۱- هنگامی که صحبت از مسائل انسان است نمی‌توان از بعضی رنج‌های زنان "به دلیل زن بودن" و ناشی از آن سخن نگفت. اگرچه چنین رنجی -که از آن سخن خواهیم گفت- مختص زنان نیست و می‌تواند در مورد زن و یا مرد وجود داشته باشد و بسیاری از مردان نیز گرفتار آن هستند اما در این میان، زنان جایگاه ویژه‌ای در این رنج دارند و دلائل، اگرچه واحد است، اما ابتلا و امکان آن در مورد زنان به مراتب بیشتر است. اگرچه مردان اندکی که به آن دچار می‌شوند شرایط به مراتب سخت‌تری دارند.
۲- رنجی که به دلیل ابتلای به "جنسیت" و "عاشقی" و "معشوقی" برای نوع انسان حاصل میشود خارج از اختیار انسان است. در اینجا منظور نوع خاصی از عشق و ارتباط نیست. از پائین‌ترین تصوری که می‌توان از ارتباط دو انسان داشت -جدای از مشروعیت و عدم مشروعیت عقلی و دینی- تا بالاترین نوع "عشق و علاقه انسان به یک هم‌نوع خود و یا یک معبود" می‌تواند عامل این رنج باشد. هیچ تفاوتی در نوع آن و یا مشروعیت علاقه و یا هویت معبود و مطلوب فرد در این رنج نیست. هنگامی که مقدمات و عوامل این رنج برای انسانی فراهم شد، چه تفاوتی بین مقصر و معشوق زمینی و آسمانی و دیگر مشخصات و عوامل آن وجود دارد و این تفاوت‌ها چه تاثیری دارد در "رنجی که فرد می‌کشد"؟
۳-با تمام این مسائل باید در نظر داشت که نباید هر رنجی که از این نوع برای انسان فراهم میشود را از این رنج مقدس داست. در زمانه‌ای که زندگی می‌کنیم رنج‌هایی که بر مردمان و مخصوصا نسل جوان و در صحنه جامعه وارد میشود از نوع درمان‌پذیر و غیر قابل قبول است. طبیعت انسانی با تعادل و آرامش و روانی امور همراه است. در اکثر موارد این ما هستیم که از حالت طبیعی خود خارج می‌شویم و بدون دلیل رنج را بر خود مسلط کرده و به عزا و ماتم می‌پردازیم! اما در جائیکه این رنج درمان‌پذیر است و راه حل دارد چرا نیروی خود را به ماتم و گریستن و غم باید تلف کرد؟
۴- انسان باید اصل را بر نادرست بودن این نوع رنج‌ها بگذارد. جهان با رنج و سختی همراه است اما در حالت طبیعی رنج این جهان همچون رنجی است که مربی ورزش به ورزشکاران در تمرین وارد می‌کند: "رنجی همراه با احساس خوب و دریافت‌هایی از جنس پیشرفت و لزوم این درد" و حتی تا آنجا که اگر روزی تمرین‌ها بدون سختی باشد فرد احساس بی‌فایده بودن می‌کند. اصالت این جهان بر رنجی است که با تعادل و آرامش و راحتی انسان متضاد نیست بلکه خود بخشی از زندگی انسان و احساس پیشرفت و زندگی متعادل است.
۵- در زندگی امروز و "این زمانی" طبقه متوسط شهری "در اکثر شهرهای جهان" باید اصل را بر نادرست بودن رنج‌هایی گذاشت که از توصیف بالا خارج است. وقتی انسان رنجی که می‌کشد از نوع بالا نیست، باید در نگاه اول خود را مقصر بداند و اینگونه درنظر بگیرد که از حالت درست و طبیعی خارج شده و چنین رنجی قابل اصلاح است. اکثر این رنج‌ها تنها با بازگشت به خویشتن و "روی پای خود ایستادن" و بیرون آمدن از "انتظار از خانواده و جامعه و حکومت" برداشته می‌شوند. بیشتر این رنج‌ها با حالت روانی "فرو رفتن در لاک دیگران" و ماندن در این نگاه و فراموش کردن توان و قدرت خود همراه است و راه آن هم "بازگشت به زندگی خود" می‌باشد.
