1- انسان نیازهای گوناگون، تمایلات متفاوت، شناخت های متعارض و قوای شناختی و ادراکی کاملا مجزائی دارد. علاوه بر اینکه دنیای عینی با تکثر بی نهایت خود در مقابل ما پیوسته گشوده و فعال است و هر زمان و در هر زاویه ای به انسان پیامی متفاوت می دهد و او را به سویی فرا می خواند که با فراخوان قبلی متفاوت است. انسان در زندگی روزمره خود در تمامی عرصه ها محتاج و نیازمند تصمیم گیری است و باید در میان این همه راه انتخاب کند. چگونه چنین چیزی ممکن است و اضطراب و نگرانی این راهها و امکان اشتباه و خطا و دغدغه راه درست در صورتی که جواب مناسب پیدا نکند می تواند آرامش زندگی انسان را برهم زند و او را با خطراتی سنگین روبرو کند.

2- بخشی از چند راهه های انسان در شناخت های متفاوتی است که از راههای گوناگون بدست می آورد. عقل انسان که مسئولیت درک مستقیم راه زندگانی و هر متعلق مربوط به آن را دارد پیوسته در حال تکاپو هست و هرگز از اعلام نتایج تکاپوی خود نمی ایستد. درک عقلی با چهارچوب های خشک منطقی و بدون دخالت ظاهری احساس و غریزه و تمایلات مختلف انسانی، اگرچه در واقع چنین دخالتی پیوسته در حال وقوع است و خود این تمایلات موضوع تعقل انسان قرار می گیرند.

3- در مقابل تعقل خشک و منطقی، درک های آغشته به تمایلات انسانی قرار دارند که در گفتمان قدما به امور قلبی نامیده می شدند اما اکنون می توان نام های گوناگونی برای آن یافت همچون احساس و ذوق و مانند آن. گرایش هایی که از جان و روان انسان بر می خیزد و همراه با درک و فهم خاص خود است. چنین جهت گیری هایی چنان دامنه آن وسیع است که از عادی ترین امور زندگی روزمره در آن وجود دارد تا عمیق ترین تمایلات معنوی.

4- تمایلاتی دیگر در انسان وجود دارند که درک و فهم همراه آن نیست اما پس از آن ایجاد می شوند. چنین اموری را می توان نیازهای اولیه یا غریزی انسان دانست. در ذات این نیاز درک و شناختی که ایجاد کننده نیاز باشد نیست اما پس از آن و برای ارضای آن نیاز ایجاد می شود. مثال روشن چنین تمایلاتی غریزه و نیاز به خوراک است که با طبیعت انسان -در نگاه اول- عجین است. پس از درک این نیاز انسان مجبور است برای برآورده کردن آن به درک و فهم خود تکیه کند.

5- اما غیر از نیاز ها و سامان های اولیه که نیاز غریزی و بدیهی انسان وانمود می شود و فهم و درک خاصی شرط آن نیست انسان دارای هدف هایی فراوانی است که زندگی او را معنی و مفهوم می دهد. کمالات ثانویه اصطلاحی است که بعضی برای آن برگزیده اند. تقریبا نمی توان انسانی را پیدا نمود که در زندگی خود قله ها و بلندی هایی را برای رسیدن برنگزیده باشد و این در مورد هر انسان مادی و معنوی وجود دارد. برای بعضی این اهداف بلند و برای بعضی کوتاه و در دسترس است. برای انتخاب این اهداف راههای مختلفی وجود دارد از عقل و منطق گرفته تا احساس و مانند آن. عموما چنین اهدافی اگر واقعی و عینی باشند مجموعه ای از عقل گرفته تا احساس آن را پشتیبانی می کنند.

6- در این میان تمایلات خاص به صورت میل های بیشتر و شدیدتر ممکن است برای بسیار پیدا شود. هدف از این تمایلات گذر از زندگی عادی و رها شدن از قواعد و چهارچوب های ان و بالاتر رفتن از زندگی روزمره و درک و تجربه یک زندگی متفاوت می باشد. این تمایلات طیفی از حالتهای بسیار متفاوت را دربر می گیرد که از میل جنون آمیز به تفریحات و اقدامات و فعالیتهای سیاسی و اجتماعی گرفته تا گرایش های معنوی به دنیای ایده ال و حالات روحی و وجودی. همه اینها از درون انسان می جوشد و نام های مختلفی در مکاتب عرفانی برای شکل متعالی ان برگزیده اند مانند جذبه و غیر آن.

