۱- انسان در مسیر حرکت و زندگیِ درست، نیازمند استفاده از تجربیات و میراث دیگرانی است که توانستهاند گوی سبقت را در این مسیر بربایند، و به قلههای زندگی انسانی دست یابند. منطقی نیست که در مسیری که مشکلات و موانع بسیاری وجود دارد، از تجربیات و راهنمایی پیشروان این مسیر استفاده نکنیم. در راهی که راهزن و گردنه فراوان دارد، پیشقراولانی لازم است که از تجربه آنها بهره بگیریم.
۲- استفاده از آنها به معنی تقلید و تبعیت بدون نگاه کردن نیست. ما تمام ابزارهای عقلانی را در اینجا هم به کار میگیریم، و با چشمِ باز و به کار انداختن تمام تحلیل منطقی خود، راهی که از تجربه آنها بر میآید را میآموزیم و پیش میرویم.
۳- یکی از منابعی که میتوان در این رابطه به آن مراجعه کرد، متون ادعیه است. تعداد این متون بسیار زیاد است و انبوهی از مطالب در آن وجود دارد. وجود یک متن به هیچ صورت دلیل بر تأیید آن نیست. همانطور که اکنون در کارهای آکادمیک مرسوم است، راه درستْ ضبط همه موارد صحیح و سقیم است، و اگر متن یا مرجعی نادرست باشد، دلیل بر انعدام آن نیست. همه این موارد باید در حافظه تاریخی نگهداری شود.
۴- اما تفاوت دیگری که وجود دارد این است که پیشینیان ما نگاه کاربردی به این متون داشتهاند، و هر کس به تناسب حالات و روحیات خود بخشی از این متون را که برای سیر روحی او کاربرد داشته، استفاده کرده و به جنبههای دیگر آن توجهی نداشته است. حتی برخورد پیشینیان با این متون، اینطوری بوده که تنها به آن بعدی میپرداختند که برای آنها اهمیت داشته است؛ و ما نمیتوانیم رجوع آنها را دلیلی بر تأییدِ ابعاد و وجوه دیگر بگیریم. اگر صاحبنظری به یک متن، یک مکان، یک نوع مناسک و یک رویه عملی عمل میکرد، و آن را انجام میداد، آیا دلیل بر تأیید او بر تمام ابعاد آن است؟ مثلاً آیا به معنی این است که از جهت سندی هم آن را تأیید میکرد؟ چنین مطلبی را نمیتوان ادعا کرد. علاوه بر آنکه نمیتوان به این عمل پیشینیان استناد کرد، و از آن برداشتهای جامعهشناسانه و روانشناسانه و یا ابعاد دیگر داشت. چنین رویهای تنها زمانی مورد تأیید است که رویکرد آنان در این مراجعه لحاظ بشود.
۵- ما در رجوع به این متون، باید برخورد عقلی و منطقی را مورد توجه قرار دهیم. این متون از جهات مختلفی میتواند مورد بررسی قرار گیرند؛ –مانند بررسی سندی و محتوای کلی آن و دلایل ضعف و قوت سندی و محتوایی که به جای خود ارزشمند هستند- اما در اینجا استفاده عقلانی و عملی از آنچه که تجربه و فضای روحی و انسانی در یک دعا هست، مورد نظر است؛ حتی اگر سند و استناد آن ضعیف و یا مردود باشد.
۶- برای استفاده عقلانی از تجربه مکتوب، به صورت یک دعا و مناجات؛ انسان باید با درک نیازها و احتیاجات خود و تمرکز بر آنها، به متن مراجعه کند. بسیار مهم است که انسان از این تمرکز خارج نشود و جنبههای فرعی، تلاش او را متشتت نکند. اگر چه هدفهای دیگر هم در جای خود معتبر و مفید هستند، اما در اینجا هدف استفاده روحی برای توجه به نفس، و شناخت و تحلیل نقاط ضعف و قوت، و مسیر احیای آن است و نه چیز دیگر.