۶- همه اینها به معنی بی‌تقصیر دانستن جهان بیرونی و عوامل آن و تقدیس خانواده و جامعه و حکومت نیست. برعکس در جهانی که تقصیرات دیگران و فساد ارکان جامعه بشری را دربرگرفته، چه راهی غیر از پرداختن به زندگی و اتکای به خود و اصالت دادن به قدرت خویشتن وجود دارد؟ همچنین روشن است که جامعه و خانواده و حکومت و سلطه‌های جهانی، چه دردها و رنج‌ها که بر انسان هموار می‌کنند و چه مشکلاتی که اینان برای فرد ایجاد کرده و سختی‌ها که بردوش‌های ناتوان نسل جوان می‌گذارند...
۷-اما با همه اینها و در کنار آن در همین جهان دردآلود و در همین زندگی نوین شهری است که قدرت انتخاب سبک زندگی برای طبقه متوسط شهری از هر زمانی بیشتر است. هیچ کس حق ندارد از مسئولیت آن فرار کند و شاید هیچ زمانی نوع انسان با چنین مسئولیت وسیع و فراگیری روبرو نبوده است. اگرچه هیچ زمانی هم به اندازه این زمان، فرار از مسئولیت در میان اکثر انسانها رواج نداشته است.
۸- "رنج مقدس" زمانی است که برعکس شرایط بالا، فرد به دلیل "اتکای به درون" و اصل دانستن آن و "تکریم خویشتن" و "بی‌توجهی به دنیای بیرونی" دچار آن میشود: "انتخاب انسان به صورت ارادی" و یا "انتخاب غیر ارادی و غریزی" در جامعه و جهانی که به صورت دیگری می‌اندیشد و راهی سهل و ساده به مطلوب وجود ندارد. در اصل رنج تفاوتی نیست بین "انتخاب ناشی از غرائز" و "انتخاب کاملا ارادی" مانند انتخاب‌های انسان که ناشی از ذوقیات و امور اشراقی و یا معارف و باورهای بلند و متعالی و هدف‌های اجتماعی و سیاسی است.
۹- قبل از همه اینها باید دانست که در انتخاب‌های انسان هیچ کس حق ندارد او را مجبور به قدم نهادن در راهی، انتخابی و یا ترک آن کند و هیچ دلیل عقلی یا شرعی برای تحمیل شیوه زیست خاصی معتبر نیست؛ حتی اگر سخیف‌ترین شیوه زیست باشد. قوانین اجتماعی همیشه در جای خود معتبر هستند و از مجرای خاص خود باید انجام شود اما این غیر از تحمیل شیوه زیست است. هر انسانی می‌تواند شیوه زیست خود را بدون تنش با قوانین و در کنار آن انتخاب کند و خانواده و جامعه و مربیان رسمی و غیر رسمی حق اظهار نظر دارند، ولی به معنی اجازه تحمیل نیست. همانطور که فرد هم حق ندارد خانواده و اطرافیان را به ترک سنت و عرف –در حمایت از انتخاب خود- مجبور کند. انسان و جامعه و اطرافیان هر کدام در انتخاب شیوه زندگی و اظهار نظر در مورد شیوه‌های دیگر و حمایت و عدم حمایت از یک شیوه آزاد هستند و مرز روشنی بین اظهار عقیده و تحمیل آن وجود دارد. همانطور که تفاوت واضحی بین حق انتخاب انسان و انتظار حمایت دیگران می‌توان مشاهده نمود.
۱۰- رنج مقدس از انتخاب انسان بر می‌خیزد. زمانی که خود فرد انتخاب کرده و هیچ بهانه‌ای در مقصر دانستن دیگران برای عدم انتخاب و نپذیرفتن مسئولیت فرد، پذیرفته نیست. محدودیت‌هایی که در هر جامعه وجود دارد در جای خود مسئولیت فرد را کاهش می‌دهد اما در چهارچوب این محدودیت‌ها حوزه وسیعی از اختیارات و امکان انتخاب شیوه زیست وجود دارد که باید این انتخاب صورت گیرد و فرد آگاهانه انتخاب کند که آیا شیوه‌های راحت‌تر و ساده‌تر را بر می‌گزیند و یا زندگی رنج‌آلود را...
