۱- اگر چه انسان پیوسته در زندانِ تن و زندان‌های گوناگونی است که در این جهان برای او وجود دارد؛ اما درون او تمایلاتی است به سوی یک زندگیِ «بدون زندان»، و میل دارد که به سوی آسمان نامتناهی پرواز کند، و از «این جهان و جهانیان» خود را وارهاند.

۲- میل به «جهت‌گیری نامتناهی» مختص به انسانِ خاص یا مرام و دیانتِ خاص نیست؛ اصل آن از ذات انسانی است، اما فعلیت یافتن آن در صورتی است که انسان گرفتار زندگی روزمره نباشد؛ چه مؤمن و چه کافر.

۳- «تمایل نامتناهی و نامحدودِ» انسان در وجود اوست، اما زندگی روزمره به صورت طبیعی باعث غفلت انسان از این میل است، و او باید بتواند در جریان زندگی، این تمایلات درونی خود را حفظ کند. اولین حالتی که امکان زنده ماندن این میل نامتناهی را بوجود می‌آورد، این است که فرد بیش از ظرفیت خود مشغولیت روزمره نداشته باشد، تا پیوسته احساس خالی بودن بخشی از ظرفیت خود را داشته باشد؛ و این «تمایل مداوم ناشی از ظرفیت پر نشده» تبدیل به همان «میل نامحدود» شود. نظم روحی و انتظام زندگی از جهت نظری و عملی بهترین ابزار برای این امر است.

۴- دومین حالت این است که زندگی روزمره انسان در یک بن‌بست قرار می‌گیرد، به صورتی که تحمل او تمام می‌شود و کارد به استخوانش می‌رسد. در این حالت هم همان «جاذبه نامحدود» در انسان فعال می‌شود، اما به صورت ناخودآگاه. گاهی این جاذبه چنان قوی است که از ساحت ناخودآگاه انسان گذر می‌کند، و کاملاً مورد توجه قرار می‌گیرد؛ و چه بسا آثار وجودی عمیقی بگذارد.

۵- اما حالت کامل‌تر زمانی رخ می‌دهد، که خود انسان برنامه روشن و کاملی برای زندگی دارد، و تمام اجزای زندگی روزمره را به صورتی سامان می‌دهد که هر کدام در جوهره خود نشان از عدم کفایت، و اشاره به رتبه‌ای بالاتر داشته باشند. همچون دانشمندی که در عین اینکه به صورت مرتب با دانش‌ها و معارف جدید آشنا می‌شود، اما پیوسته هر کشف و اختراعی در عین اینکه اطلاع و اقتدار او را افزایش می‌دهد، اما نشان از مجهولات و امکانات بیشتری دارد که هنوز به دست نیامده است. این «توجه ارادی» و با «انتخاب خود فرد» وقتی استمرار پیدا می‌کند، بهترین و کامل‌ترین تمایل نامتناهی در انسان است، که می‌تواند تدوام داشته باشد؛ هرچند که حالات دیگری که ذکر شده به صورت ناگهانی ایجاد شده، و گاه بسیار شدیدتر هستند ولی بدون تداوم.

۶- در دنیای فعلی اکثر افراد متوسط، نه تنها در معرض جاذبه‌های نامتناهی و تمایلات نامحدود قرار می‌گیرند؛ بلکه مردمان عادی چنان نیازمند و محتاج تنفس در مراتب فکری و روحی بلند و بدون حد هستند، که گاهی هم‌چون نیازهای اولیه برای آنها مهم است. دنیای مدرن و پس از مدرن، احساس زندان و اسارت شدیدی به افراد منتقل می‌کند که نتیجه‌ی آن نیاز به چنین فضا و تنفس در آن است.

۷- در کشور ما هم به دلیل توجه افراد به خود به صورت‌های مختلف سنتی و مدرن شرقی و غربی، بسیاری از افراد خسته از تلاش‌های فراوانی که برای سیر انسانی خود کرده‌اند، نیازمند خلوت‌هایی برای احساس آزادی انسانی و توجه به فضایی فراتر از زندان روزمره هستند. آنچه در اینجا بیشتر مشاهده می‌شود، روش‌های نادرست و تردیدهای کمرشکن و سرگردانی و احساس ضعف و ارضا نشدن است. این احساس عدم ارضا و تردید و شکست به خودی خود «تمایلاتِ نامتناهی» را بیشتر و عمیق‌تر می‌کند، و نیاز بیشتری ایجاد می‌کند، و به دنبال آن احساس نیاز و شکست شدیدتر و شدیدتر می‌شود، و همین‌طور این اثر متقابل ادامه پیدا می‌کند.

