۱- قرآن که کتاب آسمانی مسلمین است، هم‌چون جزئی از زندگی ما همیشه و در همه احوال حضور دارد، و به اشکال و طرق مختلف با آن عجین هستیم. مؤمنین به شکل‌های مختلف به آن می‌پردازند و هر کدام برای خود سهمی از آن را انتخاب می‌کنند: قاریان، قرآن‌پژوهان، مفسران، آنان که به دنبال معارف قرآن هستند، و مردمان دیگری که هرکدام به نوعی بخشی از زندگی خود را با قرآن پیوند می‌زنند.

۲- زنده بودن قرآن در زندگی، مشروط به اعتقاد انسان نیست؛ حتی کسی هم که اعتقاد ندارد مجبور است برای نفی اعتقاد خود به قرآن با آن رودررو شود، و نیز اینکه قرآن پدیده‌ای سهل و ممتنع است، و سادگی در عین صعوبت در نگاه هر فردی که با آن رودررو می‌شود، عیان است؛ جدای از اینکه به قصد تأیید به آن رجوع کند یا انکار.

۳- بسیاری در قرآن درس زندگی می‌بینند، و نصیحت می‌پذیرند و اخلاق و فرهنگ می‌آموزند. در چنین نگاهی قرآن حداکثر کتاب اخلاق است و نصیحت، و نه بیشتر از آن! اگرچه چنین بهره‌ای از قرآن نادرست نیست، اما این تفاوت بسیاری دارد از نگاهی که باید. به اضافه اینکه مگر ما کتاب اخلاق و نصیحت به اندازه کافی نداریم؟ پس چه دلیلی دارد قرآن به بعضی از امتیازها منحصر کنیم؟ این را باید اضافه کرد که در جامعه‌هایی مانند ما که دستگاه رسمی تبلیغ و موعظه و نصیحت همه اذهان و افکار را به فوق اشباع رسانده‌اند، آیا نباید برای تعادل انسان‌ها و نسل جوان از حجم این مفاهیم کاست و اندکی از افراط در این امور کم کرد؟

۴- قرآن‌پژوهان و بسیاری از طالبانِ علم به تحقیق و پژوهش قرآنی می‌پردازند، و وقت و نیروی خود را صرف کشف رموز قرآنی، حل معضلات، و جواب گفتن به شبهات و اشکالات آن می‌کنند. همچنان که بسیاری از متفکران و متکلمان و زبان‌شناسان به سؤال و جواب پیرامون مسائل عصری قرآن و چگونگی وحی و نزول آن، جلوه‌های خاص قرآنی چون قدرت و خشونت و حکومت و حقوق بشر می‌پردازند. سعی همه آنان مشکور و توفیق آنان روزافزون باد! اما آیا قرآن حقیقتی ورای این امور و یافته‌های ذهنی ندارد؟ چنین تصورات و یافته‌هایی تنها در محدوده ذهن و اندیشه هستند، و نهایت تلاش آنان در برآمدن متنی است که از این اشکالات پاک و پاکیزه بیرون آمده است؛ اما آن حقیقتی که ارزش‌ساز است و ورای همه زمان‌ها می‌تواند زندگی‌ساز باشد، چیست؟

۵- فقیهان و عالمان از قرآن احکام دین و ابواب فقهی بیرون می‌آورند و از قرآن بهره‌ها می‌گیرند. همچنان‌که بسیاری از قرآن‌پژوهان در این امر دقت می‌کنند، و بحث‌ها و گفتگوها از آن می‌سازند؛ اما در این جریان -با همه‌ی ارزش آن- چه تفاوتی بین قرآن و یک متن حقوقی -حداکثر- وجود دارد؟

۶- هنرمندان و هنردوستان از متن قرآن و داستان‌های آن محصولات بسیار می‌سازند، و چه غوغا و هیاهویی که بر گرد آن نمی‌افرازند، و چه مدعاها در اهمیت و آثار و نتایج آن و سیل مخاطبانی که گیشه‌ها آباد کرده‌اند! بدون تردید زحمات آنان ارزشمند و قابل قبول است، اما در این بهره‌ها آیا نگاه به قرآن ورای یک کتاب مرجع برای این امور است؟ آن حقیقتی که توسط عرب جاهلی چنان فهم می‌شود و از جامعه عقب مانده آنان تمدنی عظیم می‌سازد، و در طول زمان و در میان فساد حکومت‌ها و ضعفِ عملی مسلمین و مشغولیت عالمان دینی خود را در اوج نگه می دارد، و پاک و منزه و دست نیافتنی به امروز می‌رسد؛ چه تناسبی با این نگاه دارد؟

