۱- ثمره عملی بزرگداشت عاشورا برای ما چیست؟ تمام آنچه که در تعقل عاشورا گفته شد، باید در زندگی عینی ما ثمره‌ای داشته باشد؛ وگرنه نمی‌تواند مداوم و مستمر باشد. باید ببینیم که چگونه می‌توانیم با عاشورا زندگی خود را تغییر دهیم. ما به عنوان آدم‌های متوسط اگر نتوانیم ثمره عملی از عاشورا برای زندگی خود بگیریم، نمی‌توانیم وظیفه خودمان را پیدا کنیم. اینکه بزرگداشت یک حادثه مهم، وظیفه‌ای انسانی است، امری درست است؛ اما برای ما آنچه که می‌تواند یک انگیزه قوی باشد، استفاده‌ای است که از آن می‌کنیم. بزرگترین استفاده برای ما تغییر و تکامل در زندگی است. اگر این استفاده برای ما در یک امر معنوی رخ ندهد، به تدریج دچار مشکلات بنیادی نسبت به آن می‌شویم. یعنی یا از آن دل‌سرد می‌شویم، و یا با انجام صوری و بی‌نتیجه به آن می‌پردازیم که در مواردی بدتر از دل‌سرد شدن است.
۲- عاشورا از یک سو سراسر الگو و نمونه‌های برتر برای انسان است. در عاشورا قله‌های کمال و فضیلت انسانی به بالاترین و برترین شکل به نمایش و تماشا در آمده‌اند. اما از سوی دیگر همین انفجار برداشت‌ها و الگوها می‌تواند دلیلی برای عدم استفاده انسان باشد. فرد در عاشورا چنان صحنه‌ای از فضیلت و انسانیت می‌بیند که در مقابل آن گیج و محو می‌شود؛ و گویی فاصله‌ای عظیم و دره‌ای عمیق بین او و حسین بن علی علیه‌السلام هست؛ چگونه می‌تواند این دره را درنوردد؟ در واقع او اصلا به فکر طی کردن این مسیر هم نمی‌افتد، و چنان محو تماشای این الگوها می‌شود که جایی برای برنامه‌ریزی و اراده طی کردن مسیر فراهم نمی‌شود. این پروسه‌ای است که برای بسیاری رخ می‌دهد، و اصولا در عاشورا چنان به تماشا و فنای در مقامات انسانی مشغول می‌شوند که فکر چیز دیگری نمی‌افتند. بلکه شاید بتوان گفت که برای عده‌ای این اصل است و استفاده ارادی و برنامه‌دار را کنار می‌گذارند، و از همین حالت تماشا و بزرگداشت احساس رضایت و اقناع برای آنان حاصل می‌شود.
۳- منظور ما در اینجا استفاده ارادی و از روی قصد و برنامه است، وگرنه استفاده‌های ناخودآگاه و غیر ارادی به صورت خودکار انجام می‌شود. یعنی بزرگداشت عاشورا رویدادی است دارای ابعاد گوناگون روانی، روحی، اجتماعی و سیاسی، و تأثیرات ژرف و غیر قابل انکاری در تمام ابعاد زندگی دارد. این تأثیرات لزوماً و در همه موارد مثبت نیست، اما همگی آنها به شدت وسیع و عمیق هستند. وظیفه ماست که هر چه بیشتر این تأثیرات را بشناسیم و برای آن برنامه ریزی کنیم، و عاشورا و بزرگداشت آن را از یک تکریم و تقدیس به یک رویداد همه جانبه انسانی بدل کنیم.
۴- موضوع بحث ما از جنبه فردی است. به جنبه‌های اجتماعی، فرهنگ عمومی و سیاسی آن کاری نداریم و موضوع رساله عملیه نیست. علاوه بر آنکه آنها ابعاد پیچیده‌ای دارند که باید توسط صاحب‌نظران بررسی شده و مورد به مورد تعیین شود، و صدور یک فتوای عام در اکثر موارد غیر ممکن است. در بحث رساله عملیه موضوع خود فرد است: اینکه فرد چگونه می‌تواند استفاده کند. همان‌طور که گفته شد در اینجا قله‌های دست‌نیافتنی وجود دارد که فرد به راحتی نمی‌تواند ارتباطی با آن داشته باشد. به بیان دیگر اگرچه بزرگداشت و تقدیس این قله‌ها سهل و در دسترس است، اما الگوگیری در زندگی روزمره دست‌نیافتنی و سخت است.