۸- کفر و ایمان در شکل قالبی خود، تلازمی با این گرایش‌ها ندارد؛ چه بسا غیر مؤمنی که تمایلاتِ نامحدود در او بسیار قوی است، و چه بسا مؤمنی که نه تنها چنین گرایش‌هایی در او شکل نگرفته، بلکه اعمال و مناسک دینی هر چه بیشتر او را راضی به همین زندگی روزمره نموده، و هرچه بیشتر به این زندان می‌چسبد و در او رسوب می‌کند.

۹- اعمال و مناسک دینی در واقع مراقباتی هستند برای این محتوا؛ اما قالب و ظاهر مناسک هرگز تلازم با این گرایش‌ها ندارند، و گاه نتیجه معکوس هم ممکن است بدهند.

۱۰- اما بهترین راه توجه به تمایلاتِ نامتناهی انسان، عملی روحی و وجودی است که «مناجات» نامیده می‌شود. مناجات یعنی ارتباط گرفتن با «درونی‌ترین و مخفی‌ترین و عمیق‌ترین لایه وجودی خود» که در دسترسِ انسان قرار می‌گیرد، و می‌تواند با آن ارتباط بگیرد. وقتی که انسان به چنین عمقی از خویشتن توجه می‌کند، خود به ‌خود نگاه او از این هم فراتر می‌رود، و به سوی خویشتنِ نامتناهی میل پیدا می‌کند. فرض کنید شما در کویری بی‌انتها به تنهایی ایستاده باشید؛ در این حالت امکان نگاه کردن به نقطه بی‌نهایت در زمین یا آسمان را ندارید، اما اگر به دورترین نقطه در این کویر یا در آسمان کویر در شب نگاه کنید، حالتی چون نگاه و توجه به نامتناهی پیدا می‌شود. یعنی برای اینکه انسان به نامتناهی توجه پیدا کند، تنها می‌تواند نقطه دوری را در نظر بگیرد که فراتر از آخرین توان اوست.

۱۱- مناجات یعنی خلوت کردن با خویشتن، برای ظهور و بروز تمایل به چنان نقطه دوری که او را از «عالم و آدم» برای لحظاتی کنده و پرواز دهد. مناجات یعنی اینکه لحظه‌ای از این زندان همیشگی راحت شود و در درون خود به چنان آزادی و رهایی و انبساطی دست یابد، که در عالم بیرون و در زندگی روزمره ممکن نیست.

۱۲- این مناجات در درون انسان رخ می‌دهد، و نه در بیرون و نه در خواندن و گفتن و مذاکره و مانند آن؛ اما اینها می‌توانند ابزاری برای رسیدن به این حالت درونی باشند. استفاده از تجربه‌های مناجات‌کنندگان زمینی و آسمانی کمک زیادی به فرد برای رسیدن به این حالت است، و در بسیاری از موارد راه را برای «مناجات کننده» به شدت هموار و سهل می‌کنند. اما در عین حال همیشه این خطر وجود دارد که قالب‌های مناجات به جای محتوای درونی و حقیقی آن قرار گیرد. بنابراین مناجات کننده پیوسته در معرض یک خطر دو گانه قرار دارد:

اول) از یک سو نیازمند متن و قالب‌های تجربه شده‌ی قبلی است، که از آن استفاده کند. چرا که بدون کمک این متن‌ها انسان راه سختی در پیش دارد، و جاده‌های انحرافی بسیاری در پیش روی اوست. جاده‌های انحرافی‌ای که او را به روش‌ها و قالب‌های ابتدائی و دستورالعمل‌های مقدماتی مشغول کرده، و به جای مناجات او را گرفتار لایه‌های سطحی و رفتارهای کم ثمر می‌کند.

دوم) اما از سوی دیگر رجوع به یک متن یا تجربه یا قالب دیگر، خطر گرفتاری در قالب را برای او دارد. خطری که بسیار نزدیک است، و افراد بسیاری در آن گرفتار شده‌اند. هرچه که قالب ارزشمندتر و کامل‌تر و مجرب‌تر باشد، و هرچه که ما با تجربه‌های برتر و الگوهای کامل‌تری سر و کار داشته باشیم؛ امکان این گرفتاری بیشتر است. برای این وضعیت هیچ راه‌حلی نیست، مگر مراقبه و محاسبه و مواظبت مناجات‌کننده. او باید در این راه باریک، میان دو خطر سنگین حرکت کرده و راه خود را با توجه به خود باز کند. البته برای کسی که با هدف روشن، و نگاهِ کامل و درست به مناجات پرداخته باشد، موفقیت در این میدان، راحت و آسوده خواهد بود.