7- در دنیای جدید و با فراگیر شدن و عمومی شدن مکاتب روان شناسی نیازهای خاصی برجسته شده اند مانند میل به شادی و نشاط و آرامش و شناخت و هویت و مانند آن. اصل چنین نیازهایی مختص دنیای جدید نیست و همیشه انسان برای زندگی خود مرزهایی از احساسات ضروری می شناخته و بر آن اصرار داشته است. مثلا توجه به زندگی اجتماعی و احترامات آن و روابط خاص دوران قدیم و هنجارهای آن در گذشته جایگاه ویژه ای داشته است و اکنون تا حدی ضعیف شده است. اما به جای آن نیاز به رفتار متعادل با انسانها و جامعه و حکومت تبدیل به یک درخواست فراگیر شده است. در کنار آن رفع ناهنجاریها و آسیب های شخصی و اجتماعی تبدیل به یک مساله عمومی شده است که کمتر جامعه و انسانی از ان برکنار است. از نیاز به اصلاحات سیاسی و اجتماعی تا درمان بیماری های عمومی و خصوصی ونیاز به مکاتب خودسازی و تقویت روحی و حتی رژیم های غذائی.

8- اما در دنیای جدید علوم مختلف در شاخه های فراوان همچون تجربی و انسانی و الهیات علمی و عرفان و فلسفه هرکدام مدعی اهداف و نگرش های خاص و منکر یکدیگر هستند و انسان در هیاهوی این ادعاها و دعوت ها دچار چنان سردرگمی می شود که شاید در گذشته متصور نبوده است. اگر چه بسیاری از اینها درگذشته هم وجود داشته اند اما اولا در چنین وسعتی نبوده ثانیا امکان دسترسی آزاد و همزمان و تضارب آنها تنها در دنیای مدرن فراهم گشته است. تنها نگاهی به دانش پزشکی و تعدد مکاتب مختلفی که در دنیای امروز مدعی سلامتی انسان هستند به خوبی نشان از این واقعیت دارد.

9- هنر و حوزه های هنری اکنون، ساحت وسیعی از انواع درک ها ، نیازها و ادعاها است که هیچ انسان عادی یا نخبه ای از آن برکنار نیست و هرچه می گذرد وسیع تر و فراگیر تر می شود. هنر حوزه وسیعی از درک و معرفت و امکان بروز و ظهور انسانی و زندگانی مختص به خود می باشد که می تواند با هر معرفت و شناخت و مکتب دیگر تلاقی، تضارب و یا تضاد داشته باشد و هیچ مکتب صاحب ادعایی بدون ورود اندک یا بسیار نمی تواند ادعایی داشته باشد. آنچه به خصوص در دنیای جدید خاص و مهم شده است اینکه هنر تبدیل به شیوه ای از زندگی متعالی گشته که می تواند تمام ابعاد زندگی انسانی را پوشش داده و در هر زمینه ای اعلام حضور کند.

10- بسیاری از انسان ها برای بهبود زندگی خود به تبعیت از راهنمایان و مکاتب آسمانی و زمینی می پردازند. این تبعیت اگرچه می تواند بر بستری از تعقل و ذوق و احساس و هنر قرار گیرد اما درهر شرایط و با هر پیش زمینه ای در این فرایند، تبعیت و دنباله روی و اتکا بر این راهنمایان جایگاه ویژه ای دارد. مهمترین سوالی که در اینجا پیش پای انسان قرار می گیرد اینکه مرز بین تبعیت درست و نادرست چیست؟ همچنان که بسیاری از سوالات و ابهامات در مرز بین تعبد و ذوق واحساس مطرح شده است. اصولا از گذشته تا کنون تشخیص و تمایز بین آنچه که باید با تبعیت به آن پرداخت و حوزه های دیگری که برپایه ابعاد دیگر انسانی بنا شده اند ، محل بحث و منازعه و جنگ و جدال دائمی بوده است.

11- تعارضات حل نشدنی برای انسانی که به سیر وجودی و حرکت و بازگشت به خویشتن نامتناهی می پردازد سخت تر و آزار دهنده تر است. خاصیت هر حرکت وجودی و توجه به نفس این است که آثاری انفجاری درون انسان دارد و نیروها و توان و درک انسان را چون آتشفشانی از درون فعال می کند در نتیجه در لحظات "نتیجه بخشی این انفجار" زندگی دیگری برای انسان تدارک می بیند که تفاوت ان با زندگی قبلی عظیم و غیر قابل گذشت است. در چنین شرایطی و در حالی که هنوز زندگی جدید تثبیت نشده است، انسان در یک دوراهی سخت قرار می گیرد: از یک سو میل به آن جهان برتر و لذت و سرخوشی و بهشتی که در آنجا مشاهده و لمس کرده و از سوی دیگر زندگی روزمره ای که همچون سابق چهره خشن و نازل و ضعیف خود را حفظ کرده است . در این وضعیت نه انسان توان دارد که آن زندگی برتر را ایجاد کند و نه میل بازگشت به زندگی عادی. گاهی زندگی روزمره را فدای تعالی روحی می کند و زمانی بازمانده مجبور است به زندگی نازل تن دهد.

