1- آنچه در اینجا تحت این عنوان مورد بحث قرار می گیرد بحث های نظری و یا روانشناختی یا جامعه شناختی یا هر موضوع دیگری که جنبه نظری صرف داشته باشد نیست. هرکدام از اینها دراندازه ای مورد بحث قرار می گیرد که امکان استفاده عملی در زندگی روزمره انسان داشته باشد. بحث رساله عملیه یعنی ان بخشی از اطلاعات و آگاهی ها که در زندگی عملی انسان مورد احتیاج بوده و توان انسان را برای ایفای مسئولیت انسانی خود بیشتر می کند. همچنین از مجموعه آگاهی های عملی، ان بخشی مورد گفتگو قرار می گیرد که بدون توجه و اجرای ان امکان ایفای مسئولیت انسانی وجود ندارد و تنها از زاویه مسئولیت انسانی مورد توجه ماست. بنابر این بسیاری از مطالب و دغدغه ها تحت عنوان " بنیاد حقوق زن" نمی گنجد. بخشی از ان به دلیل اینکه تحت عنوان دیگری در حوزه مسئولیت انسانی است و بخشی دیگر هم به دلائل دیگر. مطالب نوع اول در جای دیگری در رساله عملیه بیان شده است.

2- برای توجه و تذکر بیشتر نمونه ای از مطالبی که مورد بحث تحت این عنوان نیست را در اینجا ذکر می کنیم. بسیاری از این مطالب در جلسات قبل مورد بحث واقع شده تا ذهن دوستان از ان پالایش شده و آماده بحث پیرامون "بنیاد حقوق زن" بشویم. موضعاتی مانند:

الف- آنچه که مربوط به تصمیم جدی فرد و برخاستن او برای یک زندگی درست است. فرد –زن یا مرد- باید برای اصلاح زندگی خود قیام کند و مشکلات را حل کند و نقیصه فردی که دچار ضعف در این امر است را نمی توان با بحث حقوقی و یا فقهی جبران کرد.

ب- آنچه که مربوط به زندگی فکری و درست اندیشیدن و حل تعارضات و ساختن زیربناهای درست فکری است. همچنین شکست ساخت های غلط ذهنی و فسیل های روحی و روانی و خصلتی را تنها خود فرد می تواند انجام دهد و اگر کسی حاضر به اقدام در این مورد نباشد نمی توان از بیرون با هیچ حربه ای او را کمک کرد از جمله با قواعد حقوقی وفقهی و روانی و هر چیز دیگر. در جلسات گذشته به صورت مفصل در مورد این دو بند صحبت و گفتگو شده است.

ج- اضطرابات بنیادین زندگی و مشکلات ذاتی این جهان و زندگی انسانی و آنچه که از جوهره این جهان و مسائل ان بر می خیزد. ذات این جهان با نقص و ضعف همراه است و اکثریت عمر بشر در نابرابری و تبعیص سپری شده است. ما می توانیم به سوی کم کردن و تقویت ذات قدرتمند انسانی گام برداریم اما در این عالم مدینه فاضله ای درکار نخواهد بود.

د- افراد -زن یا مرد- در زندگی خود و در موارد و مقاطع سرنوشت ساز بر طبق معیارهای شخصی ، گروهی و مسلکی خود انتخاب هایی می کنند. نتایج و لوازم این انتخاب ها به عهده فرد است و اگرچه جامعه و نظام های فقهی موظف به کمک به او هستند اما این مسئولیت ابتدائی انان را تغییر نمی دهد.

ه- در جایی که نظرات و فتاوای مختلف فقهی و قوانین حقوقی هست و فرد در انتخاب آنها مجاز است. در چنین شرایطی راه برای انتخاب انسان باز است و مخصوصا عدم استفاده از انها و انتخاب نظرات کمیابی که مشکل انسان را چند برابر می کند هیچ توجیهی ندارد.