۷- مهمتر از همه اینکه در رجوع به یک متن عموماً بخشهای غیر قابل استفاده، ناشناخته و نادرست، مبهم و حتی مضر و آزار دهندهای میتواند وجود داشته باشد، که در جای خود و با اهداف دیگر قابل بررسی و توجه هستند؛ اما هنگامی که انسان برای بهرهی روحی وارد این تجربه میشود، نباید از این هدف عدول کند، و تمرکز و توجه باید تنها در آن قسمت باشد، که برای انسان بهره و فایدهای دارد و ابزار این مرز کشیدن تنها عقل انسان است.
۸- یکی از ادعیهای که فرازهای ارزشمندی برای این هدف دارد، دعای «مکارم الاخلاق» است. این دعا همانطور که از نامش پیداست، در متن خود اشارات و تصریحات فراوانی به فضیلتهای اخلاقی دارد، به صورتی که کمتر متنی را میتوان پیدا کرد که در این امر هم پایه آن باشد.
۹- هر انسانی میتواند با توجه به آن، بخشهای ارزشمندی برای توجه به نفس و تحلیل اخلاقی خود پیدا کند. و البته برای هر فرد بخشهایی میتواند وجود داشته باشد که برای انسان غیر قابل استفاده، مبهم و یا غیر قابل قبول باشد؛ و این هیچ مشکلِ عقلی و یا شرعی ایجاد نمیکند.
۱۰- از مختصات دعای مکارم الاخلاق این است که بر نکات کلیدی و ریشههای فضیلت و رذیلت انسان متمرکز میشود، و شاید از این جهت بینظیر باشد. انسان میتواند ریشهایترین جنبههای خود را در آن بررسی کند. در واقع دعای مکارم الاخلاق یک متن تمرینی است که در گفتگو با آن میتوانیم درون خود را بشکافیم، و چیزهایی پیدا کنیم که بدون این گقتگو ممکن نیست. هرچند که ممکن است آگاهی انسان در تحلیل بخشهایی از آن بماند، و یا حتی دچار بنبست و تردید و اعتراض شود. در هرحال هر نتیجهای ارزشمند و کاوش وجودی و خصلتی و روانی در خویشتن است، و نباید از آن هراسید. در ادامه بعضی از بخشهای آن را مورد بررسی قرار میدهیم:
۱۱- شروع دعا با متمرکز شدن بر چند امر است: ایمان درونی، یقین، نیت، عمل، نتیجه بیرونی عمل.
در این چند فراز تمام گردونهی زندگی انسانی، و درون و بیرون او در چند جمله بیان میشود. انسانیت انسان از رجوع او به حقیقتْ در درون و برون آغاز میشود، و سپس تصدیق و تسلیم او با آنچه که در عالم واقع وجود دارد، به انتهای ایمان او ختم میشود. اما این تسلیم باطنی، بدون عملی که مطابق درک اوست چه ثمرهای دارد؟ قبل از عمل، نیت اوست که نشاندهنده جهتگیری اوست؛ و سپس عمل انتهای آن است. اما در عین حال نتیجه بیرونی آن چیز دیگری است، و چه بسا تمام این مقدمات صحیح باشد، اما نتیجه نادرستی حاصل شود.
۱۲- در ادامه ابتدا بر موفقیت در اهداف زندگی صحیح انسانی تکیه شده، و در خواست این که پس از موفقیتْ آفتهایی که موفقیت انسان را از بین میبرند، را از راه من بردار؛ همچون تکبر و عُجب و فخر فروشی و منت گذاشتن و حسرت از طریق نگاه و ذلتی که انسان را از راه باز میدارد و ...
