۱- سالی در حال تمام شدن است و ما باید به کارنامه عمل و عمر خودمان صفحاتی جدید اضافه کنیم، که نتیجه یک سال از عمر ماست. هم زمان با آن، ماه رجب نیز در حال تمام شدن است، و ما باید نگاهی به خودمان بیندازیم و ببینیم چه کرده‌ایم و در سیر حرکت به سوی خود و احیای خویشتن انسانی به چه نتایجی رسیده‌ایم.
۲- سالی جدید در حال آغاز شدن است؛ عاقلان برای هر سال از قبل برنامه‌های کلی می‌نویسند تا سال آنها با بدون برنامه و بی‌نظم نباشد، و بدانند که چه می‌کنند و چه باید بکنند. اکنون ما هم باید از خود این سؤال را بکنیم که برنامه ما در سال نو برای سیر انسانی و زندگی مادی و معنوی خودمان چیست؟
۳- در اینجا مراجعه عقلانی به دعای معروف ماه رجب جالب خواهد بود. دعایی که بعد از نماز در ماه رجب می‌خوانیم، و اکثر ما هزاران بار آن را خوانده و یا شنیده‌ایم، اما توجه و تعقل کافی در آن نکرده‌ایم؛ همان‌طور که در مابقی امور دینی چنین تعقلی نداریم. جملات اول دعا این است: «يَا مَنْ أَرْجُوهُ لِكُلِّ خَيْرٍ وَ آمَنُ سَخَطَهُ عِنْدَ (مِنْ) كُلِّ شی يَا مَنْ يُعْطِي الْكَثِيرَ بِالْقَلِيلِ يَا مَنْ يُعْطِي مَنْ سَأَلَه يَا مَنْ يُعْطِي مَنْ لَمْ يَسْأَلْهُ وَ مَنْ لَمْ يَعْرِفْهُ تَحَنُّناً مِنْهُ وَ رَحْمَة...»
۴- نگاه ابتدایی به این دعا این را به انسان تفهیم می‌کند که امید هر خیری از مبدأ کائنات و به دنبال آن تمامی کائنات می‌رود، و هر شرّی را می‌توان از آن ایمن بود با همین امیدواری. در نگاه ابتدایی ممکن است انسان تصور کند که چنین امیدواری وجود دارد، اما برای کسانی که خاص هستند و شامل ما نمی‌شود، و این مطلب روشنی است و برای انسان تازه نیست. هرکسی که عمل کند و راه درستی برود می‌تواند به همه خیرات جهان دسترسی پیدا کند.
۵- اما در ادامه دعا خطاب می‌کند و می‌گوید تو به همه کس اینها را می‌دهی، حتی آنکه از تو درخواستی ندارد، و آنکه نسبت به تو معرفتی ندارد! معنی این کلام چیست؟ معنی آن این است که تمامِ جهان اینگونه تنظیم شده است که انسان را به سوی خیرات می‌کشاند، و از شرّ و بدی در امان نگه می‌دارد. بخصوص در این جمله تکیه بر کسی است که هرگز درخواستی از خداوند نکرده، و به طریق اُولی کسی را شامل می‌شود که هیچ حرکتی در جهت صحیح ندارد. در ادامه از این هم فراتر می‌رود و می‌گوید حتی آنکه اصلا درکی از این مسائل ندارد، و هیچ نمی‌فهمد هم در حال دریافت اینهاست. یعنی این وصول و إعطا از طرف کائنات مشروط به عمل شما نیست! پس مشروط به چیست؟!
۶- ممکن است فکر غلط و بیمار ما که در آموزش‌های نادرست به اندازه کافی آلوده و بدآموزی شده است، چنین سؤال را حل کند که منظور امکان زندگی و امکانات مادی است، که برای همه انسان‌ها و حتی انسان‌های ظالم و تباه نیز فراهم است، و منظور زندگی صحیح انسانی و نعمت‌های اصلی نیست.