12- تعارضات زندگی انسانی تنها به این موارد محدود نمی شود. چه بسا ساده ترین مسائل به سخت ترین مشکل انسان تبدیل به شود. در بسیاری از این موارد ریشه این تعارضات –در ظاهر- به اصول اعتقادی و یا معیارهای اخلاقی انسان باز می گردد. نیازهای انسان و تمایلات او برای یک زندگی عادی در اکثر موارد به صورت ابتدائی در تعارض امکانات و ضرورتهای بیرونی قرار می گیرد. همچنین انتخاب ها و اهداف متعالی تری که برای خود می اندیشد در مقام عمل گوئی با بی تفاوتی و عدم همراهی و عدم توفیق کائنات و خالق آن همراه است و حداقل اینکه راهی برای رسیدن و راضی شدن واقناع انسان به راحتی به دست نمی آید. به اضافه اینکه غرائز و تمایلات غریزی انسان در چهار چوب تنگ دنیای بیرونی و ارتباطات انسانی در تعارض با اصول اخلاقی قرار می گیرد و چنان به نظر می رسد که هر که مقید به اصول اخلاقی است محروم و ناکام است!

13- اما برای حل این تعارضات چه باید کرد و چه قوانینی را باید به کار گرفت؟

قبل از اینکه به یک نگاه جامع و حل تعارضات آن برسیم باید ارزش ذاتی و اعتبار هر شناخت، تمایل و دریافت را به ذات خود و بدون توجه به جنبه های دیگر بررسی کنیم.

هر چه از انسان برخیزد به خودی خود می تواند معتبر باشد و پیش فرضی در رد یا باطل دانستن هیچیک از آنها نیست. تفاوتی در این اعتبار بین غریزه یا عقل یا شناختهای دیگر یا هرچیز دیگری که از انسان برخیزد وجود ندارد. مثلا نمی توان گفت "تمایلات غریزی انسان باید سرکوب شود مگر انچه که به دلیلی استثنا شود". همینطور نمی توان احساس و هر نوع عمل قلبی را از ابتدا مشروط به تایید عقلی –به معنی عقل خاص فلسفی- دانست. هر نیاز یا شناخت یا تمایل یا فعل دیگر انسانی که متعلق آن امری درونی یا بیرونی است اعتبار خاص خود را اصالتا دارد. آنچه که از موانع و دلائل عدم اعتبار می رسد به دلیل ثانوی است. مانند اینکه خواست انسان نیست یا در تعارض با امر درونی و معتبر دیگری است و یا اینکه انسان به راستی چنین خواستی ندارد ویا اینکه تبعات این خواست و لوازم آن را نمی پذیرد و یا هر دلیل و عاملی که این اعتبار اولی را مورد مناقشه قرار می دهد.

14- بنابر انچه گذشت بعد از اعتبار اولی تمام گرایشهای شناختی و غیر شناختی انسان ، آنچه که باعث عدم اعتبار آن می شود دو دسته کلان هستند:

اول- اینکه این شناخت یا گرایش به درستی و راستی ، خواست انسان نیست و از او برنخواسته و یا اینکه به صورت کامل خواست او نیست و لوازم و تبعات آن را نمی پذیرد که در این صورت عدم اعتبار آن به این معنی است که در واقع انسان چنین خواستی ندارد.

بنابر این توضیح، هر خواست و شناختی که به راستی انسان خواهان آن باشد و تمام لوازم آن را بپذیرد در حد خود، اعتبارش تمام است و مشکلی از این جهت ندارد. بخش زیادی از مشکلات انسان در این مرحله قابل حل است یعنی انسان دچار یکی از این دو خطا شده است و با اصلاح آن مشکلش حل خواهد شد: خطای اول اینکه دچار چنین توهمی است که بعضی از تمایلات و شناخت های انسان از اساس باطل هستند و باید با آن مقابله کند مانند معارضین عقل یا غریزه یا غیر آن. خطای دوم اینکه خواست یا شناختی نیمه تمام دارد و نه می تواند آن را رها کند و نه آن را تکمیل می کند.

