۱- ماجرای حضرت یونس(ع) در قرآن ذکر شده، و آنچه در آیه ۸۷ سوره انبیاء آمده، در زبان دیگران به «ذکر یونسیه» معروف شده است. اهل سلوک توجه خاصی به آن داشته و دارند، و از آن استفاده‌های متعددی می‌کنند:
وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ ﴿۸۷﴾ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ ﴿۸۸﴾

۲- این آیه مربوط به وقتی است که حضرت در شکم ماهی تسبیح خداوند نموده و به نقص و اشکال خود اشاره دارد. همچنین در ادامه، نجات حضرت روایت شده و وعده‌ای که خبر از نجات مؤمنین می‌دهد.

۳- اهل معنی و سلوکْ مطالب گوناگون، متنوع و شگفتی درباره «ذکر یونسیه» گفته‌اند که موضوع صحبت ما نیست؛ و علاقه‌مندان می‌توانند به منابع مربوطه مراجعه کنند. آنچه در اینجا مورد بحث است، تعقل این آیه و این ذکر و درک صحیح آن و چگونگی استفاده عقلی از آن است. اینکه ما چگونه ذکر یونسیه را برای سیر روحی و تعقلی خود به کار گیریم.

۴- «ذکر یونسیه» –در صورتی که درست تعقل شود- محتوای بسیار جالبی برای مراقبه تعقلی و تعینی دارد، و یکی از اذکاری است که محتوای آن با نیازهای عقلانی انسان بسیار سازگار است؛ به شرطی که به صورت تقلیدی و بدون توجه به کار گرفته نشود، و با درک درست و عقلانی آن، بین زندگی گذشته و حال‌مان با محتوای ذکر مطابقت داده و با مقدمات روانی و عقلی صحیح از آن بهره بگیریم.

۵- کاربرد عقلیِ «ذکر یونسیه» برای انسانی است که قصد تغییر و تحول در زندگی خود دارد، و از جهت مادی یا معنوی قصد دارد که ابعاد مختلف زندگی خود را از جهت عقلی بررسی کند، و بتواند نتایجی از این بررسی گرفته و در اثر این نتایج، سطح عقلانی زندگی خود را تعالی بخشد. تفاوتی بین اهداف مادی و معنوی یا علمی و یا عملی نیست؛ هر تعالی‌ای اگر با عقل و بررسی عقلیِ زندگیِ گذشته همراه باشد، می‌تواند در یک پروسه درونیْ همراه با «ذکر یونسیه» باشد؛ و ذکر یونسیه یکی از بهترین قالب‌ها و محمل‌ها برای این کار است.

۶- به طور طبیعی، هر ذکر اگر با یک عملِ درونی و وجودی همراه نباشد، از کمترین مقدار اثر برخوردار است؛ و هر چه که عمل آن کمتر باشد یا عمقِ وجودیِ آن عملِ همراهِ ذکر کمتر شود، تأثیر و نتیجه ذکر کمتر است، و در نهایت تبدیل به یک لفظ و وِرد خواهد شد. تعقل در اذکار منافاتی با تعبد در آنها ندارد، و این دو مکمل هم هستند و هر دو اینها در تعلیم جمع می‌شوند. مربیانی که خودْ این راه را پیموده یا به اتصالی فراتر تأیید می‌شوند، به ما تعلیم می‌دهند که از این طریق ما قادر به انجام اعمال روحی و وجودی و حرکت انسانی هستیم، و باید بتوانیم در یک حرکت عقلانی صحیح از آن استفاده کنیم؛ و نه در یک تقلیدِ بدون درک و معرفت و عقلانیت.

۷- برای کسی که می‌خواهد از این طریق یا از هر طریق دیگر در زندگی خود تجدید نظر کرده، و به تعالی باطنی و ظاهری برسد؛ اولین شرط این است که نباید دچار یأس، بی‌عملی، تردید، توقف و در جا زدن بشود. هر تجدیدنظر طلبی و زیاده‌خواهی و کمال‌طلبی، در زندگیِ دنیایی و آخرتی اگر باعث ضعف انسان بشود، بی‌ارزش است. در واقع اگر کسی دچار این مشکل بشود، در سیر تعقلی خود به خطا رفته است، و در شناخت جهان و یا هویت انسانی دچار انحراف شده است. میلِ تغییر و تحول باید به انسان نشاط و حرکت و جوشش بدهد، و او را محکم‌تر و مصمم‌تر کند. اگر چنین تأثیری در ذکر و مراقبه نباشد، چه بسا انجام آن ضرر بیشتری از ترک آن داشته باشد.

۸- مراحل مراقبه و تعقل در حضرت یونس از جهت حادثه خاص اوست، اما هر کدام از ما در مرتبه و ظرف خودمانْ شبیه آن را می‌توانیم در خودمان پیدا کنیم. این همان سیر تعقلی است که منطبق بر ذکر یونسیه است، و در صورتی که قواعد ذکر وجودی و نیز شرایط مراقبه تعقلی به کار گرفته شود، این دو کاملاً بر هم منطبق خواهند شد، و با تکمیل یکدیگر آثار خاصی خواهند داشت که در غیر آن موجود نیست. قبلاً درباره شرایط و کلیات این دو صحبت‌های مفصلی گفته شده، و در آنجا تأکید شده که عدم رعایت شرایط آن حتی ممکن است آثار زیان‌باری داشته باشد.

