۱- اولین شب‌جمعه ماه رجب به «لیلة الرغائب» یا شب خواسته‌ها و آرزوها معروف است، و در روایات دینی برای آن مناسک و اعمالی ذکر شده است.

۲- غیر از این، در مناسک و متون دینی و ادعیه و زیارات درباره خواسته‌های انسان و راه‌های رسیدن به آن دستورات و مطالب فراوانی وجود دارد که بسیاری از آنها در ظاهر برای انسان قطعی و کامل به نظر می‌آید.

۳-علاوه بر تمام این‌ها نگاه انسان دین‌دار به جهان، نگاهی است که در ابتدا این‌طور به ذهن می‌آید که گویی باید فاصله نزدیکی با خواسته‌های خود داشته باشد، و وقتی این‌طور نمی‌شود برای او سؤال پیش می‌آید و از خود می‌پرسد که چرا به خواسته خود نرسیده است؟ و اوضاع جهان نسبت به خواسته‌های او چگونه است؟ و چه خواسته‌هایی به نتیجه می‌رسد؟ و چگونه؟

۴- حتی گاهی انسان در وضعیت برجستگان از دین‌داران و عارفان تناقضی مشاهده می‌کند: از یک سو آنان باید ارتباط کامل‌تر و محکم‌تری با دستگاه آفرینش داشته باشند، و زودتر و بهتر از دیگران به اهداف و آرزوهای خود برسند؛ و از سوی دیگر زندگی آنان آغشته به انواع بلایا و مصائب است! چرا عالم تکوین برجستگان از انسان‌ها را تکریم نمی‌کند، و خواسته‌های آنان را برآورده نمی‌کند؟ اگر برترین انسان‌ها قرار است به خواسته‌های خود نرسند، پس مناسکی همچون «لیلة الرغائب» فقط برای دیگران است؟! آیا آرزوهای مادی و معنوی در تناقض با یکدیگر است و امکان جمع آنها وجود ندارد؟ روشن است که بحث ما در اینجا عملی است و به بحث‌های نظری و کلامی تنها در حد ضرورت می‌پردازیم.

۵- اولین مشکلی که در ترسیم خواسته‌ها و راه رسیدن به آن وجود دارد این است که وقتی انسان با عوامل ماورائی -از هر نوع آن- سر و کار دارد، انتظارش این است که معجزه بشود و به صورت غیر عادی و غیر طبیعی به خواسته‌هایش برسد. این تفکر اسباب بسیاری از مشکلات روحی، روانی و فکری در زندگی انسان می‌شود. چه شما خداشناس باشید و چه نباشید، جهان تکوین با اسباب و علل می‌گردد و چیزی خارج از آن قرار نیست در جهان باشد. خداوند هم امور را از همین مجرا می‌گرداند و نه خارج از آن.

۶- بلافاصله این سؤال برای انسان مطرح می‌شود که پس این همه گفتار و متن و تجربه‌های غیر عادی چیست؟ تمام این‌ها نشان از یک ماجرای دیگری است، و آن این است که مثلا با دعا هفتاد درِ بسته باز می‌شود و دعا سلاح انبیاء است، و اینکه هیج سببی بدون إذن خداوند اثری نمی‌گذارد و چیزهای فراوان دیگر از این نوع.

۷- به دلایل مختلف و به صورت‌های گوناگون تمامِ آنها در محدوده اسباب و علل هستند:

اول- محدوده اسباب و علل بسیار بیشتر و وسیع‌تر از اسباب عادی است. هنگامی که شما مسافتی را طی می‌کنید، تعداد اندکی علت را به عنوان دلایل و عوامل سالم رسیدن به مقصد در ذهن دارید، اما در واقع عوامل تأثیرگذار بر سفر شما نامتناهی است؛ هرچند که به صورت عادی در کار شما تأثیر منفی ندارد و سفر شما را به هم نمی‌زند. تمام این عوامل در یک پدیده غیرعادی هم می‌تواند به کار افتد.

