۱- مراقبه‌ها و اموری از این قبیل دارای اشتراکات بسیاری هستند، و در موارد زیادی نام‌های مشابه هم دارند. مخصوصاً اینکه در فرهنگ‌های مختلف مراقبه‌های متعددی وجود دارد و در بسیاری از موارد نام‌ها باعث خلط بحث و اشتباه می‌شوند؛ و نباید نام‌های واحد یا متعدد را دلیل بر یکی بودن یا نبودن گرفت.
۲- آنچه در اینجا مورد بحث قرار می‌گیرد را به جای مراقبه تعینی، می‌توان مراقبه خلوت یا بازگشت به خویشتن و یا نام‌های دیگری داد. در جلسات قبلی که در مورد محاسبه و مراقبه صحبت شد، از آن با نام «مراقبه تعقلی به معنی خاص» از آن نام برده شد.
۳- مراقبه تعقلی به معنی عام آن بسیار گسترده و وسیع است، و تقریبا می‌توان گفت که هیچ اقدامی برای تغییر در خویشتن انجام نمی‌شود، مگر اینکه اثری در تعقل انسان دارد؛ و مرتبه ای از مراقبه تعقلی را خود بخود به همراه دارد. حتی رژیم بدنی عادی نیز اثری در عقل انسان دارد، و امکان ندارد انسان در خوراکش تغییر بدهد، و اثری خودبخود در تعقل او نداشته باشد؛ البته در این موارد بسیار اندک است. اما مراقبه تعقلی زمانی شکل خودآگاه می‌یابد که انسان مستقیم به دنبال اندیشیدن و تعقل کردن باشد؛ و با توجه عقلی به امور خود سعی و مراقبه کند که امور را بر طبق عقل خود بررسی کند و بتواند به عملی عاقلانه‌تر دسترسی پیدا کند.
۴- اما مرحله‌ای بالاتر از این برای مراقبه تعقلی وجود دارد که آن را «مراقبه تعقلی به معنی خاص» یا «مراقبه تعینی» می‌توان نام داد. اگر چه تفاوت ظریفی بین اینها وجود دارد که در این جلسه به آن کاری نداریم و این دو را به یک معنی می‌گیریم. در واقع در اینجا بیشتر به توضیح در مورد مراقبه تعینی می‌پردازیم که مقدمه‌ای برای «خلوت» انسان است.
۵- مراقبه تعینی مقدمه‌ای برای دو نوع مراقبه دیگر است، و اصولا هر کدام از اینها مقدمه مراقبه بعدی است؛ و در نهایت به یک خلوت کامل که همان بازگشت به خویشتن حقیقی و وجودی است، تبدیل می شود، و این مقدمه‌ای برای مراحل بالاتر می‌شود. اگر کسی مراقبه تعقلی را طی نکند، ممکن است به صورت موقت در مراقبه‌های بعدی به خلوت دسترسی پیدا کند، اما عمیق و مستمر نمی‌شود؛ چرا که بدون مراقبه تعینی انسان چه بسا در عالم تکوین راهی برای خویشتن نشناسد و اعتقاد نداشته باشد که بتواند به آن دسترسی پیدا کند.
۶- به همین صورت فرد برای ورود به این مراقبه باید حداقلی از مراقبه‌ها و مراتب قبلی را طی کرده باشد، و آثار آنها را تثبیت کرده باشد، تا بتواند در شروع حرکت به سوی خلوت موفق باشد. در بحث‌های قبلی درباره مراتب قبلی و محاسبات آنها و ارزیابی‌ها به اندازه کافی توضیح داده شده است. اگر انسان آنها را به درستی سیر کرده باشد، آثار زیادی روی او خواهد گذاشت و اگر این آثار نباشد باید باز گردد و آنها را اصلاح کند؛ مانند: داشتن اراده کافی، ورزیدگی عملی، تسلیم در مقابل حقیقت و لج بازی نکردن، صداقت با خود، تعادل روحی و فکری، ظرفیت روحی و معرفتی، آزاد بودن وقت به اندازه کافی و مشغولیت سنگین نداشتن، حداقل نظم و انضباط، نداشتن بارهای روحی فلج کننده مانند حساسیت‌های شدید و حب و بغض‌های سنگین و ماندگار و مزمن، غرائز اقناع نشده‌ای که او را از تعادل خارج می‌کند، همت ضعیف، گرفتار دیگران بودن به شکل‌های مختلف، مانند دیگران را در امور خود مقصر دانستن، تبعیت و تقلید شدید، و عدم استقلال و مانند این امور.