۹- اولین بخش آیه «وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا» این است که انسان تحت تأثیر آنچه که به دنبال آن است، به سوی زندگی و دنیای خاصی می‌رود. این تمایل انسان لازم نیست چیز بدی باشد، ولی انسان در تمام آنات زندگی در حال طلب و حرکت و جوشش است، و هر لحظه به سویی می‌رود، و اینجا که می‌رود مانند یک ظرف و دنیای جدید است، و زندگی او را تغییر می‌دهد و مقتضیاتی دارد که در زندگی دنیایی و آخرتی او مؤثر است. هیچ لحظه‌ای از این تأثیر خالی نیست؛ حتی اگر شما بیکار باشید یا فقط در حال گوش کردن یا چت کردن باشید، در همان حال در حال ساختن زندگی و تغییر جهت زندگی خود هستید، و به سویی می‌روید که متفاوت از گذشته است؛ حتی به مقدار اندک. اما همین اندک، جهت‌گیری آینده شما را تعیین می‌کند؛ چه شما بخواهید و چه نخواهید. این تمایل و توجه و میل همیشه غضب نیست، و هر میل و طلبی از انسان می‌تواند باشد. ممکن است حتی بسیار نرم و بدون فشار باشد.

۱۰- « فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ»کلمه «ظنّ» را بعضی به گمان و بعضی به یقین معنی کرده‌اند؛ اما در مورد ما هر دو آنها امکان دارد. ما تحت‌تأثیر فضایی که هستیم، فکر می‌کنیم که جهان در مقابل حرکت ما عکس‌العملی نخواهد داشت. گاهی ما یقین داریم به دلیل جهالت خود، و گاهی تردید داریم اما خودخواهی ما مانع این است که فکری برای آن بکینم. وقتی مسیر غلط یا ضعیفی را تحت‌تأثیر کارهای خود رفتیم، عموماً حتی اگر هم از کار و ضعف خود نادم باشیم، اما بازگشت برای ما سخت‌تر است. این مسیر ممکن است حتی غلط نباشد اما در شأن و اندازه ما نیست، و ما امکانات و سرمایه‌ی عمر خود را در راهی هزینه کرده‌ایم که در خور آن نیست؛ یا اینکه با اهداف بلند ما ناسازگار است. در هر حال وقتی به این نقطه رسیدیم، فکر می‌کنیم که جهانِ تکوین هم با ما کاری ندارد، و ما می‌توانیم همین‌طور در اشتباه یا ضعف یا تنزل خود ادامه دهیم، و با مشکلی برخورد نکنیم.

۱۱- اینها همه برای کسی است که انتخاب کرده که کمال‌طلب و ترقی‌خواه باشد؛ و اگر کسی دنبال این نباشد از بحث این آیه بیرون است. انتخابْ ذاتی و بنیادی است، و چه بسا ناخودآگاه است؛ اما جدی و واقعی است، و هر انتخابی که انسان کرده باشد به تناسب آن زندگی و تقدیرات او رقم می‌خورد. این آیه تقدیر و سرنوشت انسانی است که برتری و قله‌های انسانی را انتخاب کرده است. اما کسی که به دنبال قله‌های مادی و معنوی نیست، می‌تواند در دنیای خودش تا ابد ادامه دهد.

۱۲- اما چنین انسانی پس از رفتن و پیمودن راهی که نباید می‌رفت، خود را با عکس‌العملِ جهانِ تکوین مواجه می‌بیند. این عکس‌العمل چنان دقیق و ظریف و حساب شده است، که گویی تمام جهان برای او و برای نشان دادن راه به او و برای هدایت او به سمت انتخابش ساخته شده است. انتخاب را خودش انجام داده، اما جهان هم گویی کسی غیر از او و انتخابش را به رسمیت نمی‌شناسد!

۱۳- عکس‌العمل عالمِ وجود در مقابل این انتخاب، و راهی که برخلاف انتخابش پیموده، این است که او را در یک بن‌بست قرار می‌دهد. بن‌بستی که برخلاف خواست و اراده و علاقه اوست. آیه با تعبیر «ظلمات» از آن یاد می‌کند: «فَنَادَىٰ فِي الظُّلُمَاتِ». ویژگی مهم ظلمات این است که انسان کور است و چیزی نمی‌بیند. در واقع مهم‌ترین خصلت این وضعیتی که انسان در آن گرفتار می‌شود، این است که در اثر انتخاب و عمل خودْ درکش از موقعیت و وضعیت خود را از دست می‌دهد، و در آن حالت نمی‌فهمد که چرا چنین است، و چگونه به اینجا رسیده، و برای نجات باید چه اقدامی بکند؟ همه این مشکلات از درک و باور او بر می‌خیزد، و اندیشه و تفکر او مانع اصلی، و عامل ماندن او در این ظلمات است.