۵- برای اینکه بتوان از یک امر عالی و مقدس که جنبه کلان و دست نیافتنی برای ما دارد، استفاده عملی بکنیم؛ باید در میان جلوه‌های مقدس آن سمبل و نمادی پیدا کنیم که آن امر مقدس را از آسمان خود بر زمین ما نازل کند. جنبه‌ای از این امر مقدس که از یک سو سر در آسمان دارد و از سوی دیگر زمینی است و در دسترس ماست. چه نمادی از عاشورا و حقیقت حسین بن علی علیه السلام دارای چنین ویژگی است و ما می‌توانیم از آن استفاده کنیم؟
۶- در میان آنچه که از حضرت گفته شده، بالاترین ویژگی این چنینی در نماد «ثار الله» است. ثار الله که به معنی خون خداست، دارای معانی پیچیده و رمز آلودی است که تبیین‌های بسیاری در مورد آن شده، اما هنوز از راز و رمز آن کاسته نشده است. بنا بر اصول قطعی و غیر قابل تردید اعتقادی ما، خداوند هرگز بدن و اعضا و خون و مانند آن ندارد. از سوی دیگر امامان ما انسان هستند و هیچ اشتراک بدنی و یا وجودی به معنی عادی، بین امام و خداوند قابل قبول نیست. بنابراین معنی ظاهری ثارالله نمی‌تواند مراد باشد؛ و این نماد و رمزی است از یک حقیقت برتر که باید آن را گرامی داشت، اگرچه هرگز قابل اکتشاف کامل نیست.
۷- خون و انتساب آن به خداوند دارای دوجنبه متضاد است. از یک سو خون مظهر قربانی شدن، و قتل و انقتال است. جنبه‌های الهی در انسان و جامعه و همه جهان بشری هر روز و هر لحظه در حال قربانی شدن در پای جنبه مادی و دنیای انسان است. قربانی کننده و قاتل کسی نیست مگر خود انسان. گویی پیوسته ما در حال شکست خوردن از خودمان و شهوات و غضب‌ها و جنبه‌های منفی خودمان هستیم. غیر از انبیا و اولیای الهی کسی از این قاعده خارج نیست، اگرچه بعضی کمتر و بعضی بیشتر. ما پیوسته در حال قربانی کردن استعدادهای نامتناهی و انسانیت خودمان هستیم.
۸- از سوی دیگر این خون منتسب به خداوند است، چرا که انسان مظهر الهی است و این جهان متصل به اوست. در کار خداوند شکستی وجود ندارد و این جهان مظهر قدرت اوست. همان اندازه که جنبه‌های کمالی انسان قربانی می‌شود، از درون آن و در ذات این شکست قدرت نامتناهی انسان زمینه بروز دارد. هیچ شکستی در انسان نیست، مگر اینکه در همان حال امکان به پا خواستن و قیام در استعداد و توانایی انسان نباشد؛ و همان اندازه که شکست برای انسان سنگین و سخت است، نیرو و انگیزه انسان برای برپاخواستن و جبران این شکست نیز جوشش کامل‌تری دارد و این به دلیل استعداد نامتناهی انسان است که از جنبه خلیفة‌اللهی او سرچشمه می‌گیرد. این جوشش مداوم، سمبل قدرت لایزال الهی است؛ همچون خونی که در تاریخ و در نوع انسان می‌جوشد.
۹- اوج چنین تناقض و دوگانه‌گی و در نهایت انتساب به خداوند، در حادثه عاشورا وجود دارد. از یک سو بالاترین قربانی تمامِ تاریخ به پیشگاه انسانیت و عدالت و فضیلت است؛ و از سوی دیگر جوشش این خون ریخته است و حرارتی است که در قلوب مؤمنین سرد نمی‌شود. حادثه عاشورا همان اندازه که انسانی است، و فضایل انسانی را عیان می‌کند؛ انتساب به مبدأ نامتناهی عالم دارد، و خدایی است. به همین خاطر «ثارالله و الوتر الموتور» را بعضی به این ترجمه کرده‌اند که خونی که خداوند خون‌خواه آن است. جوشش این خون آشکار و بدیهی است و نیاز به بکارگیری پیش‌فرض‌های اعتقادی ندارد.