و- همچنین زورگوئی های افراد و جریانات و حکومت ها به نام دین و به بهانه آن از بحث ما خارج است. چنین شرایطی را با بحث عملی در رساله عملیه نمی توان تغییر دهد و تنها با نهضت ها و جریانات تاثیر گذار اجتماعی باید به اصلاح آنها اقدام نمود.

3- درمجموع چند نوع مطلب در جلسات اخیر پیرامون "مسائل زنان" ذکر شده و خواهد شد که هر کدام کارکرد عملی متفاوت و خاص خود را دارند.

الف- مطالب دانستنی: که صرف اگاهی انسان از ان مهم است و ممکن است هیچگونه امکان برای عمل کردن در مورد انها وجود نداشته باشد. مانند حقوق کامل یک زن در شرایطی که کاملا زندگی او متفاوت است. بسیاری از این مطالب تنها به دلیل دانستن آن می تواند برای انسان مهم و تعیین کننده باشد. تاثیر چنین مطالبی در درازمدت بوده و امکان اقدام فوری برای ان نیست. اکثر ما درک درستی از حقوق و وظایف خود نداریم و همین باعث غبار آلود شدن فضای فکری و روحی انسان می شود و آثار عملی زیادی دارد.

ب- مطالب احترازی: یعنی آنچه که می پنداریم از حقوق ماست و درواقع اینگونه نیست و برطبق ان انتظارات فراوان از دیگران پیدا می کنیم و این انتظار همچون بار سنگین فکری زندگی ما را خراب می کند. این بند از دانستنی ها اگرچه هیچ اقدام بیرونی را در پی ندارد اما اثر بازدارندگی بسیاری دارد و با حل شدن آن گوئی بار سنگینی از دوش انسان برداشته شده و انسان سبک و راحت می شود.

ج- آگاهی هایی که انتخابی و قابل اقدام است و می تواند برای انسان راهگشا بوده و تغییراتی در زندگی انسان ایجاد کند. اینها خود بر چند نوع است:

اول- بخشی قابل اقدام است اما به دلیل سختی و مشقتی که در آن وجود دارد علیرغم جذاب بودن آن ؛ توسط خود انسان ترک می شود و از این طریق تمام نتایج ان را هم کنار می گذارد و دیگر به دنبال ان نیست و عدم انتظار این نتایج خود عامل مهمی در بهبود زندگی است.

دوم- بخشی از مطالب اقدام پذیر مشروط به یک مبارزه اجتماعی است و به صورت فردی قابل دسترسی نیست. این موارد تنها برای کسانی است که طالب یک مبارزه و اقدام اجتماعی و شرکت در یک عمل جمعی هستند و دیگر افراد خود بخود ان را ترک می کنند.

سوم- بخشی دیگر قابل اقدام فردی است و تنها راه اقدام آن روند های درونی و فعالیت های وجودی و فردی در درون انسان و شخص است. وقتی انسان چنین بخشی را تشخیص داد ، فشار خود را از فضای بیرونی و افراد ان بر می دارد و تنها به توجه به خویشتن و تغییرات درونی می پردازد و نیرو و توان خود را در مسیر اشتباه تلف نمی کند.

چهارم- بخش دیگر باید با اقدام بیرونی دنبال شود و کاملا قابل برنامه ریزی، هدایت و مدیریت است. دانستن این بخش و کشیدن مرز مشخص بین ان و دیگر بخش ها بهترین و ضروری ترین شرط اقدام است.

4- بنیان حقوق زن -نیز حقوق کودک- مانند حقوق هر انسانی بر یک حق بنیادین استوار است : "حق زندگی انسانی"
حق زندگی انسانی باید به خوبی شناخته شود و بدون درک ان بسیاری از مباجث ناتمام می ماند.اگرچه این مفهوم می تواند ابهامات بسیار داشته باشد اما حداقلی از ان روشن است: "زندگی مانند یک انسان با تمام لوازم آن از ابعاد مادی و معنوی" زندگی مادی یعنی لوازم مادی که زندگی متعارف انسان را تامین می کند. در مورد لوازم مادی این زندگی شاید ابهام و اختلاف اندکی وجود داشته باشد.