۱۴- در چنین حالتی است که فرد هیچ کمک بیرونی ندارد، و تنها می‌تواند به درک ذاتی و درونی خود مراجعه کند، و با خلوت با خودْ و بازگشت به خویشتنْ راه خود را بیابد و به نقطه‌ای برسد که نقطه نجات اوست؛ و در درجه اول او «تسبیح و تهلیل» می‌کند: « أَنْ لَا إِلَٰهَ إِلَّا أَنْتَ». معنی عقلانی تهلیل و تسبیح این است که انسان توجه می‌کند که من خودم به این ظلمات رسیده‌ام، تقصیر کس دیگری نیست؛ چرا که جهان یک نظم و ناظم و انتظام دارد، و عیب و نقصی در آن نیست، و من نباید اشکال خود را گردن دیگران و جهان و نظم آن بیندازم. این مرحله مهمی است که انسان برای عیب‌های خودش، به دنبال مقصر بیرونی نگردد؛ اگرچه جامعه و حکومت و جهان پر از فساد و تباهی است، اما من خودم مسئول و سازنده جهان خودم هستم، و اگر نقصی وجود دارد من مسئول و مقصر آن هستم، و نباید از این مسئولیت شانه خالی کنم. این یکی از مهم‌ترین گردنه‌هایی است که ما در آن گرفتار می‌شویم، و چه بسا افراد اندکی از آن به سلامت عبور می‌کنند.

۱۵- پس از این است که به فراست در می‌یابد که برای نجات و تعالی و رهایی، باید به دنبال عاملی درون خود بگردد، و هیچ راهی غیر از این نیست. آنچه تا کنون به دست آورده و آنچه که پس از این به دست می‌آورد، غیر از کشت خودش، حاصلِ چیزی نیست، و نمی‌تواند هیچ مقصری برای آن بتراشد: «سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ» پس به خود می‌آید و قبول می‌کند که در استفاده از عمر و امکانات و استعداد خود راه خطا پیموده و بر خویشتن ظلم کرده، و آنچه که اکنون در آن به سر می‌برد، نتیجه انتخاب و عملِ خودش هست، و نتیجه آن بازگشت انسان به خویشتنی است که باید و شاید.

۱۶- اما استجابت در این حالت قطعی و فوری است، و هیچ شرط و مقدمه و تأخیری ندارد: «فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ». تنها شرط آن این است که به این مرحله برسد. هم حرف فاء در آیه اشاره به این دارد و هم مقتضای عقل است. آنچه مهم است، رسیدن به این بینایی است، و درک انسان از این ظلمتی که در آن است، و توجه به نقش و انتخاب خودش، و قصد تغییر آن و بازگشت به خویشتن، به خودیِ خود همان بینایی است که برای او حاصل می شود. در واقع چون نجات همان بینایی است، نباید آن را نتیجه‌‌ی رسیدن به این مرحله دانست، بلکه خود آن است. انسان می‌تواند این را تجربه کند و اگر «ذکر یونسیه» با توجه و مراقبه عقلی و با شرایط خاص و درست صورت گیرد، این تجربه را با وجودش حس خواهد کرد؛ که در اثر ذکر و مراقبه و تعقلِ هم‌زمان، به نتایجی در بررسی عقلانی وضعیت خودش می‌رسد، و به محض رسیدن به این نتیجه، بدون تأخیر و همان‌جا روشنایی و درک جدید برای او حاصل می‌شود، و نیازی به فوت وقت نیست. در همان لحظه تمام نتیجه برای او حاصل می‌شود.

۱۷- این وضعیت و این نجات، تنها مختص پیامبر و ولیّ خدا نیست؛ هر انسانی می‌تواند همین تجربه را داشته باشد، به دو شرط: یک اینکه این پروسه را طی کند، دوم به شرط ایمان: «وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ».

اول اینکه این پروسه را باید طی کند. منظور این نیست که حتما باید در شکم ماهی یا در بلا و سختی قرار بگیرد، منظور این است که باید به این وضعیتی که در آن است توجه کند، و آن را به تناسب خواست و هدفی که دارد و انتخابی که کرده است مانند «ظلمات» ببیند، و قبول کند که انتخاب خودش عامل این بوده و قصدِ «بازگشت به خویشتن» کند.

دوم اینکه ایمان بیاورد، و باور و عمل بیرونی داشته باشد؛ و قصد عملی نسبت به این جهان و کرامت انسان و ارزشِ آن، و سیر اجرایی داشته باشد به سوی احیای خویشتن انسانی. کسی که این شرط را ندارد، خودبخود از دایره تأثیر بیرون است.

۱۸- همان‌طور که گفته شد، نجاتْ بدون واسطه و همان ذات این توجه است، و هیچ فاصله‌ای بین این دو نیست؛ اما رسوبات زندگیِ گذشته، در طی زمان پاک می‌شود و امکانِ فوریت در آن نیست. برای این درک و باور جدید باید برا ی انسان ظرفیتی ایجاد شود که محتاج زمان است، اگرچه تأثیرِ آن فوری و ذاتِ همان استجابت است.