دوم- توجه انسان به جهان‌های بالاتر باعث به کار افتادن نیروهای فوق‌العاده‌ای در انسان می‌شود و از جهت روانی به او توانایی‌هایی می‌دهد که قبل از آن به خیال او هم نمی‌آمد. یک شخصیت قدرتمند در مجموعه‌ای از اسباب و علل به عمل می‌پردازد که نتیجه کار را برای او غیرعادی می‌کند، و این در توجهات انسان و آثار آنها باید مورد محاسبه قرار گیرد. برای یک انسانِ گرفتار، توجه به عالم بالاتر چون قدرتی جادویی می‌تواند کارساز باشد.

سوم- اما مهمتر و تأثیر گذارتر از همه این‌ها این است که آنچه ما از جهان موجود و عوامل و اسباب آن و گردش و دور قمری آن می‌بینیم، تنها ظاهری از آن است. اما هر ظاهری در ورای خود باطنی دارد که جهان حقیقی است، و واقعیت برتری است نسبت به این جهان ظاهر. سطح صاف و بدون خللی که شما در ظاهر می‌بینید در واقع از اتم‌ها، و اتم‌ها از ذرات ریزتر تشکیل شده، و این سیر تا بی‌نهایت ادامه دارد. همین‌طور تمامیِ ابعاد جهان در این سیر ظاهر به باطن و از باطن به یک باطن عمیق‌تر، قابل درک هستند، و وجود باطن برای این ظاهر، مختص به فیزیک یا شیمی نیست. تمامِ جهت‌ها و جلوه‌های نامتناهیِ زندگی انسان و جهان تکوین این‌گونه هستند و هر درک و شناخت و حکمی در عالم، از باطنی عمیق‌تر برخوردار است و سیر آن تا بی‌نهایت ادامه دارد.

چهارم- همان‌طور که انسان با سیر علمی و تکنیکی می‌تواند از محدوده عوامل کم قدرت ظاهری، به عوامل برتر علمی و فنی پا بگذارد و توانایی خود را تغییر دهد، همچنین می‌تواند با سیر وجودی از این جهان ضعیف ظاهری و تمامی اسباب و علل، آن به جهان برتر و کامل‌تر وارد شود و در زندگی خود با آن اسباب و عوامل برتر و کامل‌تر سروکار داشته باشد. کسانی که به سوی عالم کامل‌تر راه پیدا می‌کنند، نسبت به انسان‌های دیگر مانند کسانی هستند که در جهان مدرن زندگی می‌کنند، نسبت به انسان‌های عهد حَجَر! راه‌های مختلف در سیر وجودی، مانند توجه به نفس، اتحاد با جهان، سیر بر وحدت وجود، قدرت نفس، توسل و دعای حقیقی اگر به درستی و در مسیر عینی و توحیدی انجام شود، از چنین ویژگی برخوردار است و دعای حقیقی که سلاح انبیاء گفته شده، دعای انسانی است که وجود برتری پیدا کرده و اسباب و علل او همچون عصای موسی هزاران سحر و جادوی اسباب عادی را می‌بلعد.

پنجم- به صورت خلاصه همه چیز بر اسباب و علل است، اما اسباب و عللْ تنها این ظاهر عادی و ابتدایی که ما می‌بینیم و تخیل می‌کنیم نیست؛ و راه ورود به تمامِ مراتب اسباب و علل برای انسان هموار است، اما «بِشَرطِها وَ شُروطِها». شرط آن رفتن و پیمودن مسیر از راه عینی و حقیقی آن است، و نه تخیل و راه‌های باطلِ خودساخته که غیر از دوری به انسان چیزی نمی‌دهد.

۸- اولین مشکل افرادی که با دعا و مسیرهای روحی آشنا می‌شوند، این است که ظاهری از امور را در نظر می‌گیرند و بدون توجه، و بدون طی کردن اسباب و علل واقعی آنها، انبوهی از خواسته‌ها برای آنان تداعی می‌شود. در واقع در این حالت انسان در دنیای عادی زندگی می‌کند، اما به دنبال منافع و اقتدار آن دنیای برتر است. درست مانند کسی که در دنیای ماقبل مدرن زندگی کند، اما با خواندن یک داستان علمی تخیلی به دنبال اسباب مدرن قرن بیستم باشد! این یکی از شایع‌ترین مشکلاتی است که دین‌داران در این رابطه پیدا می‌کنند.