۱۰- مرتبه و جلوه‌ای از این تناقض ثاراللهی، در وجود هر یک از ما وجود دارد؛ و موظف هستیم در بزرگداشت عاشورا به آن توجه کنیم. از یک سو پیوسته جنبه‌های برتر و فضایل و استعداد نامتناهی را در حال ذبح کردن در زندگی روزمره هستیم. هر حرکتی در زندگی روزمره ما مشغولیتی است که از خودمان و استعداد نامتناهی خود غافل می‌شویم. ما پیوسته در حال کشتن «حسین خویشتن» هستیم و در این کار همچون شمر و یزید بی‌باک و بی‌رحم هستیم. اما از سوی دیگر این استعداد نامتناهی از جای دیگر و درون همان عمل روزمره ما بروز و ظهور دارد؛ و چون خون حسین، درون ما می‌جوشد.
۱۱- معارف دینی ما در بسیاری از موارد نشان‌دهنده همین دوگانگی است. از یک سو پیوسته هشدارهای فراوان نسبت به غفلت و معصیت و فراموشی خداوند و هَلوع(حریص) و مَنوع (مانع شدید خیر بودن) و جَزوع (اهل ناله و شکایت بسیار) دانستن اوست؛ و از سوی دیگر اینکه همه این گناهان آمرزیده می‌شود و نیز «فرار از خداوند به سوی خداوند» و نیز «ظلوم دانستن انسان در قضیه قبول امانت» و مانند آن است. از یک سو شماتت‌های شدید است، و از سوی دیگر دعوت به همان توان انسان برای بازگشت و توبه و قیام برای خداوند.
۱۲- آنچه که در این دوگانه‌گی انسانی برا ی ما هویدا می‌شود، بالاترین رمز و رازی است که انسان در عاشورا و بزرگداشت آن بلکه در تمامی زمان‌ها، می‌تواند استفاده کند برای حرکت و استفاده عملی و بهره بردن از زندگی خود. کسی که در عاشورا به این توجه نکند گویی بزرگداشت حقیقی را انجام نداده است و کسی که در زندگی عادی به این توجه نکند، دچار انحراف از مسیر یا درمانده شدن و توقف می‌شود. اگر تنها به جنبه منفی و سلبی خود و گناهان خود توجه کند، دچار انواع مشکلات می‌شود مانند «ناامیدی و درجا زدن و گیج شدن و یأس از رحمت خداوند و ناتوانی از اقدام و از دست دادن اعتماد به نفس»؛ و اگر تنها به جنبه‌های قدرت و توان خود توجه کند دچار «غرور و خودخواهی و غفلت از معایب و اصلاح خود» می‌شود. چگونه ممکن است انسان بدون اینکه از این دو خاصیت سرشار شود، بتواند یک سیر حقیقی برای خود تدارک بیند؟ بالاترین مراقبه انسان توجه به این دو جنبه درونی، در هر عمل و بُعد و جلوه از زندگی است؛ و هر چه که این مراقبه شدیدتر و کامل‌تر باشد، امکان و انگیزه و توان حرکت در انسان بیشتر است. اگر این مراقبه و برزگداشت عاشورا به درستی اتفاق بیفتد، دیگر از سردرگمی و چه‌کنم چه‌کنم خبری نیست؛ و راه برای طی طریق انسان کاملاً باز است و هیچ بن‌بستی و انسدادی در کار نیست.
۱۳- اگر چه اصل این تضاد و دوگانه‌گی در درون انسان است، اما عالم بیرونی و زندگی واقعی بشر نیز سرشار از این دوگانه‌گی است. انسان باید به آن توجه کرده و آن را به صورت تعقلی – نه تعبدی- باور کند. اگر این باور و تعقل وجود نداشته باشد، انسان دچار یأس و افسردگی و ضعف در حرکت می‌شود.
