۱- عقل، تعقل و هر چه که مربوط به آن است، برای نوع انسان هم‌چون یک شمشیر دو لبه عمل می‌کند. از یک‌سو بداهت و اهمیت عقل در ابتدا روشن و واضح است؛ اما در مسیر زندگی، مرز بین عقل و تعقلِ مفید و ضروری، و آنجا که باید آن را مضر دانست، در عمل چنان سخت و مبهم است که بسیاری از افراد در آن دچار گرفتاری‌های سخت می‌شوند. چنین است که در جهان قدیم و جدید، محدوده‌ی عقلِ مفید، و مرز بین عقلانیتِ ارزشمند و غیر آن، تبدیل به یکی از منازعات اصلی دانشمندان و نخبگان شده است.

۲- روشن و قطعی است که هیچ راه فراری از عقل و اندیشه تعقلی نیست. ما چه راه دیگری داریم برای گشودن راهِ زندگی در این تاریکی جهان هستی؟ اگر تعقل و عقل را کنار بگذاریم، در هزار توی جهان، جامعه و مسائل آن، چگونه باید تصمیم بگیریم؟ آیا در اینجا و برای حل معضلات زندگی، راهی دیگر و ابزار متفاوتی وجود دارد که بتوان به جای عقل از آن استفاده کرد؟ بنابراین دوراهی‌ای وجود ندارد، و مسأله در ابتدا روشن و واضح می‌نماید.

۳- اما بداهتِ عقل و ضرورتِ آن، چندان که در ابتدا می‌نماید، روشن و بدون معارض نیست. آیا مدعیان عقل و به کار گیرندگان آن، کمتر از هنرمندان و احساس‌ورزان و مدافعانِ ذوق و امور قلبی، در تاریخ مرتکب خطا و اشتباه شدند؟ هرگز نمی‌توان قاضی منصفی را پیدا نمود، که قضاوت را به نفع عقل و بر علیه دیگر جنبه‌های انسانی انجام دهد؛ و نقص‌های فراوان آن را برای اداره‌ی زندگی انسانی نادیده بگیرد. بنابراین اگر دوراهی بین عقل و دیگر جنبه‌های درک و حرکت انسانی برقرار شود، ما نمی‌توانیم راه تعقل را یکسره برگزینیم؛ همان‌طور که دیگر راه‌ها را هم بدون عقل نمی‌توان انتخاب نمود.

۴- همه‌ی اینها غیر از نقص‌های خاصی است که به عقل نسبت می‌دهند، و کم‌وبیش کسی منکرِ آن نیست. از قدیم گفته‌اند که «پای استدلالیان چوبین بود»؛ بزرگترین مشکلِ عقل، عدم توانایی آن برای درک عینی واقعیات است. عقل تنها قادر است صورتی ذهنی از واقعیت برای ما نمایان کند؛ صورتی که تفاوت آن با واقعیت و عینیتِ مطلوب، هم‌چون فاصله یک تصویر است از حقیقت آن. چگونه می‌توان با چنین پایِ چوبین و تصویر ضعیفی به حقایق اصیل جهان اشراف پیدا کرد؟

۵- تجربه‌ی اکثر ما نشان داده که انسان‌های عقل‌محور، خشک و بی‌احساس و منطقی هستند. منطقی بودن در اینجا به این معنی است که از واقعیت‌های موجود، تنها با ابزار خشک منطق پیش می‌روند؛ و از درک آنچه که در ورای منطق رخ می‌دهد، عاجز هستند. چه بسا حوادثِ لطیف و حساسِ انسانی که افراد از سوزش و یا لطافت آن‌ها هیجان‌زده یا نالان هستند؛ انسانِ منطقی در لاک منطق خود بی‌احساس و بدون هیچ هم‌دردی و هم‌زبانی فرو می‌رود، و فریاد دیگران را نمی‌شنود.