۹- اما مقدمات و سیر روانیِ صحیح، عامل بسیار مهمی در رسیدن انسان به خواسته‌های خود از اسباب عادی یا ماورای طبیعی است. اینکه انسان از جهت روانی وضعیت درست و سالمی درباره زندگی و خواسته‌های خود داشته باشد، عامل بسیار مهمی است و در بسیاری از موارد دچار اختلال جدی می‌شود. در جوامع در حال گذار و پر آشوبی مانند جامعه ما، چه بسا این مشکل تبدیل به یک اپیدمی شده باشد. اختلالات روانی که مانعِ خواسته‌های انسان است، بسیار متنوع هستند: خیال‌بافی، خود کم‌بینی، کمال‌طلبی تخیلی، رؤیاپردازی‌های رمانتیک، قرار گرفتن درمعرض تبلیغاتِ بی‌حساب اخلاقی و عرفانی، خواندن و مطالعه زندگی بزرگان و اسوه‌ها بدون یک زیربنای عقلی، توجه زیاد به زندگی دیگران و موفقیت‌های آنها، توجه افراطی به مسائل سیاسی و نقاط منفی آنها، عضویت در گروه‌های سیاسی که پیوسته و به صورت افراطی از سیاهی‌های مسئولین و اوضاع ما سخن می‌گویند، و بسیاری از موارد دیگر. نتیجه چنین حالات روانی این است که انسان در حالی که راه‌های بسیار برای رسیدن به خواسته‌های خود دارد، در حالتی از یأس و افسردگی و دل‌مردگی و انفعال قرار می‌گیرد، و زندگی خود را تباه می‌کند و در بسیاری از موارد به دنبال راه‌های انحرافی می‌گردد؛ مانند عوامل ماورای طبیعت، انسان‌های مدعی، گروه‌های ناهنجار و افراطی و مهاجرت فیزیکی بدون هیچ تغییر شخصیتی. چنین انسانی مانند فردی است که سر سفره آماده به جای غذا خوردن، پیوسته دعا می‌کند که سیر شود، و یا سخن از سیری می‌گوید یا فکر این است که به رستورانی برود برای غذای بیشتر. چنین انسانی هرگز و هرگز در هیچ کجا نمی‌تواند خود را سیر کند.

۱۰- مقدمات عقلی و درست، و عاقلانه عمل کردن، شرط دیگر رسیدن به خواسته‌هاست. در فضای ناموزون جامعه ما، بسیار سخت است که انسان عاقلانه عمل کند؛ وقتی هم که با امور ماورای طبیعی گره بخورد، دچار عدم تعقل بیشتری می‌شود. هر خواسته از راهی قابل دسترسی است و نمی‌توان عقل را کنار گذاشت. حتی اگر قرار است معجزه‌ی موسوی هم صورت گیرد، امور عقلی در جای خود قرار دارد و سیر عقلائی در آن مورد هم طی می‌شود. روشن است که عقل مراتبی دارد و می‌توان از مرتبه‌ای از آن گذر کرد اما به شرط التزام به مرحله قبلی.

۱۱- خواسته، دعا، ذکر و ورد و هر عامل دیگر، حقیقتی است از حقایق جهان، و خارج از آن نیست. این حقیقت فعل و عملی است که از انسان سر می‌زند، و همچون همه اعمال انسان باید با تمامِ شخصیت انسان صورت بگیرد. نمی‌توانیم همچون کسی باشیم که با دست عقب می‌زند و با پا پیش می‌کشد. هر آن چیزی که من در عمل انجام می‌دهم، باید با دعا و خواسته من همراه باشد. از جمله اینها اعمال روزمره من و رفتار من با دیگران است. اگر در عمل روزمره با تمام قوا به سویی حرکت می‌کنم، معنی ندارد در زبان و ذکر چیز دیگری را طلب کنم؛ اگر برای بی‌عدالتی و فسادِ دشمن سیاسی و جناحی خود از خداوند طلب مکافات و گوش‌مالی می‌کنم، به معنی این است که همین را برای خود مجاز دانسته‌ام؛ حتی اگر به بی‌عدالتی خود آگاه نباشم. خواسته‌ای که در جامعه دارم، به مخالف و بیگانه محدود نمی‌شود، و وسعت آن مرا و دوستان و خانواده مرا هم در بر می‌گیرد. خواسته من از رفتار من معلوم می‌شود و نه از زبان و نیّت من.