۱۱- هر انتخابی رنج‌آور نیست و هر رنجی تقدس ندارد. انتخابی که از درون انسان برخیزد می‌تواند با استقبال اندکی از جامعه و اطرافیان روبرو شود. هرچه که "درونی‌تر ومستقلانه‌تر و خلاقانه‌تر" باشد، امکان تصادم با هنجارهای جامعه بیشتر است. کسی که درونی‌ترین اهداف خود را هدف می‌گیرد جامعه به او "راحتی و رفاه و تشویق" را هدیه نخواهند کرد. این رسم رائج روزگار است اگرچه در مواردی استثناهایی یافت میشود. سختی که با هنجارهای جامعه همراه باشد احساس رنج عمیقی نخواهد داشت، در حالی که وقتی جامعه مخالف انسان است، هنجارهای آن رنج عمیقی را بر او تحمیل خواهند کرد. وقتی که انتخاب ارادی یا غریزی بالاتر از ظرف تحمل است این رنج عمیق‌تر وعظیم‌تر خواهد بود. در این شرایط جامعه در سرکوفت و نابود کردن شخصیت انسان سنگ تمام می‌گذارد و صاحبان گرایش‌های متضاد و ناهمگون در این روند از چیزی فروگذار نکرده و با زبان واحد عمل می‌کنند. اوج این رنج در جائی است که فرد چنان با جهان خود بیگانه میشود که حتی زبانی برای مطرح کردن خواسته‌های خود و فریاد کردن رنج‌هایش نمی‌یابد و خاموش و تنها و ناتوان به انتخاب خود تردید می‌کند.
۱۲- "رنج مقدس" شرافت انسان است و انسان چه بسا به رنج‌هایش شناخته شود. اگرچه هدف‌های برتر شرافت بالاتری دارد اما تفاوتی در اصل و ذات این رنج و تقدس آن نیست. بین انتخاب در یک امر غریزی و هدف‌های بالاتر و هر هدف و نیاز و خواسته‌ای وقتی با کرامت و اصالت انسان همراه باشد می‌تواند به مذاق جامعه و اطرافیان ناپسند باشد و عامل تصادم‌های شدید و عمیق و رنج‌هایی از این نوع. اکثریت انسانها از زندگی همنوعان و خانواده خود، "کام‌خواهی و خوش‌‌وقتی و آسودگی" را طلب می‌کنند و در این کام ورزی چه جایی برای "احترام به کرامت انسان ضعیفی که زیر دست آنان است"؟
۱۲- اگرچه بخشی از مردان نیز در مشکلات ناشی از مردانگی و غرائز مربوطه گرفتاری‌‌های شدیدی دارند و مردانی که گرفتار این رنج می‌شوند "به مراتب اوضاع بدتری پیدا می‌کنند" اما انصاف این است که زنان به دلیل لطافت روح و عوامل دیگر، بیشتر و بیشتر در معرض سختی و رنج قرار دارند. زنی که هویت انسانی خود را چون گوهری پاس بدارد، همیشهٔ تاریخ در معرض انواع دردها و رنج‌ها قرار داشته و دارد. تفاوتی در این امر بین دنیای جدید و قدیم نیست. تنها آنچه که تفاوت می‌کند نوع و شکل حصر و سختی است که جامعه بر او تحمیل می‌کند. زن به دلیل لطافت روحی و ظرافت ظاهری که بخشی از جوهره اوست، پیوسته در دسترسی به یک زندگی متعادل و انسانی مشکلاتی بیشتر در راه داشته است. اگر مردان اندکی با انتخاب خود در مشقت قرار می‌گیرند، در مقابل بسیاری از زنان حتی در رسیدن به یک زندگی کریمانه که غرائز ابتدائی آنها را ارضا کند ممکن است چندان موفق نباشند.