۷- مردمان بسیاری در زندگی روزمره خود به صورت عادی به قرآن مراجعه کرده و به شکل‌های مختلفی از آن استفاده می‌کنند. هر کدام از اینها در جای خود معتبر و ارزشمند است؛ اما جدای از توجه و استفاده خودجوش از قرآن در زندگی و حیات روزانه، حقیقت قرآن چیست و رمز رودررویی با آن کدام است؟ آیا ما نباید با کنه این حقیقت و ذات مخاطبه با قرآن آشنا بشویم، و صحیح و سقیم را از هم بشناسیم، و بدانیم که در کدام نقطه قرار داریم و به چه جهتی باید حرکت کنیم؟

۸- اما در متون دینی نیز آثاری از این شگفتی در برابر قرآن مشاهده می‌شود؛ از جمله عجیب‌ترین اینها سوره جن است که روایتِ اولین اطلاع و برخورد جنیان با قرآن است. جنیان که موجوداتی بااطلاع بودند، و حتی طبق این متن در آسمان‌ها و منابع خبری آن به گوش می‌نشستند و از همه چیز باخبر می‌شدند؛ هنگام نزول این متن جدید چنان به شگفتی می‌افتند که از آن با واژه «عجیب» یاد می‌کنند، و در عین ایمان به آن اظهار بی‌اطلاعی می‌کنند که «نمی‌دانیم آیا شرّ –و عاقبت بدی- برای اهل زمین در انتظار است، یا پروردگار لطف خاصی در حق آنان روا خواهد کرد؟!» آیا چنین حقیقت عظیمی با پژوهش ذهنی و روایت هنری و فقاهت ظاهری قابل کشف و وصول است؟ چنین است که صادق آل‌محمد علیه‌السلام به آن عالم و قرآن‌پژوه بزرگ و مشهور و ماندگار که خود از شاگردان دیرین امام صادق است، می‌گوید «تو به فهم حرفی از قرآن -حرف و نه کلمه یا جمله- نائل نمی‌شوی!»

۹- همه این رفتارها در حد خود می‌تواند درست باشد، و نباید آنها را کنار گذاشت، اما رودررو شدن با قرآن به معنی ورود به عالم دیگری است. قرآن کنه و جوهره همه عالم است؛ با تمام اشیا و حوادث و خالق و مخلوق و غیر آن. قرآن همه چیزی است که خداوند درباره تمام عالم می‌خواهد بگوید. همه جزئیاتی که ما در آن هستیم و همه کلیات، گذشته و آینده؛ هر چیزی که رخ خواهد داد و هر چه باید رخ دهد. هرچه که می‌تواند رخ دهد و هر چه که نمی‌تواند رخ دهد. شما به محض اینکه توجه به قرآن می‌کنید و به این رابطه تمرکز و توجه پیدا می‌کنید؛ به مقدار توجه و تمرکز خودتان، با تمام این «حقایق» و با این «عالم» یکی می‌شوید. وقتی وارد «عالم قرآن» شدید؛ هر چه تمرکز شما بیشتر شود این وحدت بیشتر تحقق پیدا می‌کند. هر چه که به این رابطه بیشتر توجه کنید و تمرکز در آن داشته باشید، این وحدت را بیشتر احساس می‌کنید. اینطور نیست که انسان جدای از قرآن باشد، و قرآن راهنمایی و تخاطب و تکلم با انسان کند؛ انسان چون موجی است که در دریای قرآن غرق است و یک لحظه متوجه می‌شود که او هم خودش از این دریاست و جدای از آن نیست و می‌بیند و می‌فهمد آنچه را که باید بفهمد. آثار جانبی و «حاشیه قرآن قرارگرفتن» غیر از تماشا و ورود به «حاقّ قرآن» است. حاقّ قرآن مانند «نگاه کردن به خورشید» است. همه انسان‌ها در حال استفاده از نور خورشید هستند، از گرما و نور آن و پژوهش‌های بسیاری در حال انجام است تا از نور خورشید برق بگیرند، اما اینها غیر از نور مستقیم خورشید است. آن نور آنقدر قوی و مستقیم است که می‌سوزاند و نابود می‌کند. توجه مستقیم و عینی به قرآن فراتر از تأثیرهای ذهنی است و آن عین وحدت با قرآن است.