۱۲- شخصیت وجودی انسان بسیار فراتر از عمل انسان و خواسته‌ها و دعا و طلب اوست. مراتب وجودی انسان مانند منبع تشعشع انسان است و نمی‌شود آن را نادیده گرفت. حتی این منبع تشعشع بسیار فراتر از عمل انسان است. مراتب وجودی انسان یعنی آن کنهِ ذات و خصلت‌های حقیقی او که ممکن است در یک حالت بسیار استثنایی بروز کند، اما در واقع از تمام اعمال انسان قوی‌تر است. همان ذاتی که حُر را حر می کند، و فضیل عیاض را از دزد سرِ گردنه به زاهدی استثنایی تبدیل می‌کند، و ابن ملجم و شمر را از شیعه‌ای محکم و استوار به چنین انسان‌های شقی و قاتلی تبدیل می‌کند. ذاتی که در ما شکل گرفته را ما نمی‌توانیم کنار بگذاریم و مثلا فرزندان خود را ناگهان با یک حرکت تبدیل به آدم‌هایی بکنیم که فقط در حد آرزو برای ما بوده‌ است.

۱۳- اما «کنهِ شخصیت و اثرگذاری آن» همیشه منفی نیست؛ بلکه برای انسان‌های متوسطی چون ما، بیشتر جنبه مثبت دارد. در واقع اکثر انسان‌های متوسط در عمق ذات خود شرایط بهتری دارند، نسبت به آنچه که در عمل روزمره‌ی خود گرفتار هستند. این بالاترین و برترین روشِ رسیدن به خواسته‌های کمالی است: درک برتری‌های ذاتی خویشتن، و کرامت و اصالت آن و قدرتی که در آن نهفته است. باید اذعان کرد که برتری‌های ذاتی انسان چون زیربنای ارزش‌مندی که در او نهفته است، هرگز تسلیم زندگی روزمره‌ی پست و مبتذلِ او نمی‌شود، و پیوسته در مقابل نزول او مقاومت کرده و اسباب تعالی او را ایجاد می‌کند. اما اگر انسان این برتری‌ها را بشناسد و به خویشتن ایمان بیاورد، و راه را برای آن هموار کند، سرعتی در تعالی مادی و معنوی و روانی و شخصیتی خواهد داشت، که با هیچ چیز قابل مقایسه نیست. عبارت روشن و صریحِ این حقیقت این است که «اکثر ما از هر مرام و مسلک و دینی- مؤمن و کافر و دوست و دشمن- در عمق وجود خود بسیار بهتر و پاک‌تر و خوب‌تر از آن چیزی هستیم که ظاهرمان نشان می‌دهد! تنها باید اجازه بدهیم این هویت پاک، عنانِ اختیار زندگی ما را به دست بگیرد.» وقتی چنین ذاتِ پاکی در زندگی انسان بروز می‌کند، حتی اگر به اندازه یک نقطه کوچک و اندک باشد، اثر آن بزرگ و اقناع کننده است؛ به دلیل ریشه‌ای بودن آن و اثری که در تمامِ زندگی انسان می‌گذارد.