5- اما بعد غیر مادی زندگی و لوازم ان ابهامات بسیاری را می تواند موجب شود و اکثر اختلافات و نزاع ها و اهداف نهضت های حقوق زن بر این بخش استوار است. بعد غیر مادی (یا معنوی به معنوی عام) زندگی و لوازم آن یعنی تمام احتیاجات و حقوق لازم در "زندگی به عنوان یک انسان" از هر بعد و در هر فضا و از هر طریق. مانند علم و اموزش و تحصیل، ارتباطات از هر نوع، آنچه که برای ارضای روحی و روانی نیاز است، عواطف ، غرائز، احساسات اصلی انسان، محیط ها و فضاهای مختلف و احتیاجاتی که در انها برای انسان برآورده می شود. همچنین حق انتخاب و آزادی ابتدائی، حق انتخاب در نقاط و مسائل حساس زندگی، حق برخورداری از تمام مقدمات مادی و معنوی که برای رشد و استعلای انسان لازم است و هرچیز دیگری از این نوع.

6- زن؛ در هر شرایط و در هر زمانی به صورت اصولی و اساسی مانند هر انسان دیگر -همچون فرزند- از این حق بنیادین برخوردار است و هیچ دلیل عقلی و یا شرعی و یا کلامی وجود ندارد که به صورت ابتدائی این اصل را محدود کنیم همانند هر انسان دیگر.

اما به صورت مصداقی این بحث به چند بحث دیگر باید تقسیم شود:

الف- مواردی از حقوق مرد که نباید تضادی با حقوق بنیادین زن داشته باشد

ب- مواردی از حقوق متقابل که در اثر قرار دادها (مانند ازدواج و قرارهای شغلی و غیر ان) حاصل می شود. همچنین انواع قراردادهایی که در نظام های مختلف بسته می شود و اثرات ان و تطبیق با حقوق بنیادین زن

ج- تعارض حقوق برای افرادی که در محیط های مشترک (مانند خانواده و محیط کاری و جامعه های بزرگتر) زندگی می کنند

د- تضاد منافع و حقوق در جائی که امکان حل ان وجود ندارد و تعارض های انسانی بین دو طرف ایجاد شده و یا جائی که شرایط اصلی و مهم طرفین تغییر می کند و جدائی طرفین

7- در تمام شرایط و حالات، اختیارات یک طرفه ای که حق اساسی طرف مقابل را نقض می کند از جهت عقلی مردود است و تفاوتی بین زن و مرد در این امر وجود ندارد و تفاوتی بین دلائل مختلف نیست چه دلائلی که برای حقوق یک طرفه در بعضی از فتاوا وجود دارد و چه آنچه که در میان بعضی از نگاههای جدید فرهنگ غربی مشاهده می شود. در جائی که اشتراک حقوق و منافع وجود دارد ،هیچ حق یک طرفه ای عقلا قابل قبول نیست.

8- منافع و حقوق مشترک و ارتباطات متقابل و تصمیم گیری های جمعی و نیازهای دوطرفه بخشی از فرایند جمعی است که از جهت عقلی باید با یک فرایند عقلانی و جمعی صورت گیرد و حق یک طرفه بدون هیچ دلیل عقلی مردود است و هیچ دلیلی در این مورد پذیرفه نیست چه انچه که در بعضی از فتاوا مشاهده می شود و چه احکام متضاد ان در بعضی از نظام های حقوقی

9- بعضی از موارد مانند مدیریت مرد در خانواده -در صورتی که با نوع قرارداد ازدواج تطابق داشته باشد که در شماره 11 توضیح داده خواهد شد- از جنس وظیفه است و نه حق(وظیفه برای مرد و حق برای مابقی افراد خانواده). یعنی مرد موظف است که مدیریتی در راستای ایفای حق زندگانی افراد خانواده داشته باشد. چنین نگاهی برای او نه حق ولایت و سرپرستی می اورد و نه می تواند طبق دلخواه خود تصمیم بگیرد و نه اجازه دارد روال جمعی را به استبداد شخصی تبدیل نماید.