۶- یکی از بزرگترین مشکلات سیرِ عقلی خالص، این است که در قالب خود جایی برای حب و عشق ندارد. فردی که با قالب‌های عقلی شروع می‌کند، نمی‌تواند درون این قالب‌ها، طراوت و لطافتِ عشق، و مستی آن را فرا گیرد. عشق و دوستی، بستر دیگری است که آثار و ثمرات آن در زندگی مادی و معنوی انسان چنان مهم است که هرگز نمی‌توان از آن بی‌نیاز شد. اما قالب‌های عقلی، حتی وقتی از عشق و محبت و عرفان گفتگو می‌کند، از حقیقت آن خالی هستند؛ و هرگز نمی‌توان در این قالب عاشق و شیفته و شیدا شد. این ناتوانی در تمام عشق‌های زمینی وآسمانی است. تا جایی که بعضی از عاقلان که منحصرا عقلی اندیشیده‌اند، کلیت آن را خلافِ عقل دانسته‌اند؛ اگر چه کتاب‌های فلسفی در توضیح آن فصل‌ها نگاشته‌اند.

۷- در مقابل، کسی که به نور محبت روشن شده است، ممکن است با خود بیندیشد که چه نیازی به موجود مزاحمی به نام عقل؟! وقتی چنین انسانی با قدرت دوستی و عاشقی، زندگی دنیایی یا معنوی خود را آباد می‌کند؛ چرا باید بهشتِ نقدی که برایش حاصل شده را با سختی و خشونت و زمختی عقل خراب کند؟!

۸- هم‌چنین بسیاری در دنیای جدید، احساسات و لذائذ را بهترین موتور حرکت و زیباترین بستر زندگی انسان می‌دانند، و می‌پرسند که مکاتبِ خشک و ایدئولوژی‌های تعقلی، چه چیزی به چنین انسانی می‌دهند؛ غیر از اضطراب و تشویش و خراب کردن این لذات؟! این سؤال، تنها در مورد لذائذ مادی و غریزی نیست؛ حتی در بستر امور معنوی نیز اکنون بسیاری یاد گرفته‌اند، به جای پیروی از مکاتب و مدرسه‌های فکری و عقلی که انسان را در گردنه‌های فکری و عقلی گرفتار و عاجز می‌کند؛ با راهنمائی لذت‌های معنوی که از عمق وجود آنها بر می‌خیزد، زندگی روحیِ بدون دغدغه‌ای برای خود فراهم کنند، و گاه تا آنجا پیش می‌روند که نجات‌بخشی این مسیر را از هر مسیر دیگری بیشتر می‌دانند. در این میان مسلک‌های دینی که بر محبت اسوه‌های خاص استوار است؛ همه چیز را بر حبّ آنان و لذت اتصال و توسل به آنان می‌دانند، و پشتوانه‌ای بی‌بدیل برای این گرایش‌ها فراهم می‌کند؛ تا آنجا که مسیرهای دیگر را بی‌نتیجه و بی‌اثر می‌پندارند، و مدعیان فکر و نظر و سلوک وجودی و حتی نحله‌های عرفانی را گم‌شدگانی می‌دانند که در این کویرِ بی‌کسی راه به آبادانی و نجات نخواهند یافت!

۹- این گروه، زندگی بزرگان و اسوه‌هایی را مثال می‌زنند که پس از طی مسیرهای تعقلی، و رسیدن به مراتب بالا، ناگهان نورِ عشق و دوستی، و هدایت آن، باعث بیدار شدنِ آنان شده، و کار تدریس و التزام عقلی را یک‌سره کنار گذاشتند، و به سیر عاشقانه‌ای پرداختند، که نتیجه‌ی آن در زندگی بعدی آنان اشکار شد. بزرگان «مکتب تفکیک» برای «نسل اول اساتید خود» چنین سرگذشتی را مدعی هستند.