دوم- گاهی یک شناخت یا تمایل انسان به تنهایی معتبر است اما در تعارض با شناخت های دیگر قرار می گیرد. چنین وضعیتی بیشتر در زمانی ایجاد می شود که انسان به دنبال تکمیل زندگی خود در مدارس فکری و سلوکی است.

15- بخشی از تعارضات شناختی و تناقضات زندگی انسانی به راحتی قابل حل هستند و بخشی دیگر در کوتاه مدت ماندگار هستند و به راحتی قابل حل نیستند. برای حل این تعارضات لازم است که به یک "نگاه جامع" برسیم. ابتدائی ترین قدم برای حرکت به سمت این "نگاه جامع" استفاده و به کار گیری چند "قاعده کلیدی" است که بستر اصلی تمام قدم های بعدی می باشد. قواعد و حقایق بعدی همه در این بستر باید به کار گرفته شوند:

16- قاعده اول اینکه حقیقت و عینیت واحدی بر تمامی کائنات و هستی و انسان و زندگی او حاکم است و شناخت های متعارض به دلیل "تکثر و تعدد زوایای نگرش و توجه انسان" هستند و هیچ تناقض ذاتی موجود نیست. همه شناخت ها و تمایلات از این قاعده پیروی می کنند و در سیر تکاملی خود باید به هم نزدیک و بر هم منطبق شوند. مفهوم کلام این است که تعارضات واقعی نیست و به دلیل نقص شناختی انسان است و هرچه انسان کامل تر بشود این تناقض کمتر و کمتر می شود. مفهوم دیگر آن این است که در صورت تناقض محکم دوشناخت هیچ کدام ارزش برتری ندارند وباید در هردو تجدید نظر کرد. هیچ شناختی نمی تواند شناخت دیگری را به صورت پیش فرض رد کند.

17- قاعده دوم اینکه همان گونه که در جلسه گذشته دو نوع عقل توضیح داده شد "عقل در مقابل راههای شناخت دیگر" غیر از "عقل عام و جامع" است که در تمام راههای شناختی و حتی تمام تمایلات انسانی حضور دارد. چنین عقل جامع و فراگیر بستر اصلی تقارب و تعادل شناخت ها و تعارضات انسانی است و به هیچ صورت و هیچ بخشی از زندگی فکری و عملی انسان از آن خالی نیست. چنین عقلی در هر مسیری به تناسب همان مسیر حرکت می کند و برای هر راهی منطق و چگونگی خاص همان راه را دارد. در نهایت ، "این عقل جامع و فراگیر" راههای متناقض را به هم "نزدیک" می کند و در تعارض های باقی مانده "قضاوت" می کند.

18- قاعده سوم ، اگرچه تمام راهها به حقیقت واحدی باز می گردند و باید مسیر انسانی شناخت ها به "هم گرائی" برسد اما در مقام عمل ، ظرفیت انسانی محدود است و در اکثر موارد امکان جمع عملی این راهها وجود ندارد. زندگی عملی همراه با انتخاب های بیشمار و روزمره است و هر کدام ار اینها با یک انتخاب صورت می گیرد. قاعده سوم می گوید که حال که مجبور به انتخاب در میان این راهها هستیم بسیار مهم است که هر راه را از دیگری تفکیک کرده و برای خود معین نمائیم که از کدام مسیر در حال عبور هستیم. تفکیک بین راههای مختلف شناخت و تمایلات و مسیرهای زندگی و انتخاب راهی که در یک حادثه یا انتخاب یا یک محدوده معین در حال عبور از آن هستیم و التزام یک پارچه به آن در محدوده مورد نظر و تبعیت از منطق و روش و درک آن و مخلوط نکردن امور با یکدیگر. جالب توجه است که ما در عین اینکه در نهایت تمام امور را به یک وحدت باید برسانیم اما مسیر عبور ما تا رسیدن به آن وحدت از تفکیک و تمایز و مخلوط نکردن و جدا کردن می گذرد. هرچه این تفکیک بهتر صورت بگیرد آن همگرائی و وحدت نهائی بهتر و زودتر حاصل خواهد شد.

19- قاعده چهارم اینکه پروسه تکمیل شناخت و رسیدن به یک "نگاه جامع و کامل" پروسه ای طولانی است و همچون یک بسته پستی نیست که شما زمان خاصی موفق به بازکردن و استفاده از آن شوید و کار تمام شود. بنابر این صبرو استقامت و طول عمل نیاز است و نباید انتظار فتح قله ای را به یک باره داشت.