۱- همانقدر که خلوت مهم است؛ ورود و موفقیت در آن، دقیق و فنی و مهندسیپذیر است. فرق چیزی که مهندسی میپذیرد با غیر آن در دقت و کلی بودن و یکپارچه بودن آن است.
۲- قبل از ورود به مراقباتی که خلوت انسان و خیالات او را هدف میگیرد، بهتر است انسان مسیر و هدف خود را انتخاب کند، و آماده اقدام بشود؛ و گرنه دچار تشتت و چندگونگی در مسیر میشود.
۳-بزرگترین آفت در مراقبات خیالی، تشتت و سر درگمی و نیمه کاره رها کردن آن است؛ که تقریباً عمومیت دارد.
۴- افراد مذهبی بیشتر دچار این حالت میشوند، چون آبشخور و راهنمای آنان از منابع متضاد سرچشمه میگیرد.
۵-هدف از خلوت، کنترل خیال است (در اینجا)؛ و این منافاتی ندارد که اهداف و اغراض دیگری هم از خلوت داشته باشیم؛ مانند اهداف عبادی یا مراقباتی بالاتر از مراقبهی خیال.
۶- اولین و مهمترین مقدمهای که فرد باید قبل از ورود به مراقبه، و شروع سیر آن، برای خود معین کند؛ مرتبهی مراقبهای است که میخواهد در آن وارد شود. همانطور که در مبحث مراقبه گفته شد، مراتب گوناگونی برای مراقبه هست که همه آنها در خیال انسان مؤثر است.
الف) مراتب قبل از خیال که به جسم انسان مربوط میشود:
- ورزشهای عادی
- اشتغالاتی که ذهن انسان را متعادل میکند
- کم کردن مشغولیتها
- کنترل ارتباطات و معاشرتها
ب) مراقبههای مبتنی بر خصلتها و حالاتِ انسان:
- کم کردنِ دعوا
- تغییرِ روحیاتی که باعث فوران خیال میشود
- کاهش کینهها
- عادت به خونسردی:
«به حلاوت بخورم زهر که شاهد ساقیست/به ارادت ببرم درد که درمان از اوست»
ج) مراقبات در هماهنگ کردن و روان کردن نگاه و دنیای انسان
- آنچه که در بخشهایی از ورزش یوگا و بسیاری از مراقبات مدرن یا سنتی شرقی یا اسلامی وجود دارد؛ که جهان را مثبت میبینند: «به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست/عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست»
د) مراقباتی که نگاه انسان را تغییر میدهد و در خیال مؤثر است:
- به حوادث خوشبین باش
- خودت را ببخش
- اعتماد به نفس
- تو میتوانی
- کم عذرخواهی کن!
هـ) مراقباتی که مستقیماً به دنبال خیال میروند و هدف از آن، کنترل خیال است:
- بسیاری از مراقبات مدرن از این نوع هستند که ریشه در مراقبات شرقی دارند
- در اکثر ورزشهای یوگا
- مراقبات باز و بسته، سکوت، مراقبه فلسفی، مراقبه تماشاگری
و) مراقبهی خیالِ خلاق
- پس از مرحلهای که کمی آزادی خیال در بر دارد، سعی میکنید مقدار خیلی زیادتری را آزاد و رها کنید: هنر - ادبیات - توسل - توجه به الگوها و اسوهها - فضاهای لطیف
۷- تا اینجا مراقباتی هست که محل بحث ما نیست و برای رجوع افراد به آن منابع ارزشمند و تخصصی وجود دارد که میتوان به آنها مراجعه کرد.
۸- اما بحث ما از مراقبهی وجودی آغاز میشود که تنها در مکاتب خاصی به آن توجه میشود و البته مقداری سخت و صعب و مستصعب است؛ ولی آثار معجزهآسایی دارد که قابل مقایسه با قبلیها نیست.
۹- مراقبه وجودی حداقل بر سه نوع است (ممکن است موارد دیگری هم باشد):
- مراقبۀ تعینی
- مراقبۀ انکاری
- مراقبۀ توجه (وجودی به معنای خاص)
{به جلسۀ ۱۳ با عنوان «مراقبه تعقلی» رجوع کنید}
۱۰- برای ورود به این مرحله باید مقدماتی را از مراقبات قبل آماده نمود.
۱۱- «زمان زنده»، «نظم» و «استمرار»، سه رکن اصلی ورود به این مراقبه است (کسی که قادر به این کار نیست، در حد تفریح و سرگرمی فقط میتواند وارد شود).
۱۲- مراقبه وجودی به صورت ناخودآگاه در تمام مراقبات دیگر هست؛ ولی به صورت مستقیم و خودآگاه باید از طریق تفکر وجودی انجام بشود (کسی که اهل آن نیست نمیتواند وارد شود).
{برای فهم بهتر این نکته، به جلسه ۱۶ با عنوان «مراقبه در نماز» مراجعه شود.}
۱۳- مراقبه وجودی، ظرفیت وجودی انسان و محتوای آن و انتظام آن را تغییر میدهد. کسی که نمیتواند، اما مایل به تغییر است، موفق میشود؛ اما اگر کسی مایل به تغییر نیست، نباید وارد آن بشود؛ چون موفق نمیشود. مثلاً کسی که کینه یا محبتی را اصل و محور گرفته و تمایل به تغییر آن نداشته باشد.
۱۴- مراقبه وجودی به سمت حقیقت، انسانیت و استعداد نامتناهی میل میکند. کسی که نمیخواهد، نباید وارد شود.
۱۵- مراقبات بالاتر از مراقبه وجودی هم وجود دارد (به جلسۀ ۱۳ -مراقبۀ تعقلی- و ۱۴ -محاسبه- مراجعه کنید)؛ اما کسی تا اینها را نپیماید، به آنها نمیرسد. همانطور که مقداری از قبلیها و هماهنگی آنها لازم است تا مراقبهی وجودی ممکن باشد.