۷- چنین برداشتی اصلاً صحیح نیست:
اولاً نعمت‌های مادی برای ما که تمام زندگی روزمره خود را برای گذران نیمه انسانی-نیمه حیوانیِ خود صرف می‌کنیم، ارزش و اهمیتی دارد؛ وإلا در مقابل این جهانِ بخشنده و مبدأ عالی‌مقامِ آن چنین نعمت‌هایی چه ارزشی دارد که در مورد آن چنین بگوید؟ همان‌طور که در گفتگوی ارزشمند امام صادق با عالم مشهور زمان خود، وقتی آن عالم نعمت‌هایی که در روز واپسین از آن سؤال می‌شود: «ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ»(تکاثر-۸) را به آب و غذا و نعمت‌های مادی تعبیر می‌کند، امام صادق بر می‌آشوبد و شأن خداوند را برتر از این می‌داند که از چنین نعمت‌هایی سؤال کند! همان‌طور که یک میزبانِ کریم هرگز از این پذیرایی‌ها سؤال نمی‌کند. بنابراین نعمت‌ها نمی‌تواند نعمت‌های مادی باشند، و باید توجه خود را به آن ابزار و اموری متمرکز کرد که انسان را به مقام عالی انسانی و توجه به خویشتنِ نامتناهی می‌رساند.
ثانیاً نعمت‌های مادی در بسیاری از موارد از انسان سلب می‌شود، و هرگز توجه انسان به اصول و ارزش‌ها مساوی غرق شدن در نعمت‌های مادی نیست؛ بلکه در بسیاری از موارد برگزیدگان عالم به اختیار خود یا به دست تکوین از این نعمت‌ها محروم‌تر از دیگران هستند.
بنابراین باید قبول کرد که سیر جهان و تمام جزئیات آن بگونه‌ای است که انسان به سوی شرافت و کرامت و احیای خویشتن پیش می‌رود.
۸- اما اگر مسیر عالم به سوی قله‌های انسانی است، و این تنظیمِ جهانْ روشن و واضح است، چگونه است که ما نه تنها در امور روحی خود به این نتیجه نمی‌رسیم، بلکه تلاش‌های فراوان ما گاه بدون نتیجه و بدون ثمره می‌ماند؟
۹- جدای از مفاهیم و برداشت‌های عقلی، وقتی به گزارش رفتگان این مسیر مراجعه می‌کنیم، در می‌یابیم که جریانِ تکوین مانند رودخانه‌ای است که هر انسانی را به سوی صفات و فضایل انسانی و احیای خویشتن می‌برد، و ما مانند ذره‌ای هستیم که به خودی خود با نور خورشید گرم می‌شویم. علامه طباطبایی در شعر معروف خود این نگاه را به خوبی بیان می‌کند:
تو مپندار که مجنون سرخود مجنون گشت
از سمک تا به سماکش کشش لیلا برد
من به سرچشمه خورشید نه خود بردم راه
ذره‌ای بودم و مهر تو مرا بالا برد
و حافظ در شعر زیبایی که درباره مبعث دارد این مفهوم را در بالاترین مرتبه هستی به بیان می‌کشد:
نگار من که به مکتب نرفت و خط ننوشت
به غمزه مسئله‌آموز صد مدرس شد
چکیده این نگاه –که با نگاه بسیاری از دین‌داران متفاوت است- این است که انسان به خودی خود به سوی برتری و فضیلت روان است، و آنچه در این سیر خلل ایجاد می‌کند، امور زائدی است که ما با زور و فشار بر خود بار می‌کنیم. به عبارت دیگر برای رسیدن به مقصد نیاز به هیچ فشاری نیست، بلکه همین فشارهاست که نمی‌گذارد ما «از سَمَک تا به سَما» بالا رویم. برای رسیدن به مقصد نیاز نیست کاری بکنیم بلکه نیاز است کاری نکنیم!