۱۰- در این دنیای متحد همه چیز در حالت فعلیت یافته مشاهده می‌شود. همچون کسی که به انتها رسیده و در حد خود سؤال و جواب و پژوهش و روایت و هنر و اجرا را یکجا درک و لمس می‌کند، در عین اینکه دنیای او از همه اینها بالاتر است. انسان با ورود به عالم قرآن، گویی به باطن عالم سفر کرده و دنیای شفاف و روشن و پیدای او متفاوت از دنیای فعلی است، و بالاتر و مسلط بر آن و هر چه که ورود انسان به این جهان کامل‌تر باشد، آن را بیشتر مشاهده می‌کند.

۱۱- برای درک این جهان باید در قرآن تمرکز کرد. تا وقتی که این تمرکز را انجام نشده، امکان ورود به این جهان نیست؛ تا چه رسد به چشیدن و لمس کردن و متحد شدن با آن. تمرکز انسان بر متن مقدسی است که در واقع خودِ حقیقت و عینیتی است ورای هر درک و حدس، و رمزگونه و رازآلود. انسان وقتی رودروی قرآن قرار می‌گیرد، باید تمرکز درست و کاملی بر آن داشته باشد. نگاه او به قرآن مثل کتاب عظیمی باشد که تمام آن را نمی‌فهمد و اگر هم می‌فهمد آنقدر اندک است که ثمره‌ای ندارد؛ و یا آنقدر توضیح واضحات است که مفهوم ارزشمندی ندارد تا انسان برای این مفهوم خود را معطل کند. بنابراین او قرآن را دنیایی می‌بیند که «درک او از آن بسیار کمتر از عینیت و واقعیت آن» است، و هنگام قرائت وقتی آن را در دست می‌گیرد چون «محموله‌ای ورای همه عالم» در دست اوست، و دریای مواجی است که هر موج آن در هر لحظه می‌تواند دنیای عادی او را زیر و رو کند.

۱۲- هنگام تمرکز بر قرآن علاوه بر توجه به حقیقت برتر قرآن و عالم و دریای مواج عینیتی که در آن نهفته است، توجه به نفس نیز طریق و روش ارزشمندی است که ما را به این حضور می‌رساند. توجه به خود در اینجا همراه با حضور انسان در معبدِ قرآن و دنیای آن است. انسان به خویشتنی توجه می‌کند که رودروی قرآن و در آستانه ورود به عالم قرآنی است. پس این توجه، توجه به نفسی است که در این رویارویی قرار دارد و خودبخود او را غرق در دریای قرآنی می‌کند، و هرچه که توجه به نفس بیشتر و کامل‌تر باشد، ورود به عالم قرآنی کامل‌تر است.

۱۳- اما بدون ترک و گذر از «دنیایی که در آن هستیم» و «باورها و دریافت‌های سخیف خود» چگونه می‌توان در آسمان قرآن پرواز کرد؟ «انکار»، اصل و اساس رودررویی با قرآن است؛ «انکار تمام آنچه که از آن درک می‌کنیم»، و اعتراف به اینکه درک و باورهای ما باعث دوری ما از حقیقت قرآن است، و «استغفار از تمام جهانی که پیرامون این متن مقدس برپا کرده‌ایم». درک این نکته بسیار مهم است که ما چرا باید تمام باورهای خود را مورد تردید و شک قرار دهیم؟ چرا معصوم به عالمی بزرگ می‌گوید «حتی یک واو هم از قرآن درک نکرده‌ای!» این کلام مبالغه یا بی‌انصافی نیست. اگر قرآن حقیقتی ورای این درک ما ندارد، و قابل دسترسی تمام عیار است، پس آن عظمت و برتری در کجاست؟