۷- اما مراقبه تعینی در اصل به این باز می‌گردد که اکثر قریب به اتفاق انسان‌های متوسط مثل ما، نگاهی به عالم و خویشتن و انسان داریم که ذاتا در آن «راهی برای خویشتن» و «جایگاهی برای خود» و «شاه‌راهی برای عمل کردن» نمی‌توانیم باز کنیم؛ و بدون تغییر آن ارزشی برای خود متصور نیستیم که بخواهیم به آن بازگشت کنیم. در واقع در این وضعیت -که تقریبا عمومیت دارد- انسان جهان را -ناخودآگاه- به گونه‌ای می‌بیند که راه برای او بسته است؛ و در حالی که تمامی امکانات برای او فراهم است، اما این تصور بنیادین برای او راهی برای حرکت باز نمی‌گذارد.
۸- چنین وضعیتی در افرادی ایجاد می‌شود که به دنبال حرکت روحی هستند؛ و انگیزه و اراده و همت آن را دارند و اصولا آثاری که در شماره ۶ توضیح داده شد، در آنها موجود است؛ و اهل فکر و اندیشه هم هستند. اما ذات فکر آنها دارای این نقص هست و بنابراین هر چه بیشتر اندیشه کنند، بیشتر در جا می‌زنند و راه‌حل آنها فکر کردن نیست، بلکه ذات فکر را باید تغییر دهند. بنابراین مراقبه تعقلی به معنی عام، آنها را به مقصد نزدیک نمی‌کند و نیاز به «مراقبه تعقلی به معنی خاص» دارند.
۹- این مراقبه و خلوت این‌گونه انجام می‌شود که انسان در خلوت خود باید بتواند از خودش و دنیایی که برای خودش ساخته و عقلی که این دنیا را تأیید می‌کند، اندکی فاصله بگیرد و همچون ناظر درجه دوم به آن نگاه کند. در واقع در این خلوت او باید از عقل عادی خود فاصله بگیرد و نگاهی به این عقل داشته باشد، همچون غریبه‌ای که به انسان می‌نگرد، و اندیشه‌ها و عالم او را ارزیابی می‌کند. به عبارت دیگر در این خلوت او باید خود را در وضعیتی قرار دهد که در عقل خود شک کند، و به دنبال تغییر این عقل، دنیای خود را به صورت بنیادین تغییر دهد.
۱۰– همان‌طور که گفته شد، این مراقبه غیر از «مراقبه انکاری» و غیر از «مراقبه وجودی به معنی خاص» است. در مراقبه انکاری انسان همه چیز را ترک می‌کند، -چه درست و چه غلط- و مراقبه دیگری به معنی «بی‌عملی ذهنی و وجودی» است که در جلسات بعد توضیح داده خواهد شد.
۱۱- رسیدن به «وادی عینیت» و «دنیای عینی و واقعی» که هدف مراقبه تعینی است، امری سهل و ساده نیست و به دلیل ابتلای انسان به مشکلات عقلی، این امر تا حدی سهل و ممتنع است؛ اگر از راه آن طی شود سهل، و از غیر راه آن ممتنع است.