۱۰- «کاری نکردن» در اینجا منظور زندگی نکردن و تحرک نداشتن نیست؛ بلکه منظور زندگی عادی و درست و متعادل است. انسان به طور طبیعی نهایت تحرک و بهترین زندگی را برای خود سامان می‌دهد، از لذائذ زندگی استفاده می‌کند، با جهان ارتباط می‌گیرد، برای رشد خود برنامه‌ریزی می‌کند، و تمامِ ابعاد زندگی را مورد توجه قرار می‌دهد. «آنچه که او را از زندگی باز می‌دارد» کاری است که نباید بکند. معنی این کلام با توجه به گفته‌های گذشته این خواهد شد که اگر در زندگی مادی و معنوی خود و سیر انسانی که برای خود تدارک دیده‌ایم، به اهداف روشن و واضح و معقولی نمی‌رسیم، نقصی در رفتار ماست و موانعی ایجاد کرده‌ایم و اگر این موانع را برداریم، زندگی ما سیر درست خود را پیدا کرده و به نتیجه خواهد رسید. به عبارت دیگر نیاز به انجام کاری نداریم؛ نیاز داریم که «کارهای غلطی که به خیال خود برای رشد و منافع خود می‌کنیم» را ترک کنیم.
۱۱- تمامِ آنچه گفته شد را در یک جمله می‌توان خلاصه و جمع‌بندی کرد: «جاده‌ی درخشانِ خویشتن» همان برنامه‌ای است که ما باید برای سال جدید و هر سال جدیدی سامان بدهیم. خویشتنِ انسانی مانند ستاره درخشانی است که در شب تاریکِ بیابانی هول‌انگیز، از دور ما را راهنمایی می‌کند و به ما می‌گوید که هر چه می‌خواهی و هر چه آرزو داری در «وجودِ مقدسِ خودت» جمع است: خودت و همه ابعاد و عناصر و جلوه‌های آن. معنی این جمله این است که شما فقط یک عمل لازم دارید: اینکه با تماشای زندگیِ خود دریابید کجا خود را گیر انداختید که وزر و وبال آن، بار شما را آن‌چنان سنگین و سخت کرده که در این رود روان و به سوی این ستاره درخشان حرکت نمی‌کنید.
۱۲- برنامه‌ای که ما باید برای سال جدید خود بریزیم –و از ارزیابیِ رجب هم مدد بگیریم- بر این بستر است. اما برای عملی کردن و استفاده از این بستر، نیاز است از بررسی‌ها، تکنیک‌ها و اصول و قواعد بهره ببریم. بسیاری از روش‌ها و ابزار در جلسات قبلی گفته شده، و اکنون به عنوان مثال به بعضی از آنها اشاره می‌کنیم. اینها برای مثال است و هر کس باید با توجه به آن بستر اصلیِ «جاده‌ی درخشان خویشتن» راه خود را بیابد.
۱۳- اولین مسأله این است که آیا انسان گم‌شده‌ای دارد و این گم‌شده چیست؟ کسی که نمی‌داند چه می‌خواهد، اولین کار این است که آن را معلوم کند. علاوه بر آنکه باید برای خود معلوم کند که در میان مسیرها کدام را می‌جوید. در شرایط کشور ما که بحران‌های گذار تا عمقِ استخوانِ جامعه فرو رفته، عده زیادی از این مشکل رنج می‌برند و خود نمی‌دانند.
۱۴- اما درگیری‌های بیرونیْ عاملی است که بسیاری از نسل جوان کشور ما درگیر آن هستند؛ از مشکلات خانوادگی و غیر آن. بسیاری از این مشکلات به صورت بیرونی قابل حل نیست، و مشغولیت آن بسیار زیاد است و هر چه انسان سعی در حل آن از طریق بیرونی کند، گرفتاری او بیشتر خواهد شد. تنها راه آن حلِ درونی این مشکلات است. احساس درست و نادرست مشکلات بیرونی برای درصد بالایی از مردم ما وجود دارد، و کسانی از این مشکل در راحت هستند که فضای درونی خود را برای تحمل آن روان و آماده کرده‌اند.