۱۳- همان‌طور که در بحث‌های قبلی هم گفته شد؛ رجوع به یک متنْ هیچ آداب و شرایطی ندارد، مگر آنچه که از حرکت انسان بر می‌آید. ما باید با دستور «استفاده وجودی و مناجات درونی» به دنبال معنی بگردیم، و تنها به آن توجه کنیم؛ و هر توجه دیگر –در اینجا و در مقابل این هدف- انحرافی است. اگر چه اهداف دیگر هم‌چون پژوهش و شناختِ تاریخ و محتوا و ابعاد دیگر در جای خود –و نه در اینجا- ارزش دارند؛ و نباید آنها را کنار گذاشت. همچنین نیازی به ترتیب، تمام کردن و شرایط دیگر نیست. چه بسا در یک متن طولانی شما تنها با یک جمله ارتباط بگیرید و یا حتی با یک کلمه.

۱۴- اکنون با این مقدمات، نگاه کوتاهی به بعضی از جملات «مناجات شعبانیه» می‌کنیم و به صورت مثال و تمرین آن را به کار می‌گیریم:

این مناجات از دعاهای نسبتاً متداول شروع می‌شود. گویی قرار است از یک فرود و از نزدیک‌ترین لایه‌های شخصیتِ انسان آغاز شود. ابتدا مانند یک انسان معمولی با نیازهای عادی شروع می‌کند، و مجموعه‌ای از درخواست‌ها را بیان می‌کند. اما به زودی از این مرحله گذر می‌کند. در ابتدا انسانی عادی است که برای رسیدن به اهدافش تلاش می‌کند، اما در ادامه از این عادی بودن گذر می‌کند، و گویی جهان ساخته شده تا او به هدفش برسد و راهی برای شکست وجود ندارد! در ادامه گاهی همچون «فرزند یکی‌یک‌ دونه» که می‌داند والدینش گرفتار او هستند، برای کائنات ناز می‌کند؛ و زمانی با مبدأ کائنات مُحاجّه می‌کند؛ و زمانی به نقص و تقصیر خود اشاره می‌کند بدون آنکه از طلب‌کاری خود دست بردارد: إِلٰهِى إِنْ عَفَوْتَ فَمَنْ أَوْلىٰ مِنْكَ بِذٰلِكَ ؟ وَ إِنْ كانَ قَدْ دَنا أَجَلِى وَلَمْ يُدْنِنِى مِنْكَ عَمَلِى فَقَدْ جَعَلْتُ الْإِقْرارَ بِالذَّنْبِ إِلَيْكَ وَسِيلَتِى . إِلٰهِى قَدْ جُرْتُ عَلىٰ نَفْسِى فِى النَّظَرِ لَها فَلَهَا الْوَيْلُ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَها . إِلٰهِى لَمْ يَزَلْ بِرُّكَ عَلَىَّ أَيَّامَ حَياتِى فَلا تَقْطَعْ بِرَّكَ عَنِّى فِى مَماتِى.

۱۵- اما در ذیل آن، از این هم فراتر می‌رود و چنان به مناجات می‌پردازد، که گویی این جهان و نظم آن است که دایره قدرت و بخشش آسمان و زمین را آن چنان وسیع و طولانی کرده‌اند که ما را به اشتباه انداخته‌اند! پس دیگر حالا چه چاره‌ای داریم و چطور ممکن است خداوند که خالق همین نظم است این عذر را نپذیرد؟؟ گاهی نیز در بین این همه طلب‌کاری، به تقصیر خود اشاره می‌کند؛ اما باز هم چنان می‌گوید که گویی راهی بغیر از پذیرش عذر باقی نمی‌ماند: إِلٰهِى جُودُكَ بَسَطَ أَمَلِى، وَعَفْوُكَ أَفْضَلُ مِنْ عَمَلِى؛ إِلٰهِى مَا أَظُنُّكَ تَرُدُّنِى فِى حاجَةٍ قَدْ أَفْنَيْتُ عُمْرِى فِى طَلَبِها مِنْكَ .

۱۶- همه این کلمات را در حالتی در نظر بگیرید که می‌دانید خداوند موجودی در آسمان و بر عرش و در کنار موجودات دیگر نیست. بلکه مناجات با خدایی صورت می‌گیرد که از رگ گردن به ما نزدیک‌تر است، و گویی تمام این گفتگوها درون انسان صورت می‌گیرد. گویی او خودش هست که با جلوه‌های مختلفِ خود در حال تکاپوست؛ از درونی‌ترین و نامتناهی‌ترین مبدأ خود تا بیرونی‌ترین لایه‌های زندگی این دنیایی.

