نمایش بگذارد. عاشورا مظهر تمامی رنج‌هاست؛ آن هم به صورت مجسم و به بالاترین شکل ممکن. هیچ حادثه دیگری را نمی‌توان در این حد و اندازه یافت، که چنین شفاف و آشکار همه رنج‌های درونی و بیرونی در تمامی اقشار با تمامی ابعاد آن مجسم شود.
۸- از یک سو رنج و ناآرامی درونی انسان در این واقعه هویداست. انسان‌هایی برتر که گویی وجودشان چنان سرشار شده است، که غیر از احتراق و قربانی کردن خودشان راهی دیگر ندارند، و چیزی سیراب‌شان نمی‌کند. سرتاسر روان‌شناسی تاریخیِ اصحاب عاشورا چنین است، و حکایت از یک آتش درونی دارد که در حال اشتعال است؛ و هیچ توجیه سیاسی و فرهنگی و ایدئولوژیک دیگر نمی‌تواند ماجرای روان‌شناختی اصحاب عاشورا را بیان کند. هر تئوری دیگر اگر چه در توجیه تمامی زوایای این رویداد کافی باشد، در توصیف حالات روحی و سیر نفسانی آنچه که از عاشورا و دیالوگ‌ها و شیوه جنگ و جدال آنها نقل شده، ناکافی است. تمامی اینها حکایت از آتش درونی و عمیقی دارد که از وجود آنها برخاسته، و با خاکستر شدن وجود فردی، اجتماعی، سیاسی و خانوادگی آنان به انتها می‌رسد.
۹- اما در زندگی اجتماعی و سیاسی نیز این واقعه، یک تجسم کامل و آشکار است. وقایع عاشورا تجسم ظلمی است که در جامعه بشری بر تمامی طبقات و نسل‌ها و اشخاص با اختلافی که دارند، صورت می‌گیرد. از زن و مرد و پیر و جوان و ارباب و خدمتکار. عاشورا نشان از این دارد که چگونه تمام انسان‌ها با همه تفاوت‌هایی که دارند، در این جامعه رنج می‌کشند و انسانیت آنان لگدمال می‌شود.
۱۰- آنگاه که به طفل شیرخواره می‌رسد، این تجسم آن‌چنان آشکار و واضح است که به شرمنده کردن نوع بشر می‌انجامد. تصویر یک کودک بی‌گناه که در جنگ‌های داخلی خاورمیانه در انفجار کشته شده، یا مهاجری که غرق شده و یا در وسط آفریقا از گرسنگی نزدیک به مرگ است، و یا در جنگ بی‌خانمان و یتیم شده، آن‌چنان دل‌خراش است که نوع بشر باید از غصه آن دق کند؛ و اگر برای محکوم کردن یک جنایت چند دقیقه سکوت می‌کند برای این ننگ، بشریت باید برای همیشه خفقان بگیرد. قربانی شدن طفلی شیرخواره در حالت تشنگی و به صورتی که در عاشورا روی داده، چنان است که انسانیت را برای همیشه خجل و شرمنده می‌کند.
۱۱- اما ما در مقابل این رویداد باید چه کنیم؟ اشک و عزای ما زمانی ارزش و واقعیت دارد، که مشارکت واقعی داشته باشیم در این تجسم، و همراهی کامل با رنج نوع بشر. اشک و مصیبت ما باید در درجه اول با شناخت این رنج بنیادین وجودی انسان همراه باشد. در رتبه بعد باید تباهی‌هایی که نوع بشر با آن دست به گریبان است را بشناسیم و نسبت به آن متعهد باشیم.
۱۲- اما تنها شناخت ما کافی نیست؛ بلکه باید در سیر درونی و زندگی بیرونی هم به شناخت خود وفادار و متعهد باشیم. چگونه ممکن است که انسانی برای زنان و کودکان و جوانان و پیرانی که در رویدادی در تاریخ به این درجه از تعهد رسیده‌اند، عزادار باشد و اشک بریزد؛ اما نسبت به وقایع درونی خویش و نسبت به حوادث بیرونی بی‌اعتنا باشد. در چنین حالتی اشک ما مشارکت در این جریان بزرگ وجودی و اجتماعی و فرهنگی است که از ابتدای تاریخ آغاز شده و تا انتهای آن ادامه دارد.
