1- همان طور که قبل از این بارها توضیح داده شد بحث های پیرامون حقوق زن و حتی پیشرفت های عملی در جامعه و جهان در این مورد باعث نخواهد شد که مشکلات ذاتی این جهان و سختی ها و موانعی که بخشی از هویت زندگی این جهانی است برداشته شود. با تغییر نگاه ها و فرهنگ و تفکر جوامع و پیشرفت های مختلف در میان آنها مشکلات و سختی ها و موانع تغییر ماهیت داده اما حجم کلان انها کمتر نمی شود و پیوسته از وضعیتی به وضعیت دیگر تغییر هویت می دهد.

2- بحث های نظری هیچ ضامنی برای عمل ندارد مگر خود انسان ها. بنابر این هیچ تغییری را نباید بدون تصمیم و اراده وپیگیری عملی انتظار داشت. در مواردی که فرد یا گروه یا جنسیتی با این مطالب تضاد منافع دارند مساله مشکل تر است. بنابر تمام اینها بحث های نظری تنها راه را روشن و فضا را شفاف می کند و این خود انسان است که باید با قدرت و قاطعیت برای زندگی خود برنامه بریزد و غیر از این راه چاره ای نیست. هیچ راه حل بیرونی و القائی از جانب یک ناجی آسمانی را نباید انتظار کشید.

3- موانع بیرونی و شرایط پیرامونی نقش جدی در زندگی انسان دارند و طبیعتا در رساله عملیه راهی برای بررسی انها در ابتدا نیست. اما باید توجه داشت که هر نوع ورود به شرایط بیرونی بدون یک تغییر جدی در توانائی های خویش از طریق رجوع به خویشتن امکان ندارد. نمی توان بدون تغییری در هویت و توانائی های خود، وضعیت بیرونی را تغییر داد. در واقع تمامی شرایط بیرونی برایندی از ترکیب بیرون و درون است و ما به صورت مستقیم چه راهی به تغییر بیرونی داریم؟

4- اما پس از رجوع به خویشتن و تقویت آن، نگاه درست به شرایط بیرونی و موانع پیرامونی ممکن می شود. در این شرایط است که باید بررسی مسئولیت انسانی در بررسی و برخورد با فضای پیرامون به خوبی تامین شود و تامین ان منوط به گزارش های درست از آن است. برای اینکه بدانیم چگونه مسئولیت خود را در قبال شرایط بیرونی انجام دهیم نیازمند این هستیم که تمام افراد گزارش و بحث و نقد و نظر خود را انجام دهند وگرنه با نگاه یک نفره و مطالب برآمده از آن به تنهائی نمی توان به مطالب و دستورات کامل رسید.

5- زنان و مردان مسئولیتی بس سنگین در راستای تغییر فضاهای غالب و نگاه های رائج دارند. چه بسا دوران های طولانی این نگاه ها و نظر ها بر تفکر حاکم بوده و اصلاح انها با حرکت یک شبه ممکن نیست. تمام آنچه که می تواند عامل رها شدن انسان ها و زنان و مردان از این زندان اندیشه و عمل باشد، خود بخود می تواند مورد استفاده معکوس قرار گیرد و تبدیل به عاملی شود که زندان شدیدتری را برای نوع انسان به ارمغان بیاورد. درواقع هیچ تفکر و نگاه رهائی بخشی وجود نداشته که در سیر حرکتی خود مورد سوءاستفاده قرار نگرفته و با انحراف از مسیر اصلی به "افیونی برای توده ها" تبدیل نشده باشد.

6- یکی از معضلات اصلی در دوران های تحول فکری فرد وجامعه در حیطه مسئولیت انسانی تعارض های گوناگونی است که بین نگاه ها و دستورات مختلف با مرجعیت "عقل" و "دین" و "انسانیت" صورت می گیرد. هنگام تحول و گذار جامعه و فرد از یک منتظم فکری به منتظم های دیگر لازم است که برنامه روشن و واضحی برای این تعارض ها داشته باشیم تا دچار سردرگمی نشویم. پس از گذار و قبل از ان به دلیل غلبه یک منتظم ودستگاه فکری تکلیف اکثر مسائل روشن وواضح است اما در هنگامه گذار شرایط سختی برقرار است. برای رسیدن به برنامه روشن در این مورد می توان به تعارضاتی اشاره کرد که امروزه برای بسیاری از افراد بین دین وعقل در دستورات واحکام و متون مطرح شده است.

