۱- بحث های ما در این سه دوره رساله عملیه بر این اساس و مدعا است که انسان مسئول دیندار با تکیه بر عقل می تواند راه خود را بیابد و در مسیر زندگی مسئولانه انسانی و دینی دچار بن بست، تناقض، سرگردانی های غیر عقلانی و مشکلات نامعقول نخواهد شد. اساس گفتمان ما در رساله عملیه بر این باور قرار دارد که هر نوع مشکلی از انچه که در بالا ذکر شد ناشی از کم توجهی به اهمیت خرد در زندگی انسانی و به کار نگرفتن تعقل است. چنین باوری در مساله زن و ابعاد نیز وجود دارد و ما باید بتوانیم آن را اثبات کنیم. اما قبل از اینکه وارد بحث کامل و کافی بشویم باید راهها و مسیرهایی که انسان با انتخاب انها به بن بست می رسد، را بشناسیم. چه مسیرهایی وجود دارند که انسان با انتخاب آنها، نه تنها به یک حل عقلی و انسانی نمی رسد بلکه عقل راه او را سد کرده و مسیر او بن بست و ابتر و بی نتیجه است.

۲- همچنین، قبل از انکه وارد توضیح انتخاب های ابتر بشویم لازم است در باره محتوای بحث های رساله عملیه توضیحات بیشتری بدهیم که اگرچه تکراری است اما تکرار ان ضروری است. رساله عملیه به معنی که در اینجا گفته می شود -نه معنی متداول ان- برای "تعلیم تعقل" است و نه "توصیه تعبد" و نه "تشریح ابعاد دیگر دینداری" مانند قران پژوهی و روایت پژوهی ؛ اگرچه هرکدام از اینها در جای خود ارزشمند هستند و ممکن است ما نیز در بحث خود به صورت حاشیه ای به ان بپردازیم. بنابر این در اینجا هیچ فتوایی صادر نخواهد شد، هیچ روایتی رد و اثبات نمی شود و هیچ بحث قران پژوهانه و روایت پژوهانه ای نیست مگر به صورت حاشیه ای. اگر به دنبال حل معضلات فکری و عملی -از جمله در باره مسئله زن- از طریق پیدا کردن یک فتوا یا رد و اثبات یک روایت و یا توضیج و توجیه یک ایه هستید قطعا بحث های اینجا به کار شما نمی اید و در جاهای دیگر به اندازه کافی در این مورد نظر و بحث وجود دارد. مثلا در مورد حجاب فتواهای مراجع موجود چندان متفاوت و گاه متضاد است که هر فتوایی لازم داشته باشید می توانید بیابید و نیازی به این بحث های طولانی و پر زحمت نیست.

۳- همچنین اگر به دنبال پیدا کردن مقصرین در مشکلات موجود و یا قضاوت تاریخی در نقش مثبت و منفی جریانات و صنوف عالمان دینی هستید و یا خوراک کافی برای مبارزات فکری اجتماعی می جوئید و یا برنامه اقدامات جمعی و نجات جامعه و جماعت دارید، اینجا جای مناسبی برای شما نیست. در اینجا بحث برای پیدا کردن "راه نجات خود به صورت فردی و از راه تعقل و عمل به آن" است.

۴- لازم به ذکر است که تمام راههای ذکر شده -مانند عمل اجتماعی و مبارزه جمعی و قضاوت تاریخی- اگر چه در اینجا مورد بحث قرار نمی گیرد اما مدعای این بحث ها این است که راه ان از همین "تعقل شخصی و فردی" می گذرد. کسی که به دنبال "عمل صحیح اجتماعی و فکری" است، انسانی که به دنبال "فتوای کامل تر" می گردد، فردی که نیت شناخت قران و روایات و "جدا کردن درست و نادرست ان" را دارد و در کل "هر عمل کامل انسانی و دینی" زمانی مقدور است که انسان به صورت فردی و شخصی "مراحل تعقل" خود را طی کرده باشد و التزام به این سیر عقلانی است که فقیه را در فتوا دادن، مبارز را در عمل اجتماعی، محقق را در تحقیق و انسان را در عمل فردی و گروهی موفق می کند که مسیر درست را پیدا کند و خود و جامعه را نجات دهد و عمل اصلاح گران جامعه ما به این دلیل به نتیجه نرسیده که انها خود اصلاح عقلی و خردمندانه را در زندگی شخصی و در وجود خود انجام نداده اند.