۱۳- در چنین وضعیتی امکان این برای زنان امروزه بسیار بیشتر از گذشته برقرار است که چنین کرامت و انسانیت پر زحمت و مشقتی را فراموش کنند و با عقل عادی "راحتی و رسیدن به یک زندگی عادی و ارضای تمایلات معمولی" خود را ترجیح بدهند و شاید بسیاری از زنان و مردان چنین گزینه‌ای را در حال حاضر ترجیح دهند و عقل عادی و بعضی از هنجارهای اجتماعی نیز آنان را تایید کند. اما در این میان آن دسته از انسانها –و مخصوصا زنان- که هنوز معیارهای انسانی و محوریت خویشتن را ترجیح می‌دهند به تناسب گذشته دچار "زجر و عذاب مضاعف" می‌شوند و امکان اعتراضی ندارند. در این میان گاه با انسان‌هایی برخورد می‌کنیم که در عین عادی و متوسط بودن چنان مقاومت و سختی از خود نشان داده‌اند که در هیچ قهرمانی نمی‌توان یافت و هرگز از حال آنان خبری در دست نیست و کسی به آنها مدالی نخواهد داد.
۱۴- با وجود همه اینها باید توجه داشت که انسان در ذات خود این گونه است که بسیاری از خواسته‌های اصلی او با "ناکامی و هجران" همراه است مگر اینکه از اهداف و "مراتب بلند" خواسته‌های خود چشم بپوشد! خواسته‌هایی که از عمق وجود انسانی و ریشه ذاتی برخوردارند از این نوع هستند؛ همچون عشق‌های آسمانی و زمینی و حتی مراتب بلند ارضای غریزی. برخلاف انسان‌گرائی مدرن-در شکل کاذب و سطحی آن- که همه چیز را در شکل "سطحی، فوری و یک بار مصرف" برای انسان توصیه می‌کند، زندگی این جهانی انسان "بدون ناکامی و خودداری و رنج مقدس" به نهایت باروری خود نمی‌رسد.
۱۵- در ادبیات کهن ما به "انسان و عشق" در حالی توجه می‌کند که "ناکامی، رنج و هجران" را به صورت مستمر با آن همراه می‌داند و لازمه صداقت و موفقیت و "کام ورزی هم زمان"! حافظ با استعاره این معیارها در عشق زمینی به استقبال عشق آسمانی می‌رود و در غزل‌های گوناگون به آن می‌پردازد. به عنوان مثال در غزل "در نظر بازی ما بی‌خبران حیرانند..." اشاره‌های فراوان به ابعاد مختلف این عشق می‌کند از جمله اینکه عقل عادی که زندگی طبیعی انسان را تدارک می‌بیند در زندگی حقیقی غیر از سرگردانی نتیجه‌ای برای انسان ندارد و تنها عشق است که این زندگی را به نتیجه می‌رساند. همچنین این نکته که عشق حقیقی بدون هجران وجود ندارد و مزد عاشق حقیقی "استحقاق ناکامی" است در حالی که شکایتی نیز نخواهد داشت.
۱۶- اما در متن‌های مختلف می‌توان ترسیم "عشق به معنی ساده و زمینی و غریزی آن" را هم دید؛ به عنوان مثال در داستان کوتاه "شب‌های بنگال" (اثر میرچاالیاده) از "عشق پاک و تلازم آن با ناکامی" نمونه زیبا و قابل تاملی ارائه می‌دهد، اما در میان متون ادبی –تا آنجا که من سراغ دارم- هیچ متنی مانند هفت‌پیکر نظامی گنجوی در ترسیم جنبه‌های بدنی و اروتیک و ترسیم انسانی و حکمت آمیز آن موفق و قدرتمند نمی‌توان یافت. اگر نظامی در "خسرو و شیرین" و "لیلی و مجنون" عشق برتر و اسطوره ای را بیان می‌کند، در هفت پیکر از این برج عاج فرود می‌آید و کاملا انسانی و حتی "بدنمند" به بیان اسرار زنانگی و جنسیت می‌پردازد. مخصوصا دو داستان "شهر مدهوشان" و "بانوی حصاری" (گنبد چهارم) که در بیان این رموز استثنا هستند. در شهر مدهوشان اشاره به ناکامی ابدی انسان در عشق زمینی و حتی در "ارضای کامل غرائز" می‌کند و اینکه رسیدن به یک "کامیابی مستمر" بدون ریاضت وخودداری و "ناکامی اختیاری" ممکن نیست. در بانوی حصاری اشاره‌ای به وصال "زن فرزانه" دارد و اینکه چنین وصالی چقدر دور و سخت است و به صورت استثنایی رخ می‌دهد و فرزانگی چه بسا با ناکامی همیشگی در "بانوی فرزانه" همراه است.