۱۰- اما گروهی دیگر، در سیر تعبدی (تبعیت از دین و مذهب و نحله‌ای آسمانی یا زمینی) توانسته‌اند –به زعم خود- بدون نیاز به تعقل و سیر عقلی و فلسفه و منطق، زندگانیِ درست و سعادت‌مندی برای خود تدارک ببینند. اینکه در جواب آنان گفته شود که شما مسیر غلطی رفته‌اید و از دنیا عقب مانده‌اید، و هر نوع جوابی از این نوع، بدون تردید نمی‌تواند چیزی را حل کند. هم‌چنین مثال آوردن از فرقه‌های انحرافی چون داعش و مانند آن، و نیز از فقیهان سخت‌گیر و مانند آن نیز، نمی‌تواند جواب مناسبی باشد. پشمینه‌پوشی و تندخوئی و داعشی‌گری، نه مختص مخالفان فلسفه است، و نه موافقانِ آن از این نوع انحرافات مبرا بوده‌اند. نگاهِ کلان، نشان می‌دهد که در تمام مسیرهای حرکت انسانی، امکان حرکت‌های انحرافی و خشونت و ضدیت با حقوق انسانی موجود است؛ و تمام این نحله‌ها در گذر زمان هر کدام در زمانی خاص به چنان انحرافاتی افتاده‌اند، که باعث شرمندگی است؛ و هیچ نحله‌ای از آن مستثنی نیست. چنین است که انسانی که تعبد به یک مکتب را با توجه و آزادی و انتخابِ آزادانه برگزیده است، حق دارد که بر همان تکیه‌گاهِ برگزیده‌ی خود استوار باشد، و آن‌گونه که خود می‌پسندد، سیر کند.

۱۱- اما ثبات و پایداری‌ای که عاقلان ادعای آن را دارند، افسانه‌ای بیش نیست. غیر از کلیاتِ تکثرپذیر که مصادیق فراوانی دارند، هیچ قطعیتی در زندگیِ عادی با تعقل قابل اثبات نیست. چنین است که به دنبال «چوبین بودن پای عقل»، افزوده‌اند که پای عقل «سخت بی‌تمکین است»! واقعیت این است که مطلقِ عقل و فلسفه، هیچ اختلافی را حل نکرده، و هرگز ثباتی به تنهایی به زندگی آدمیان وارد ننموده است؛ اگر چه هم‌چون دیگر معارف انسانی، به سهم خود آثار فراوانی در این جهان داشته است.

۱۲- برای رسیدن به نگاهی جامع و جوابی کامل، که بتوان تمام این تناقض‌ها را حل نمود؛ ابتدا باید به دو مفهوم و نگاه در مورد عقل و تعقل اشاره نمود، که با یکدیگر کاملا متفاوت بوده و آثار متضادی در زندگی انسانی و جهانِ بیرونی دارند؛ اگر چه هر دو از منبع اندیشه انسانی تغذیه می‌شوند:

اول- عقل و مسیر عقلانی به معنی عقلیِ آن، در مقابل هر راه دیگری همچون احساس، ذوق، هنر، تعبد و هر بعد انسانی دیگر است. وقتی ما تردید داریم که در یک مسأله آیا به احساس خود رجوع کنیم یا عقل؛ وقتی در یک مسأله دینی در دوراهی جوابِ عقلی یا روایی قرار می‌گیریم؛ وقتی به جای تعبد به یک مسیر تقلیدی، یک تمایلِ عقلی را انتخاب می‌کنیم، و یا عکسِ آن رفتار می‌کنیم؛ همه‌ی اینها نمونه‌ای است از عقل در مقابل راه‌های دیگر.

دوم- اما در مقابل این نوع تعقل، نوع دیگری وجود دارد که بستر و زیربنا و توجیه‌کننده هر اقدام احساسی، روحی، تقلیدی و غیر آن است. وقتی که شما برای برتر بودن احساس و عشق در مسیر انسانی دلیل می‌آورید؛ خود به عقل رجوع کرده‌اید، و تمام این استدلال خود راهی عقلی است. همین‌طور تمام مواردی که در مطالب بالا در نقص عقل و برتری راه‌های غیر تعقلی در برابر عقل گفته شد، خودش استدلال و تبیین عقلی است. در واقع هیچ راهی بهتر از تعقل برای محدود کردن عقل برای انسان وجود ندارد؛ بلکه این تعقل است که به ذات خود در جاهای مختلف حکم به نقص خود می‌دهد، و اجازه بلکه دستور رجوع به راه‌های دیگر را می‌دهد. بیماری که به پزشک اجازه‌ی بیهوش کردن خود را می‌دهد، در واقع تمام عقل و هوش و درک خود را به حکم عقل خود متوقف کرده، و هیچ سرزنش و ایراد عقلی بر او نیست؛ بلکه اگر کسی از این کار خودداری کند، اشتباهِ عقلی مرتکب شده است.