7- در اینجا -در این بحث بخصوص- هیچ قضاوت وتحلیلی در مورد اینکه آیا چنین تعارضی در واقع وجود دارد یا خیر نخواهیم داشت. همچنین به این نخواهیم پرداخت که آیا در اثر نگاه مسلمین گذشته و حال و نیز در نگاه یگ جناح خاص –مانند فقها یا روشنفکران مدرن و یا مذهبیون سنتی- چنین تعارضی وجود دارد یا خیر. بحث ما در اینجا چنین است که در هر صورت وقتی این تعارض برای انسان مسئولی مطرح شد –به دلایل واقعی یا به صورت غلط- چگونه در مورد آن اندیشه کند و چگونه در مورد آن تصمیم بگیرد.

8- تعارض بین نگاه یا دستور یا هر باور و معرفتی که از عقل انسان برآمده با امر شرعی –از هر نوع آن- به چند صورت ممکن است و هر کدام برای انسان تکلیف و مسئولیت جدایی ایجاد نموده و راه حل خاص خود را ایجاب می کند.

9- صورت اول اینکه در یک طرف تعارض عقل قطعی و یا شرع قطعی قرار دارد. ابتدا باید دانست که عادت ما بر این است که هر نوع برداشت ابتدائی خود را بلافاصله به قطعیت عقلی یا شرعی منتسب می کنیم. چنین انتسابی در اکثر موارد نمی تواند درست باشد. چه بسا قطعیات موردقبول انسان های عاقل و یا متشرع که در طول زمان منسوخ گشته است. این در حالی است که اجماع عقلی و شرعی در دوره ای طولانی وجود داشته. پس تکلیف فردیات و منفرداتی که از عقل خود استنتاج می کنیم و یا به شرع نسبت می دهیم به مراتب روشن تر است و در بیشتر موارد تنها احکام وگزاره های سلبی ونفیی را می توان در جزئیات قطعی دانست و نیز گزاره های کلی و تکثر پذیری که در فرعیات و جزئیات خود بسیار تنوع پذیر هستند. برای اثبات این امر کافی است به مواردی از گزاره های قطعی عقلی توجه کنیم که در اثر پیشرفت بشر منسوخ شده و نیز احکام به ظاهر ضروری که در حکومت دینی توسط عالمان زمان خود به کناری گذاشته شده است.

10- در این موارد اندک از قطعیت گزاره ها و احکام –که بیشتر نفیی و یا کلی است- حکم قطعی مقبول وغیر قابل مخالفت است و فرقی بین عقل و شرع و یا هرنوع "طریقه درک" دیگری نیست. آنچه برای انسان قطعیت پیدا می کند لازم الاجرا می باشد و اگر در مقدمات آن تقصیری نداشته باشد در حساب نیز برای او حجت و کافی است و در این تردیدی نیست.

11- اما آنچه که غیر قطعی است در صورتی که در تعارض با غیر قطعی دیگری قرار گرفت ، وظیفه انسان عبارت است از "تحقیق وتفکر بیشتر و جستجوی کامل تر" و بدون جستجو هیچکدام از طرفین تعارض قابل اتکا برای او نیست. اکثر مواردی که انسان با چنین تعارضاتی روبرو می شود ناشی از اتکا به منابع تبلیغاتی، افراد ضعیف، افکار یک جانبه و مواجه شدن با منافع اقشار و گروه های خاص است. در چنین مواردی مسئولیت انسان برای برخورد با این ضعف و یک جانبه گرائی و استفاده در جهات منافع افراد، بیشتر و مهم تر است.

12- مسئولیت اجتماعی و وظیفه انسان در برخورد با شرایط پیرامونی و جریانات اجتماعی در این نقطه است که شکل کامل و اساسی خود را پیدا می کند. در واقع حرکت های درست اصلاحی از جوشش و رویش افرادی ایجاد می شود که در این نقطه حساس به جای "ترس و رضایت و تسلیم" به دنبال "حق وحقیقت" به راه می افتند و با گذشت از راحتی و آرامش خود، میراث بهتر و بالاتری را برای نسل های بعدی به ارمغان می آورند. در این نقطه است که افرا به دنبال بهانه های اخلاقی همچون "گذشت" و "دوری از نزاع و فتنه" می گردند تا از این مسئولیت شانه خالی کنند. برخی نیز با متهم کردن دیگران –از فقیهان و کارگزاران و روشنفکران جامعه- بار مسئولیت خود را پنهان می کنند. اما این نقطه ای است که مسئولیت فرد برای برخاستن و جستجوی راه صحیح و کوشش برای آن و سعی و کوشش برای یک زندگی صحیح هرگز قابل کتمان نیست و انسانیت فرد در گرو انجام این مسئولیت است. روشن است که افراد اندکی در این مسیر با اخلاص نیت وارد می شوند و اکثر افراد ترجیح می دهند که زندگی روزمره خود را ادامه دهند ودر این خطرات وارد نشوند.