۱۵- یکی از راه‌های بزرگ کردن ظرفیت انسان در مشکلات بیرونی، آن است که انسان توجه کند که در خیلی از موارد بدی‌های بیرونی که به سر انسان می‌آید، بازتابِ بدی‌های خودِ انسان است. واقعیتِ بیرونیْ که ما با آن برخورد می‌کنیم، همیشه جنبه‌های مثبت و منفی فراوانی دارد، اما ما به آن قسمتی توجه می‌کنیم که با روحِ خودمان متناسب است، در حالی که فکر می‌کنیم از بدی‌ها گریزان هستیم.
۱۶- در عالمِ سیاست و نگاه به کارگزاران و نقص‌ها و مفاسد آنها، این نگاه خیلی مؤثر است. افراد زیادی گرفتار افراط در سیاست هستند، و هر روز با شنیدن اخبارِ جدید در کوره‌ای از خشم و تأسف و کینه می‌سوزند. آنها توجه نمی‌کنند که حکومتْ عصاره‌ی یک ملت در جریانِ تاریخی و در نقطه تمدنی‌ای است که قرار دارد.
۱۷- اما بسیاری دیگر از مشکلات، ابزاری است که انسان باید از آنها استفاده کند تا خصلت‌ها، روحیات و حالات خود را به مرحله‌ای بالاتر سوق دهد. زندگیِ انسانی و سیر حوادث و مسائلِ جهان چون پلکانی است که فرد باید از آن بالا برود، و اگر کسی در یک پله توقف کند، سیرِ زندگی توقف نخواهد کرد. زندگی ادامه دارد و با گذشتِ زمان مسئولیت انسان سنگین‌تر می‌شود و نمی توان از آن فرار کرد.
۱۸- تردیدها و دو دلی‌ها نقش بسزایی در مشکلات اکثر افراد متوسط دارد: تردید در کائنات و مثبت بودن آن، تردیدهای تئوریکِ بی‌حاصل در زندگی، تردیدهای ناشی از تبلیغاتِ سطحیِ دینی، تردید در انتخاب راه، تردید در تصمیم‌گیری، تردید در دوراهی‌ها، تردید در خویشتن و خودکم‌بینی، تردید در اینکه «آیا می‌توانم یا نه؟» و مانند آن. همان‌طور که در مقابل آن لج‌بازی با خود و با کائنات هرگز راه درستی نیست.
۱۹- در مقابل اینها، شجاعت در تصمیم، و قدرتِ انتخاب در مواردی چندان ضروری است که انسان بدون آن نمی‌تواند مشکلی را حل کند. گاه انسان در چنان گردنه‌ای گیر کرده که تنها با یک قدرت و اقدام مقتدرانه امکان گذر از این مرحله دارد. گاهی از این نیز می‌گذرد و زخمِ زندگیِ انسان به مرحله‌ای رسیده که به قول این ضرب‌المثل: «آخر الدّواء الکیّ». گاهی نیاز به اقدام غیر متعارفی دارد که خانواده و اطرافیان او را تأیید نمی‌کنند، و نیازمند یک استقلال در اقدام است؛ همچون این شعر حافظ که می‌گوید:
به نیم شب اگرت آفتاب می‌باید
ز روی دختر گلچهر رز نقاب انداز
۲۰- استفاده از تکنیک‌ها در بسیاری از موارد تعیین‌کننده و نجات‌بخش است: مراقبه مقدار، مراقبه عدد، مراقبه بعد اراده، مراقبه کنترل آزادی، کم کردن خلوت و مانند اینها که در جاهای مختلف توضیح داده شده.
۲۱- پس از اینها نوبت به مراقبه تعیین است که در نهایت، مسأله اصلی است. اینکه انسان مشکل حادی ندارد اما باز هم احساس مشکل و رسوبات آن، از ذهن و روح انسان بیرون نمی‌رود؛ و باید با یک اقدام قاطع اما در طول زمان آنها را ریشه‌کن کند.