۱۳- چنین عقل و راهِ تعقلی –به معنی دوم- راهِ گریزناپذیر انسان است؛ و تمام آنان که با عقل می‌ستیزند، به صورت ناخودآگاه از چنین تعقلی بهره می‌برند. این نوع از تعقل، بنیان و بستر اصلی انسان برای زندگی است، و صحبت از استفاده یا عدم استفاده از عقل، امری بیهوده است؛ چرا که همه انسان‌ها به صورت طبیعی در حال استفاده از آن هستند؛ حتی در شرایطی که فکر می‌کنند غیرعقلی‌ترین مسیر را برگزیده‌اند.

۱۴- چنین عقل بنیادینی به صورت‌های مختلف، انسان را به سمت راه‌های دیگری از حرکت و شناخت انسانی سوق می‌دهد، و هر نوع توقف بر مسیر خشک عقل و منطق را برای انسان ممنوع می‌کند. چنین راه‌هایی که برای انسان باز است، و عقل بنیادین حکم به ضرورت آن می‌دهد؛ هرگز انتها و آخری ندارد، و تکثرِ آن به اندازه‌ی عدد انسان‌هاست. هر فرد و گروه و جامعه‌ای در شرایط خاص خود با حکم این عقل بنیادین، مجاز بلکه مجبور است که از راه خاص خود وارد شود. هیچ‌کس حق ندارد، به تعقل در مقابل این راه‌ها اکتفا کند.

۱۵- هم‌چنین عقل رسمی و مدرسه‌ای که به صورت فلسفه، و منطق و استدلال‌های خشک قابل عرضه است؛ بخش بسیار کوچک و کم‌اهمیت این تعقل بنیادین است. در واقع اکثر این استلال‌های عقلی تنها به عقل به معنی اول تعلق دارند، و اکثر تعقلِ انسان به صورت تعقل در مسیر زندگانی و تعقل زنده و عقلانیت همراه با احساس و ذوق و تبعیت، معطوف خواهد شد و البته تمام این‌ها زمانی درست و اساسی است، که بر بستری از تعقل زنده و فعال استوار باشد.

۱۶- از تمام این‌ها چنین برداشت می‌شود، که مسیر انسانِ جامع و دیانت کامل و حقانیت نامتناهی، بر پایه‌های مختلفی استوار است، از قبیل عقل و قلب و تعالیم و آموزش مکاتب آسمانی و زمینی و همه این ابعاد هم‌چون ستون‌های خیمه‌ی زندگانی لازم و ضروری هستند. هیچ یک از آنها نمی‌توانند حقانیتِ بی‌رقیب داشته باشند، و هیچ‌کدام از آنها نمی‌توانند زندگانی صحیح را برای انسان به ارمغان بیاورند. راه‌های مختلف درک و شناخت، هم‌چون بال‌های پروازی هستند که نمی‌توان با یکی از آنها به پرواز در آمد.

۱۷- در نگاهِ کامل‌تر، راه‌های مختلفِ درک و شناخت انسان، اگر چه در ظاهر با یکدیگر متضاد و ناهمگون هستند؛ اما در سیر خود به سوی کامل شدن به عینیت واحدی گرایش دارند، و پیوسته به یکدیگر نزدیک‌تر و نزدیک‌تر می‌شوند؛ اگرچه هرگز با هم یکی نمی‌شوند. البته این بحث سر دراز دارد، و البته در جای خود مورد بحث قرار گرفته است.