13- در جستجوی برای حل تعارضات در گزاره های غیر قطعی راه های فراوان و متنوعی در عقل و شرع می توان یافت و همانطور که گفته شد سلوک این مسیر تنها زمانی ممکن است که انسان افکار و اندیشه های ضعیف و غیر موجه و نامعتبری که از جامعه و منابع رسمی وتبلیغاتی و کم مایه گرفته را کنار بگذارد و با "ذهنی باز" به جستجو بپردازد وگرنه جامعه ما اکنده از افکار وتبلیغات ضعیفی است که پیوسته در جهت منافع افراد و جریانات مورد سوء استفاده قرار می گیرد.

14- نمونه هایی از زمینه های جستجو وتشریح و توضیح و تعارضات متعلق به انها را در بحث این جلسه بحث خواهیم کرد و بعضی از انها را قبلا در حلقه نهج البلاغه صحبت نمودیم. عناوین این موارد عبارت است از:

الف- مواردی از احکام قطعی ودر ظاهر ضروری و اجماعی که با تغییر مقتضیات نه تنها منسوخ شده بلکه دیگر نامی از انها نیست. بعضی از این موارد موید با روایات شدید الحن بودند.

ب- مواردی که از نصوص که حتی در صورت مبهم بودن، برداشت ظاهری آنها با قرائن قطعی و غیر قابل خدشه دینی ناسازگار هستند همچون آیه "فاضربوهن". (هرچند که قبل از این، نگاه و تکلیف ما در این موارد در بند ده روشن شد)

ج- مواردی از مستحبات که در جامعه به صورت یک طرفه مطرح می شود در حالی که مربوط به فضای خاص و مراتب معینی است و قرائن روشنی از مابقی مستحبات در اثبات آن وجود دارد. مانند سفارشات به حقوق شوهر و هماهنگی با آن

د- مواردی که تاکید بر آن به عنوان یک فرصت و مزیت بوده وتنها در این صورت است که اعتبار دارد . اگر این ملاک نباشد ارزش و اعتباری برای ان نیست مانند برداشتن بعضی از وظایف اجتماعی و نیز تاکیدات به پوشش های کامل تر و فاصله بیشتر.

ه- آنچه که مربوط به زندگی روزمره است و بیشتر یک بعد ان به گوش ما خورده است در حالی که طرف مقابل ان در نصوص و روایات موجود هستند وحتی گاهی بیشترو کامل تر هستند. مانند تشویق به زندگی خانوادگی و فرزند آوری و مانند ان

و- فرزند نداشتن و حتی ازدواج نکردن بعضی از زنان بزرگ صدر اسلام همچون حضرت معصومه و سکینه بنت الحسین نمونه روشنی است که معیار تمام مستحبات و تاکیدات دینی در نهایت کرامت و انسانیت است و چیزی ورای آن وجود ندارد و در هر انسانی از جمله زن، آنچه که مهم تر است "انسانیت" اوست و نه هیچ چیز دیگر و بقیه امور در راستای آن است.

15- بعد از تمام این حقایق؛ مطلبی که در جلسه 25 (شماره 11) گفته شد را دومرتبه تاکید می کنم. اکنون در اکثر کشورها، قوانین حقوقی و کلیشه های عرفی به گونه ای است که طبقه متوسط شهری امکان انتخاب دارد و چهارچوب قراردادی و الگوهای عرفی زندگی خود را می تواند انتخاب کرده و مثلا بین ترک الگوی کهن و رجوع به پارادایم های جدید و یا بازگشت و تاکید کهن الگوها برگزیند. چنین امری مسئولیت فردی را در انتخاب فرد بسیار شدید و عمیق می کند. فرد باید با آگاهی و اختیار انتخاب کند ونمی تواند مسئولیت را گردن دیگران بیندازد. حتی هموار نبودن فضاهای اطراف مانند خانواده و محیط اجتماعی و دینی از مسئولیت او نمی کاهد. دیگران هم همچون او حق انتخاب دارند و حقوق انسان ها متضاد با یگدیگر نمی تواند باشد.