📌 کم‌کردن درجۀ خلوت
گاهی انسان در مراقبه دچار مشکل می‌شود، به این صورت که با خلوت کردنْ افکار زائد بیشتر هجوم می‌آورند؛ و نه تنها فرد با خلوتِ فیزیکی به خلوتِ فکری نمی‌رسد، بلکه آنچه که در حالت عادی در ذهن نداشته، در وقتِ خلوت به او هجوم می‌آورند و در واقع وضع او بدتر از قبل هم می‌شود؛ و از خلوتِ فکری فاصله بیشتری می‌گیرد. این وضعیت و چگونگی آن، و راه‌حل‌ها برای افراد و وضعیت‌های مختلف فرق می‌کند، و نمی‌توان حکم کلی برای افراد داد؛ برای بعضی باید ترک خلوت را توصیه کرد، و برای بعضی تغییر آن و نیز راه‌حل‌های دیگر. اما در این میان تکنیکی وجود دارد که برای همه قابل استفاده است، و می‌توان از آن برای بعضی امور استفاده کرد.
به طور طبیعی انسان در خلوت سعی می‌کند که تمام جهانِ خود و تمامِ امور بیرونی را کنار بگذارد و تنها باشد؛ بدون فکر و بدون هیچ چیز زائدی. اما می‌توان درجه‌ی خلوت را کاهش داد، به این صورت که یک موجود یا بخشی از جهان خود یا هر چیز دیگری را در خلوت خود سهیم کرد، و از آن به عنوان ابزاری برای بیرون کردن مابقی امور استفاده کرد.
این «شریکِ خلوت» می‌تواند یک فکر یا ذکر یا شیئ بیرونی، یا خوردنی یا نوشیدنی، یا حتی یک شمع و یا هر چیز دیگری باشد که این اثر را دارد. در این حالت انسان به جای اینکه تمام اشیاء و افکار را بیرون بریزد، نیروی تمرکز خود را بر روی چیزی یا بخشی از امور تنظیم می‌کند، و انگار که تنها آن را هدف گرفته، و قصد دارد آن را نگاه دارد. در این حالت تمامِ امور دیگر کنار گذاشته و ترک می‌شوند، و دنیای ذهنیِ انسان ناگهان با یک کاهش شدیدِ حجم و مشغولیت روبرو می‌شود، و مانند شوکیْ ذهن و روح انسان را از آن آلودگی و اشتغالِ قبلی نجات می‌دهد، و همان اثر خلوت را خواهد داشت؛ بلکه در ابتدا اثر آن بر روی انسان شدیدتر و کامل‌تر است.
اینکه چه چیزی را انسان به عنوان «شریکِ خلوت» انتخاب کند، و چگونگی استفاده و چگونگی توجه، کاملاً اختیاری و مربوط به نتیجه آن است. حتی ممکن است توجه به شریکْ به صورت مستقیم نباشد، و حالت ضمنی داشته باشد؛ مثلا انسان گاهی اگر در تاریکی خلوت کند، خواطر به او هجوم می‌آورند، اما روشن کردن یک شمع این هجوم را از بین می‌برد حتی اگر به آن توجه نکند.
📌 مراقبۀ تعیین
«مراقبه تعیین» نوعی از مراقبه تَعَیُّنی است که تنها در شرایط خاص برای انسان مفید است و در غیرِ آن نباید به کار گرفته شود. فردی که در مراقبه تعقلی به نتایج روشنی رسیده و تعقل او در حدی شده است که می‌تواند وضعیت کلی زندگی و جهان خود را سامان دهد، مشکلات خود را بشناسد و مسیر حرکت خود را پیدا کند، اما با وجود چنین نتایج و فتوحاتیْ به دلیل «رسوباتی» که در دوران طولانیِ قبلی در روح و شخصیت او ایجاد شده، چنین نتیجه‌ای برای او حاصل نمی‌شود. این وضعیت در این مرحله مانند زخمی درون انسان است که با وجود از بین رفتن دلایل و عوامل ایجاد این زخم، تنها به دلیل کهنه بودن آن، حالتِ مزمن پیدا کرده و انسان نمی‌تواند از آن خلاص شود. این حالتی است که انسان از جهت عقلانی نباید دچار مشکلی باشد، و سیر عادی دنیا و عقبای او باید روال عادی و رضایت‌بخشی طی کند، اما این رضایت و طبیعی شدنْ هرگز رخ نمی‌دهد، و تنها دلیل آن این است که گویی عادت کرده که هم‌چنان بیمار و آسیب‌دیده و زخمی باشد، و باورش نمی‌آید که مشکل این دوره‌ی او حل شده است.
