۱- همانطور که گفته شد، هر رنجی مقدس نیست. بلکه بسیاری از رنج‌کشان در تحمل این رنج، چه بسا مقصر محسوب شوند! مردمان بسیاری در سراسر جهان رنج فقر و ظلم و تبعیض و جهل و عقب‌ماندگی را تحمل می‌کنند و نظام جهانی، صاحبان پرمدعای مکاتب اقتصادی و اجتماعی، کارگزاران نالایق، متولیان ناصالح دینداری و بسیاری از نخبگان بی‌مسئولیت در جهان در این رنج و مصیبت بشر سهیم هستند. حداقل بعضی از رنج‌کشان در این تقصیر سهیم هستند و اکثر رنج‌های بشر امروز از هیچ تقدسی برخوردار نیست.
۲- "تقدس" یعنی هرچه که با انسانیت ما سازگار است. نتیجه‌های برونی را نباید با "ذات تقدس" یکی گرفت. نتایج خانوادگی و اجتماعی یک عمل، نتیجه تقدس است. هر عمل و اقدام و یا ترک اقدامی که با انسانیت ما سازگار باشد، دارای "تقدس" است. تقدس، "ذاتی" آن عمل است و نتایج بیرونی جلوه‌هایی از این تقدس هستند. انسانی که عملی را متناسب با انسانیت خود انجام می‌دهد "عملی مقدس" انجام داده است حتی اگر نتیجه بیرونی نداشته باشد. کوچکترین عمل همچون "نجات یک حیوان کوچک از رنجی که می‌کشد" و یا "ترحم بر یک مورچه و پایمال نکردن آن" تقدسی "بدیهی و ذاتی" دارد و در این نتیجه‌گیری نیاز به هیچ استدلال عقلی، شرعی و استناد به هیچ مکتب و مرامی نیست. اگرچه بحث‌های فلسفی و کلامی در "فلسفه اخلاق" به جای خود ارزشمند است ولی نباید تقدس بدیهی یک امر را مشروط بر آن مباحث نمود. فلاسفه اخلاق میدان بازی خود را اداره می‌کنند، اما انسان‌ها مسیر زندگی را بدون آنان می‌پیمایند مگر زمانی که بهره‌ای نیکو از فلاسفه و داشمندان در جهت بهتر شدن زندگی به آنان ارزانی شود.
۳- "تقدس یک امر" مشروط به منتهی شدن به "راه رشد و تکامل" نیست، بلکه برعکس، راه رشد زمانی حقیقت و واقعیت دارد که به "تقدس"های بیشتری منتهی شود. هر راهی که ما را به ظرفیت روحی و معرفتی بالاتری برساند، امکان بالفعل شدن تقدس‌های بیشتر را فراهم می کند و همان راه تکامل ماست.
۴- "شرط تقدس رنج" انتخاب آگاهانه است؛ یعنی انسانی که رنج را انتخاب می‌کند درحالی که راهی غیر از آن هم برای او متصور است. هرچه که فرد در این انتخاب با آگاهی و اراده بیشتری وارد شده باشد تقدس بیشتری دارد. روشن است که تحمیل‌های بیرونی که رنج را به اکثریت مردمان فقیر و مرفه جهان تحمیل کرده، نمی‌تواند در این انتخاب آگاهانه جائی داشته باشند. اما آنچه که ممکن است مورد توجه قرار نگیرد این است که بسیاری از انتخاب‌های به ظاهر آزادانه نیز ارزشی در تقدس بخشیدن به رنج ندارند. انتخاب‌های ناشی از بی‌ارادگی و عمل نکردن، رخوت، ضعف همت و احساس ناتوانی انسان نمی‌تواند تقدسی داشته باشند. در شرایط امروزی جامعه ما بسیاری از جوانان مستعد و پرتوان در لاکی از جرات نکردن، گرفتار های و هوی جامعه شدن، بی‌عملی و بی‌مسئولیتی روزگار می‌گذرانند و هیچ اقدام موثری برای تغییر جهان خود نمی‌کنند. این چنین وضعیتی که رنج‌های درونی و بیرونی را بر آنان هموار می‌کند، آیا جای تقدسی برای این رنج هست؟ برعکس تصور بسیاری از نسل جوان ما، در جامعه جدید طیف وسیعی از امکانات انتخاب وجود دارد که هیچ زمانی در تاریخ چنین نبوده است؛ شرایط انتخابی آگاهانه و انسانی که فرد به این راه‌های ممکن توجه کرده و آنگاه راه خود را از روی قدرت و اقتدار برمی‌گزیند.