۵- لازم به ذکر است که همانطور که در جلسه اول رساله عملیه ۳ گفته شد، عقل در اینجا به معنی "عقل خشک فلسفی و منطقی و خشن" در مقابل "احساس و قلب و تعبد" و مانند اینها نیست. عقل در اینجا به معنی "عقل جامع" است که تمام ابعاد غیر عقل فلسفی و منطقی را هم در بر می گیرد و چه بسا چنین تعقلی به ذوق و قلبی بسیار لطیف تر از هر کس منجر بشود.

۶- همچنین در عین اینکه بحث های "پژوهش درون دینی" در اینجا نخواهد بود اما سوال عقلانی از "نگاه بیرونی به دین" خواهیم داشت . مثلا سوال از یک موضع دین که تنها با نگاه عقلانی از بیرون دین جواب داده خواهد شد و یا موضع گیری عقلانی در مورد یک مسئله و اینکه دین در این مورد "چه می تواند بگوید". نمونه هایی از این موارد به صورت شفاهی در جلسه مطرح خواهد شد.

۷- اولین و مهم ترین "انتخاب ابتر" و "راه بن بست" این است که انسان به هر دلیلی انتخاب یا انتخاب هایی داشته باشد که با هم متناقض هستند و حاضر نباشد که این تناقض را از طریق تعقل حل نماید. این تناقض در میان مذهبی ها و متعبدین دوران معاصر بسیار بیشتر از دیگران است. "انتخاب عقلی و پذیرش عقلی یک مسئله و تمام دانستن ان" و "تقید به محتوای دینی" که با ان در تضاد است . این شایع ترین تناقضی است که در میان مذهبی ها موجود است:"رویکرد عقلی ترک دین یا بخشی از آن و التزام عملی به تعبد در آن". در این حالت فرد بیش از آنچه که از جامعه از "تعقل محدود" و"تعبد مسدود" می گیرد حاضر نیست نیرو و توانی بگذارد و تناقض خود را با یکی از راههای بالا جبران می کند و به جای توسعه و تعمیق تعقل و باز کردن مسیر از این طریق به جبران های غیر عقلائی می پردازد.

۸- یکی از رائج ترین مسیرهای بن بست این است که انسان تنها با تغییر احکام حقوقی و فقهی بخواهد محتوای زندگی خود را تغییر بدهد. این درست مانند این است که اصلاح گری بخواهد تنها با تغییرحکومت جامعه را تغییر دهد. احکام حقوقی و فقهی میزان اندکی از محتوا و شیوه زیست ما را تعیین می کنند و در اکثر موارد هر قاعده حقوقی با طیف وسیعی از شیوه های زندگی قابل جمع است. برخلاف آنچه که موافقین و مخالفین احکام فقهی در بوق و کرنا می کنند شیوه زیست در جامعه ما ارتباط اندکی با قواعد فقهی دارد و تاثیر اندکی از ان گرفته است. این به معنی نفی لزوم اصلاح در قواعد فقهی و حقوقی جامعه نیست بلکه به این معنی است که برخلاف نگاه غالب ، تغییرات در احکام و قوانین از تغییر در شیوه زیست گذر می کند و نه بالعکس! شیوه زیست انسانها از طریق تعقل کامل تر و انعکاس این تعقل در زندگی صورت می گیرد و در نهایت در اثر تغییر در زندگی است که جامعه دارای قوانین بهتر و کارگزاران سیاسی و حقوقی متعالی تری خواهد شد. بدون اصلاح شیوه زندگی و تعالی عقلی مردم و عالمان دینی و حقوق دانان امکان اصلاح حقوقی و فقهی نخواهد بود. در اکثر موارد افرادی که به بهانه های فقهی و حقوقی ، زندگانی فردی نادرستی دارند ، عملا اماده هیچ تغییری در زندگی خود نیستند.