۱۲- برای رسیدن به این هدف، بهترین راه برای شروع، استفاده از علایم و راهنماهای عقلی است. امور بدیهی وجود دارند که که در مسیر انسان کاملا روشن و واضح هستند، و انسانی که در مسیر دچار مشکلات تعقلی شده، از آنها غافل می‌شود؛ و وقتی که تصمیم به مراقبه تعقلی گرفت، بهترین راه رجوع به همین بدیهیات است. هریک از ما از جایی و نکته‌ای، از این بدیهیات غافل شده‌ایم و همان نکته بهترین شروع برای مراقبه تعقلی و بازگشت به «وادی عینیت» است.
۱۳- نتیجه تمام بدیهیاتی که در مورد مسیر حرکت انسان وجود دارد، در «سه نکته کلیدی» جمع می‌شود:
اول- جاده و اسب مهیاست، و آماده رفتن ماست، و برای اصل حرکت هیچ مانعی مفهوم ندارد.
دوم- این مسیر و مرکب آن درونی است، و نه بیرونی؛ و هیچ شرطی و لازمه‌ای از بیرون به صورت اساسی وجود ندارد.
بنابراین هر لحظه و هر زمان که انسان اراده کند، می تواند این مسیر را شروع کند؛ یا اگر شروع کرده ادامه دهد؛ یا اگر ادامه داده محکم‌تر کند. این مسیر درونی قابل درک و فهم و احساس است، و هیچ استثنایی در کار نیست!
سوم- من و ما و شما و هر کس که در معرض این کلام است، همانی است که اراده کرده و انگیزه‌اش کامل شده!
بنابراین اگر مقدمات قبلی (شماره ۶) را طی کرده، باید همین لحظه اثر و ثمر آن را ببیند و گرنه گرفتار «مشکلات تعقلی» است.
۱۴- جمع و خلاصه همه اینها در خطبه ۹۴ نهج‌البلاغه به عالی‌ترین بیان گفته شده: «إعملوا رحمکم الله...»
۱۵- اما در مقابل این نتیجه بدیهی، حالات و باورها و نگرش‌های غلط متفاوتی وجود دارد که وقتی انسان به این بدیهیات و مراقبه تعقلی می‌پردازد، درک می‌کند و می‌فهمد که کجای کارش گیر دارد. مانند:
- راه عمل برای انسان باز نیست، می‌خواهد عمل کند اما نمی‌داند چکار کند!
- هدف روشنی برای او وجود ندارد، و عمل می‌کند اما گرفتار سردرگمی است!
- فکر می‌کند خیلی آدم بدی است و این شماتت و ملامت نفس باعث عمل بیشتر و بیشتر نمی‌شود!
- فکر می‌کند انگیزه یا اراده و یا همت ندارد، و اهل این مسیر نیست!
- نمی‌دانیم راه چیست، و تردید داریم و این تردید به عمل نکردن ما منتهی می‌شود!
- دنیا را سیاه می‌داند و فکر می‌کند راهی برای او متصور نیست!
- خود را بد می‌داند و فکر می‌کند راه توبه برای او باز نیست یا به هر دلیلی به بی‌عملی می‌رسد!
- عمل را به صورت کلی می‌داند، اما به صورت جزئی نمی‌تواند درک کند، یا فکر می‌کند او اهلش نیست یا امکان آن را ندارد!
- قدرت خود را برای رسیدن به هدف درونی و اصیل خود کافی نمی‌داند، و فکر می‌کند ناتوان است!
- همه چیز را بیرونی می‌بیند، و اصالتی برای خویشتن قائل نیست، تا به آن رجوع کند. چه اینکه خدا و حقیقت را بیرونی ببیند، و چه اینکه در عمل خویشتن را در این مرحله از کرامت نداند و نبیند!
- منتظر یک عامل بیرونی است، چه این عامل آسمانی باشد یا زمینی!
۱۶- اینها نمونه‌هایی است از آنچه که ما را به مراقبه تعقلی رهنمون می‌کند، و اکثریت قریب به اتفاق ما –کسانی که دل در گرو مسیر انسانی دارند- به نوعی گرفتار این وضعیت هستیم، و بدون رد شدن از این مرحله ممکن است نتوانیم به مراقبه‌های بعدی و «خلوتِ مؤثر» دسترسی پیدا کنیم.