۱۳- اما فراز بعدی یکی از بخشهای یگانهی دعای مکارم است: اینکه مقام و موقعیتی که انسان در میان جامعه پیدا میکند، حتی اگر کاملاً بر حق باشد، اگر ظرفیت انسان کم باشد، بدترین نتیجه را میدهد. امکان ندارد که کسی عزت ظاهری پیدا کند، و از این امتحان به خوبی بیرون بیاید؛ مگر در درون خودش برای آن آماده باشد. آمادگی هم رخ نمیدهد، مگر اینکه همزمان و هماندازه با این موقعیت ظاهری، درون خودش بفهمد که این عزتْ اعتباری است، و او فرقی با بقیه ندارد. در اینجا لسان دعا به مطلب مهمتری اشاره میکند و آن این است که تنها این آمادگی و درکِ اعتباری بودن، زمانی رخ میدهد که نه تنها خود را بالاتر نبیند، بلکه درون خود خاکیتر و متواضعتر باشد، و غیر از این راه دیگری ندارد. در روایات گفته شده که انسان به حقیقتِ ایمان نمیرسد، مگر آنکه خود را بدتر از دیگران ببیند؛ و این درست عکس آن چیزی است که انسان مذهبی در شکل رایج آن تصور میکند، و فکر میکند که چون نماز میخواند و دعا میکند از دیگران بهتر است!
۱۴- اما در چند فراز دیگر درخواست میکند که چنان استواری و استحکامی در انسانیت و ظرفیت روحی نصیبش شود، که هر حرکت نادرست و رذیله اخلاقی را نه تنها مقابله به مثل نکند، بلکه معکوس آن رفتار کند؛ و فهرستی از این موارد را به دنبال هم میآورد: نصیحت در مقابل فریب کاری، بذل و بخشش در مقابل محروم کردن، مهربانی با کسی که قطع ارتباط نموده، ذکرِ خیرِ کسی که غیبت انسان را کرده و چشم فروبستن از بدیهای دیگران.
۱۵- اینها نمونههایی است از آنچه که رو در روی این دعا میتوانیم توجه کنیم. فرازهای بسیار دیگری هم وجود دارد که هر کدام نمودی از معارفی است که انسان در مسیر توجه به نفس و احیایِ خویشتن میتواند به دست آورد.
۱۶- نیازی نیست که انسان تمام دعا را بخواند، بلکه بخشی از آن نیز برای انسان کفایت میکند؛ و نباید انسان خود را مقید به ظواهر آن و از جمله تمام کردنِ دعا کند. هر مقدار که برای انسان معنی و مفهوم و جوهری زنده و ارزشمند دارد، کفایت میکند. چه بسا برای فردی یک جمله از آن کافی باشد، و گاهی برخی بزرگان برای سالها به یک جمله اکتفا میکنند! این تفاوت میان انسانی است که نگاهِ درستی به دیانت و دعا و متن مقدس دارد، با کسانی که از دینْ تنها ظاهری از آن را درک میکنند، و چه بسا هر روز و شب متنهای طولانی دعا را میخوانند، اما عملی خلافِ آن انجام میدهند.
۱۷- آنچه ذکر شد، رویکرد تعقلی در مسیر حرکت انسانی است، و هیچ منافاتی با رویکردهای دیگر و بررسیها و تحلیلها و حتی کاربردهای دیگر ندارد؛ ولی زیربنای درست همه این رویکردها این رویکرد عقلی است.
۱۸- در بسیاری از موارد، انسان در مراجعه به متن مقدس –از هر نوع آن- ممکن است نسبت به یک فراز یا یک بخش و مفهوم، نتواند معنای درستی استخراج کند، و حتی ممکن است نسبت به آن در درون خود اعتراض و مخالفی احساس نماید. این هیچ اشکال عقلی و شرعی ندارد، و طبیعتِ توجهِ عقلی این است که پروسه تعقل در طول زمان رخ میدهد؛ و چه بسا بخشی از آن تا ابد هم برای انسان به انتها نرسد. در مواردی که قطعیتی در صدور آن متن نیست، که تکلیف روشن است؛ و در مواردی هم که متن قطعی است، معنی و مفهومی که برای انسانِ غیر معصوم حاصل میشود، هیچ قطعیتی ندارد؛ مگر در موارد خاص که آن موارد خاص عموماً مفاهیم بدیهی هستند، که تردیدی در مورد آنها حاصل نمیشود. در هر حال از لطف و کرم خداوند و جوهرهی حقانی دین کاملاً به دور است که مسیر تعقل انسانی را ببندد، و یا ادعای باز بودن آن را بکند، اما اعتراض و تردید را ممنوع نماید.