باید توجه داشت که منظور از حل شدنِ مشکل و عادی شدن شرایط دنیا و عقبای او، به صورت نسبی و متناسب با این مرحله است، و نه به صورت کامل؛ که چه بسا برای یک انسانِ سالک هرگز در زندگی رخ ندهد. برای هر فرد و در هر مرحله و ظرفی، آسیب‌ها و مشکلات و نابسامانی‌هایی وجود دارد که متناسب با وضعیتِ خاص اوست؛ و این غیر از رنج‌ها و اضطرابات و نیازهای نامتناهی انسان است که بدون فنای در عالم وجود هرگز به انتها نمی‌رسد. رنج‌های محدود و ناهنجاری که در اثر عدم تعادل و ناهنجاری مرحله‌ای، رفتارها و خصلت‌ها و ملکات غلط، و نگاهِ نادرست و یا عوامل دیگر در انسان ایجاد می‌شود و قابل درمان است، و با درمان آنها راه برای آن اضطرابات مقدّس و درست و نامحدود باز می‌شود. لازم است که انسان این نابسامانی‌ها را علاج کند و برای درمان آن، از محاسبه‌ها و مراقبه‌ها و تمرین‌های عادی، تا مراقبه‌های تَعَیُّنی را به کار می‌گیرد، تا زمینه و ریشه‌ی این ناملایمات از بین برود، و به مرحله‌ای می‌رسد که انسان ریشه‌ها را ازبین برده اما با کمال ناباوری آثار آن هنوز باقی است؛ و انسان نمی‌داند چه کار دیگری باید بکند. در این حالت است که زمان «مراقبه تعیین» است.
«مراقبه تعیین» یعنی انسان با «بازگشت به خویشتن» و توجه و تمرکز در خود، به آن «ریشه اصلاح شده» می‌پردازد، و بر روی آن دقت می‌کند و به تماشای آن پرداخته و بررسی می‌کند، و در نهایت مانند یک قاضی «حکم وجودی بر علیه خویشتن» صادر می‌کند، و بر همه‌ی امور اصلاح شده و بر وجود خویش این حکم را «می‌نشاند» و خود را از بهانه‌گیری و وسوسه و تردیدهای بی‌دلیل نهی می‌کند؛ و در این پروسه مسیر درست و کامل را برای خویشتن تعیین می‌کند، و از راه‌های فرعی و بهانه‌های بی‌حاصل و مبهم کردن فضا و آلوده کردن محکمه‌ی نفسْ جلوگیری می‌کند، تا راه برای فرد باز شده و بتواند در مقابل رسوبات آلوده کننده، راه صحیح را ببیند و سپس با استمرار بر مراقبه تعیین و التزام عملی به نتایج این مراقبه، به زودی و در اثر گذشت زمان –حداقل یک اربعینِ منظم و مستمر و زنده- آثار رسوبات «سست» شده و زندگی عادی شروع می‌شود.
باید دانست که «تعیین و محکمه‌ی آن» باید به صورت عادلانه و با توجه کامل، و امکان «گفتگوی با نفس» و دفاع و محاکمه آن برقرار شود؛ و نباید به صورت «تحمیلی، القائی یا تزریقی» باشد. باید نفسِ انسان در عین امکان ارائه‌ی تمام بهانه‌ها و دلایل خود، بتواند به خوبی ببیند که همه‌ی اینها باطل است و هیچ حقانیتی ندارد؛ و پس از درک این نکته، باید «التزام عملیِ درستی» به نتیجه وجود داشته باشد، وگرنه تمام نتایج از بین خواهد رفت.
«مراقبه تعیین» مراقبه دقیقی است، که تنها در زمانِ خاص و مرحله‌ی مشخصی نتیجه‌بخش است، و در غیر مواقع آن نتیجه معکوس خواهد داشت.