10- اما مواردی دیگر مانند حق نفقه و مهریه -با همان شرط پذیرش که در شماره 11 توضیح داده خواهد شد- حقوق هستند و نه وظایف (حق برای زن و وظیفه برای مرد). بنابر این زن می تواند در راستای منافع خود اقدام کند به شرط آنکه حق های بنیادین طرف مقابل را نقص نکند.

11- اگرچه نظام های حقوقی کشورها و فرهنگ عرفی حاکم در انها شکل خاصی از قرارداد را در مواردی مانند ازدواج ترجیح می دهند اما در اکثر کشورهای جهان ، اکنون راه برای انتخاب نوع قرارداد -بخصوص در مورد ازدواج- از جهت قانونی و عرفی وجود دارد. افرادی که بدون آگاهی و ناخواسته نوع خاصی را انتخاب می کنند را اگر کنار بگذاریم، دیگرانی که با علم و اطلاع، نوع قرار و فضای گزینش خود را انتخاب می کنند باید ملزومات قرار خود را قبول نمایند. قرار داد در نگاه عقلانی –اگر در شرایط آزادی و اگاهی بسته شود- ضروری و لازم است و پشیمانی پس از ان باید از طریق سازش و مصالحه حل شود و قانون حق اجبار در این مورد ندارد.

12- تعارض های انسانی که بین دو طرف یک قرارداد حاصل می شود ، اگرچه حق زندگی انسانی به صورت مستقیم در آن نیست ولی بنیادی که زندگی مشترک بر اساس ان ایجاد شده و ملاک اصلی انتخاب بوده اگر تغییر کند دلیل کافی برای تصمیم گیری هایی است که چه بسا به جدائی و یا تصمیم های سخت دیگر منتهی شود. در این موارد هیچ حق یک طرفه ای مورد قبول نیست اگرچه اکثر نظام های رایج بخشی از این را دارا هستند. در این موارد، در اصل توافق بین طرفین معتبر است و در صورت عدم توافق تصمیم گیرنده باید طرف سوم باشد.

14- استفاده از هرج و مرج رایج در فضای داخلی و خارجی برای فرار از حداقل وظایف و استفاده از حداکثر حقوق و اختیارات و امکانات به هیچ وجه مقبول نیست و اگر منجر به ظلم به یک طرف باشد مردود و باطل است حتی اگر با رضایت طرفین بوده و تمام قواعد ظاهری شرع و قانون رعایت شده باشد. تفاوتی بین جنسیت فرد و دیگر مشخصات او نیست.

15- آنچه که گفته شده نظام حقوق بنیادین زن است. روشن است که هیچ زندگی مشترگی با چنین نظامی شکل نمی گیرد اما شناخت اساس درستی از حقوق طرفین و اصلاح ذهنیت ها و عادت به مراجعه عقلی بهترین زمینه برای آغاز پی ریزی یک زندگی درست است. همچنین در مواردی که زندگی به هر دلیلی دچار مشکلات اساسی شده است تنها با درک درست حقوق و وظایف مقابل می توان به یک راه حل صحیح دست یافت. همچنین ظلم و زورگوئی و یا مزاحمت های اطرافیان و شرکای یک زندگی خانوادگی یا شغلی و یا اجتماعی را تنها با شناخت امکانات و ابزارهای فکری و حقوقی و عقلانی می توان چاره نمود. همینطور در جائی که فرد در شرایط سخت تری هست –به هر دلیل- باید مجهز به ابزارهای فکری و روحی و درونی کامل تری شود تا بتواند گردنه های سخت را عبور کند و موانع انسانی را وادار به تسلیم نماید.

16- باید اذعان کرد در اکثر موارد وجود بن بست های ارتباطی در میان غالب افراد تنها به دلیل موارد گفته شده در شماره 15 است و به ندرت مواردی را خارج از ان می توان ذکر کرد.