۱۴- آنچه که ما را از انکار و گذر از باورهای خود باز می‌دارد، ترس از نتایج آن است! ترس از اینکه اگر آنچه را که درک کردیم کنار بگذاریم، چه برای ما می‌ماند؟ و ترس از هیچ و پوچ شدن نگاه ما و بازماندن از ثواب قرائت، و ردشدن و بسیار بهره بردن از این عبادت. در مواجهه و مخاطبه با قرآن، و وقتی معاینه با آن انجام می‌شود و انکار که در ذات قرآن هست، در ذات اندیشه و وجود انسان جای می‌گیرد؛ چنان لذتی برای شما حاصل می‌شود که زیبایی و نشاط و فرح آن با هیچ چیز قابل مقایسه نیست؛ گویی در بهشت هستید. اما آن چیزی که مانع انسان است، همان حالت «معامله‌گری و کاسب‌کاریِ» انسان است که هر چیزی را با «اجر و حساب و کتاب» می‌خواهد، و حاضر نیست از آن فراتر رود. آن حقیقتی که او در آن قرار گرفته و «عین حقیقت» است را فدا می‌کند، چون واهمه دارد که آیا در این مسیر «سود و اجر و فیضی هست یا نه؟!» متن حقیقت را رها می‌کند برای نتیجه موهومی که عادت کرده اعمال خود را با آن بسنجد و میزان کند. این است که سال‌ها و سال‌ها در محضر قرآن قرار دارد، اما این کاسب‌کاری نمی‌گذارد که این رایحه را استشمام کند و لذت آن را به دست آورد؛ و البته اگر کسی یک بار این لذت را چشید دیگر به کمتر از آن راضی نمی‌شود. اگر لحظاتی این لذت برای انسان حاصل شود، می‌فهمد که چه اشتباهی کرده و چه کلاهی سر او رفته است. معارف دینی تماماً واضحات هستند، اما در قرآن شدت وضوح به حدی است که مانع درک انسان است. این است که پیوسته معارف قرآن را با معامله و حساب‌گری و برنامه‌ریزی به مقیاس می‌گیرد: «چگونه استفاده کند؟» و «چگونه توضیح دهد و توجیه کند؟»، «چگونه مسائل آن را حل کند؟» انسان چه مؤمن باشد و چه کافر، با همین حساب‌گری خود باعث می‌شود که «این ابتدایی‌ترین لذت» را از دست بدهد. شاید دلیل اینکه در ابتدای نزول قرآن، آیات این قدر مؤثر هستند، این است که فرصت این حسابگری را نداشته‌اند. آیات مانند صاعقه فرود می‌آمد و اثر خود را می‌گذاشت. اثر آن ناشی از این بود که فرد فرصتِ فکر و اندیشه و «برنامه‌ریزی و قرآن‌پژوهی» نداشت. اما به محض اینکه عصر نزول می‌گذرد، روحیات حساب‌گر و «معامله‌های ظاهری معنوی» دین‌داران غالب می‌شود و آثار آن از بین می‌رود، مگر آثار جانبی که غیر از لذت بردن از «حاقّ قرآن» است!

۱۵- اما تمام این حیرت و سرگردانی و پرواز که هنگام رودررویی با قرآن ایجاد می‌شود، پس از بیرون آمدن از محضر قرآن به «درک و معرفت و فهم» تبدیل می‌شود. همچون دریانوردی که هفت دریا را دیده و بهره‌ها برده، و تجربه‌ها کسب کرده؛ اکنون نگاه دیگری به عالم دارد و ریز و درشت آن را به گونه دیگری می‌بیند. اگر قرائت و حضور نزد قرآن به درستی انجام شده باشد، اثرش بر روی زندگی انسان مانند شوکی است که به قلب انسان وارد می‌شود: قلبِ معرفتیِ انسان که به دلیل گرفتاری او در زندگی روزمره، ضعیف و کم کار و غیر فعال است، با این شوک، «حرارت و نشاط و زندگی» می‌یابد، و تمام نگاه و معرفت و درک او دگرگون شده، تو گویی زندگی جدید و دوباره‌ای پیدا کرده است. اگر حضور در معبد قرآن و دستور گرفتن و راهنمایی خواستن از آن را کسی طالب باشد، معنی صحیح آن این است: چه بسا با «نگاه درست و کامل و عمیق» به صفحه‌ای از قرآن انسان دچار چنان دگرگونی عمیقی می‌شود که «مشکلات فکری و گردنه‌های معرفتی» او سهل و هموار می‌شود.

۱۶- اما چنین استفاده‌ی درست و عملی از قرآن، نیازمند ایجادِ ظرفیت در خویشتن است. انسانی که گرفتار «باورها، اعتقادات ضعیف، نگاه‌های کوتاه و زندگی روزمره‌ی پر مشغله و گرفتار» است، چگونه جرأت پیدا می‌کند که از آن گذر کند، و رودررو با «دریای وجودی» قرار بگیرد که قرآن «مظهر و تمام» آن است؟! قرآن خود می‌گوید که این کتاب آن کس را هدایت می‌کند که «أقوم» است، و آن کس أقوم است که بر «خویشتنِ خویش» بیش از دیگران «برپا و استوار» است و ظرفیت استفاده از قرآن را دارد.