چگونه خواسته‌های خود را بشناسیم و چگونه در جهت آنها حرکت کنیم؟

۱۴- در مرحله اول باید خواسته‌های خود را با زندگی روزمره و تمام آنچه که زندگی عملی و واقعی ماست، بسنجیم؛ و بدانیم که در واقعیتِ امر چه اندازه این خواسته‌ها در حقیقت زندگی ما جریان دارد. در این بررسی باید بتوانیم همچون یک بیگانه به زندگی عملی خود نگاه کنیم، و بدانیم که آیا آنچه که خواسته‌ها و اهداف و آرزوهای خود می‌پنداریم، تنها یک پندار توهمی است یا اینکه واقعیتی در ورای آن نهفته است. در این مرحله می‌توان از دوستان و هم‌فکران بهره فراوان گرفت؛ به شرطی که انتخاب آنها روی حساب و کتاب درستی باشد و انسان‌های عاقل و همراه و هم‌هدف، انتخاب شوند؛ وگرنه باعث خطای بیشتر انسان می‌شود.

۱۵- همان‌طور که قبلا ذکر شد، بستر روانی و مقدمات عقلی، نقش مهمی در بسیاری از ناکامی‌های انسان دارد؛ و نمی‌توان بدون توجه به آن این مسأله را بررسی نمود. در اکثر موارد در کشور ما جای این بررسی‌ها خالی است، و اکثر افراد هنوز از این مرحله گذر نکرده‌اند. در این موارد وقتی نگاه درستی به بستر روانی و عقلی خواسته‌ها و زندگی عملی فرد بشود، خواهد دید که اصولا هیچ راهی برای رسیدن به اهداف مورد نظر نیست، و گویی هر مسیری که برای آن وجود داشته از قبل مسدود شده است! در چنین مواردی باید این بستر را از نو ساخت و هرچند که زمان و هزینه بسیاری ببرد، ولی ارزش و ثمره‌ی آن بسیار بیشتر از هزینه آن است.

۱۶- در سیر بررسی خواسته‌ها و بستر عقلی و زندگی عملی و لوازم حرکت به سوی آنها، انسان قادر خواهد شد که نگاه روشن‌تری به کنهِ شخصیت خود بیندازد، و آن را شناسایی کند و بداند که شخصیت حقیقی او به چه سمت و سویی تمایل دارد و خواسته‌های ذاتی او چیست. این مرحله مهمی است که اگر مقدمات قبلی به خوبی طی شود، به این نتیجه هم دسترسی پیدا می‌کند.

۱۷- علامت رسیدن به تحلیل و نگاهِ درست، در مورد خواسته‌ها و تقدیرات ذاتی، این است که انسان جنبه‌های بسیار مثبت و ارزش‌مندی درون خود کشف می‌کند. باید دانست که در اکثر موارد یا در تمام آنها، ذات انسان پاک‌تر و قوی‌تر از زندگی روزمره‌ی اوست؛ و زندگی روزمره مانعی بزرگ در راه تحقق مراتب ذات است. حداقل در انسان‌های متوسط، امکان ندارد که فرد به تحلیل درستی از ذات خود برسد و آن را بهتر و پاکیزه‌تر و آماده‌تر از وضعیتِ موجود خود نبیند. این درست بر خلافِ نگاهِ رایج در جامعه و مبلغین متداول اخلاق است. نگاهِ رایج مبلغین، پیوسته سعی می‌کند آحاد جامعه را به نقص‌ها، ضعف‌ها و پلیدی‌های درونی آگاه و متوجه کرده، و آن را بزرگ و اساسی بنماید؛ در حالی که این نگاه می‌گوید که درون انسان‌ها لامحاله بسیار پاکیزه‌تر، کامل‌تر، قوی‌تر و مقتدرتر از ظاهر و فعلیت آنهاست، و برای رسیدن به اهداف برتر مادی و معنوی نیاز به فشارهای سنگین، ریاضت‌های مداوم و دستورالعمل‌های سخت و طاقت‌فرسا نیست! زندگی متعادل و طبیعی، و اقدام عاقلانه و ایجاد نکردن موانعِ روانی، خود بزرگترین عامل موفقیت انسان است. به عبارت ساده‌تر، مقصدی که در ذات انسان برای آن آمادگی و درخواست وجود دارد، همچون آبی است که به سویی در جریان است، و تنها با مانع و سدهای محکم جلوی آن سد می‌شود؛ البته زندگی افسار گسیخته‌ی روزمره، می‌تواند چنین سدی باشد.