۱۷- در واقع مناجات در انسانی صورت می‌گیرد که فراتر از همه‌ی عالم است، و در بطن نامتناهی خود با تمامِ «جان و جهان و مبدأ و خالق آن» متحد است.

۱۸- پس از این، نوبت گلاویز شدن با تمامی کائنات می‌رسد: اینجا می‌خواهد اعلام کند که حتی من اگر بدترین آدم هستم _در جهنمی که هیزم‌هایش خودِ انسان است- باز هم در مقابل کائنات تسلیم نمی‌شوم و در آنجا چنان دلایل و شواهدی دارم که باز هم قدرت مقاومت دارم! این از شگفت‌انگیزترین فرازهای ادعیه است، و عقل عادی و فلسفی انسان در تحلیلِ آن باز می‌ماند: إِلٰهِى إِنْ أَخَذْتَنِى بِجُرْمِى أَخَذْتُكَ بِعَفْوِكَ و ان أَخَذْتَنِى بِذُنُوبِى أَخَذْتُكَ بِمَغْفِرَتِكَ، وَ إِنْ أَدْخَلْتَنِى النَّارَ أَعْلَمْتُ أَهْلَها أَنِّى أُحِبُّكَ.

۱۹- عبارت دیگری است که سه کلمه بیشتر نیست، اما در عین مختصر بودن یکی از شگفتی‌های گیج‌کننده این مناجات است: «إِلٰهِى بِكَ عَلَيْكَ» خداوند را قسم می‌دهد به حق خودش بر خودش! این جمله چه معنی و مفهومی دارد، و چگونه ما درخواست‌مان را با این قسم پیوند می‌دهیم؟ ما در این رابطه‌ی خداوند با خودش، چگونه می‌گنجیم؟! این را بگذارید کنار این آیه که «أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ» از یک طرف خداوند و خودش و از طرف دیگر خداوند بین انسان و خودش، بلکه بین انسان و قلبش قرار دارد. گویی شعر بابا طاهر است:

اگر دل دلبره دلبر کدومه؟
وگر دلبر دله پس دل چه نومه؟

دل و دلبر به هم آمیته وینم
ندونم دل چی و دلبر کدومه!

۲۰- شاید از همه شگفت‌انگیزتر در این مناجات، عبارت‌هایی است که از خداوند درخواست می‌کند که با او مناجات کند. دقت کنید «خداوند با انسان مناجات کند و نه انسان با خدا!»؛ این مناجات چگونه است و کجا انجام می‌شود و چگونه؟ اگر خدا در آسمان است و در عرش مستقر است، و از دسترس ما بیرون است، چگونه در پنهان با ما مناجات کند؟ غیر از این است که این مناجات باید از درون انسان انجام شود؟ آیا اینها را تنها برای معصومین گفته‌اند و برای ما مقدور نیست؟ اگر چنین باشد آیا خواندن و توجه ما لغو و بیهوده نخواهد بود؟

۲۱- معروف‌ترین عبارت مناجات شعبانیه این است: «إِلٰهِى هَبْ لى كَمالَ الانْقِطاعِ إِلَيْكَ، وَأَنِرْ أَبْصارَ قُلُوبِنا بِضِياءِ نَظَرِها إِلَيْكَ، حَتَّىٰ تَخْرِقَ أَبْصارُ الْقُلُوبِ حُجُبَ النُّورِ فَتَصِلَ إِلىٰ مَعْدِنِ الْعَظَمَةِ، وَتَصِيرَ أَرْواحُنا مُعَلَّقَةً بِعِزِّ قُدْسِكَ». با مقدمات دیگری که گفته شد، معنی خاص این کلمات روشن می‌شود؛ انقطاع نسبت به خدای کنار موجودات نیست؛ انقطاع انسان از تمامِ لایه‌های وجودی است، که مانع از خودِ نامتناهیِ انسانی است؛ و انقطاع از آنها او را به معدن عظمت، نزدیک بلکه متصل می‌کند؛ که همان حقیقت نامتناهی است که وحدت همه موجودات است، و راهِ آن –بر طبق روایات معصومین- از طریق «معرفت نفس» است و لاغیر. جالب اینجاست که در اینجا اشاره به حجاب‌های نورانی می‌کند، یعنی باورها و مراتب و حتی مراتب معنوی، و هر کرامت و نعمت ارزشمندی که انسان را از خویشتن نامتناهی باز می‌دارد.