۹- بلا تکلیفی ناشی از شلختگی فکری و سعی نکردن و توان خود را به کار نگرفتن بدترین آفتی است که انسان می تواند در راه اصلاح افکار و اعمال خود داشته باشد. تفاوتی بین مساله های گوناگون نیست. هر مسئله در زندگانی انسان تنها در صورتی قابل حل است که انسان توان خود را به کار گیرد، افکار خود را منظم کند و مسئله خود را بشناسد، جواب ان را بیابد و با به کار گیری ان را تست کند و دومرتبه این سلسله را بپیماید و انقدر ادامه دهد تا به نتیجه مطلوب برسد. انسانی که حاضر نیست شلختگی خود را کنار بگذارد و به دنبال "جواب های تزریقی" است و راه حل ساده و راحت می طلبد و نه در مقام فکر حاضر است منظم و مرتب فکر کند و نه در مقام عمل حاضر است زحمتی بکشد ، در واقع از ابتدا وارد مسیر بن بستی شده که هرگز به نتیجه منتهی نمی شود. تنها نتیجه این وضعیت ، خستگی های فکری ، تناقض و سرگردانی است و در نهایت انسان به حد " جنون انفجار آمیزی" دچار تناقض و بن بست خواهد شد.

۱۰- راه حل ها و "جواب های تزریقی" که همچون رجوع به یک تزریقاتی انسان را از "تب زندگی" و افکار و سختی های آن راحت می کند ، درد و بلای انسان فکور جامعه ماست. جامعه ای که با فضای مجازی دچار "تورم و عفونت اندیشگی" گشته و دنبال تزریق "کورتون فکری" است تا یک دفعه همه چیز را درست کند و نه تنها به ان دسترسی پیدا نمی کند بلکه هر روز بدتر از دیروز می شود. پیدا کردن یک فتوا، یک روایت، یک مقاله ، یک مرجع با حرف های جدید، یک گزاره جدید و انقلابی، و یک جهش زنتیک نظری؛ به جای اندیشیدن و زحمت کشیدن و هزینه کردن و وقت گذاشتن و صد البته که طرفداران اولی بسیار و مدافعان دومی اندک خواهند بود.

۱۱- گاهی افراد ممکن است در حل تناقض های فکری دچار آفتی دیگر شوند و به جای حل عقلائی و عمیق این تناقض ها و پیدا کردن جواب صحیح و درست سوالات و ابهامات به نوعی "آنارشیسم در حقیقت بیرونی" پناه می برند و در حالتی که سوال ما از یک حقیقت بیرونی و درست بودن و نبودن یکی از متناقضین است ، تنها یک جواب درست باید وجود داشته باشد و اگر به خیال تکثر گرائی همه انتخاب ها را درست بدانیم در واقع از جواب فرار کرده ایم و تناقض درونی خود را نه تنها پنهان کرده ایم بلکه به زودی دچار عوارض آن خواهیم شد. انسانی که در انتخاب بین "لاابالی گری اخلاقی و آزادی روابط جنسی" و "تقید به قواعد اخلاقی" قرار می گیرد باید این را درون خود بکاود و آنچه که درست می پندارد را ملتزم باشد. اما اگر این کاوش درست انجام نشود چه بسا انتخاب یک راه ، همراه با حل نشدن تناقض های درونی باشد که آثار آن در زندگی عملی شدید و فراوان خواهد بود.(توضیحات بیشتری لازم است که به صورت شفاهی در جلسه ضمن مثالها ارئه خواهد شد)

12- همه آنچه گفته شد در اثبات این است که برای هیچ انسانی بن بست در زندگی انسانی وجود ندارد و بن بست نبودن تنها در یک بعد از زندگی نیست؛ در تمام ابعاد عقلی ، قلبی ، غریزی و بدنی انسان برای هر فرد راههای فراوان وجود دارد و "عقل جامع" مسیر آن را روشن می کند و کسی که این مسیر را طی نمی کند نمی تواند بهانه خود را به چیزی غیر از خود و "انتخاب خود" مربوط کند.