۵- انتخاب انسانی همیشه "کاملا خودآگاه" نیست. چه بسا انتخاب‌هایی که نیمه خوداگاه یا کاملا "بدون توجه انسان" است. همچون فردی که در میانه زندگی سخت خویشتن و بدون توجه به اهمیت انتخاب خود، کمک کردن به خانواده یا جامعه یا همنوع خود را بر می‌گزیند. انسانی که در دوراهی سختی قرار گرفته و اگرچه آماده خسارت آن نیست اما وجدان او راه مقدس‌تر را بر او تحمیل می‌کند. مبارزی که خیانت به جامعه خود را در حالی رد می‌کند که از سختی‌های آن آگاه نیست و بسیاری دیگر از کسانی که راه‌های مقدسی رفته‌اند و خود از تقدس آن بی‌خبرند.
۶- سختی این "انتخاب‌های نیمه خودآگاه" برای انسان‌های متوسط شهری این است که در عین انتخاب برتر دچار تردید و احساس خسارت می‌شوند. توجه نکردن به لوازم انتخاب خود باعث احساس حقارت و عقب‌ماندگی می‌شود. در شرایط حاضر بسیاری از افراد بخش‌هایی از انتخاب خود را بر کرامت انسانی خود استوار کرده‌اند ولی از نتایج و آثار آن روی‌گردانند. چنین وضعیتی در انسان باعث ایجاد "شکاف شخصیتی" خواهد شد. امری که متاسفانه یکی از اپیدمی‌های رائج جامعه ماست. انسان‌هایی که شخصیت و زندگی آنان "دوشقه" شده و هریک دیگری را نفی می‌کند. بدتر از همه افکار و اشخاص و مشاوران و ناصحان دینی و غیر دینی در وضعیت فعلی جامعه چنین شکاف دردناکی را بیشتر و بیشتر می‌کنند؛ ناصحانی که، متاسفانه در شرایط امروز ما، فرزانه و رندی -همچون حافظ- در مقابل آنان وجود ندارد که به "ترک نصیحت" توصیه‌شان کند!
۷- بخش مهمی از انتخاب‌های روزمره انسان در محدوده غرائز و طبیعیات او رخ می‌دهد. انتخاب‌هایی که می‌تواند رنج‌های خفیف و شدیدی را به شهر وندان متوسط این زمان وارد کند. بسیاری از دوراهی‌ها و انتخاب‌های سخت انسان امروزی در تصمیم‌گیری برای دوراهی‌هایی است که در این محدوده قرار دارد. اگر در گذشته ترک رنج‌آور بعضی از تمایلات انسان و مراقبت و کنترل آنها تنها مختص سالکان معنوی و مسیرهای روحی بود، اکنون در زندگی متوسط شهری بدون چنین برنامه و مراقبتی، زندگی عادی ممکن نیست.
۸- در دنیای امروز ترک بخشی از تمایلات و غرائز جزئی از زندگی عادی و شرط آن است. از غذا و میل جنسی گرفته تا تمایلات مادی انسان برای زندگی بهتر و شرایط عالی‌تر و نیز رسیدن به مقام و موقعیت و تفریحات و مانند آن. این ترک و کنترل-که شرط زندگی عادی است- در مرحله‌ی خیلی قبل از انتخاب انسان برای رنج مقدس قرار دارد و حتی انجام درست آن می‌تواند لذت‌های فراوان به دنبال داشته باشد و بلکه می‌توان ادعا کرد که "برنامه درست و کامل" و "متناسب با شرایط انسان" می‌تواند زندگی خوب و لذت بخشی برای او به ارمغان بیاورد و لذت‌هایی برای او تدارک ببیند که بدون این برنامه‌ها ممکن نیست. به عنوان مثال می‌توان به طیف وسیع برنامه‌های کنترل غذائی اشاره نمود که اکثر مردمان شهری به نوعی با آن درگیر هستند و به دنبال تجربه‌های موفق می‌گردند. همچنین در دنیائی که تمام وسائل مجازی و حقیقی امکان ارضای نامتعارف غریزه جنسی را –راحت‌تر از نوشیدن لیوانی آب- فراهم می‌کند چگونه می‌توان –بدون مراقبت و کنترل- به زندگی درستی در این مورد رسید و چگونه بدون یک زندگی درست امکان "لذت کامل و عمیق و پایدار" خواهد بود؟
۹- اما ضرورت انتخاب در تمایلات غریزی به همین جا خاتمه پیدا نمی‌کند! دنیای پیچیده و زندگی مدرن شهری بسیاری از انسان‌ها را در زندگی عادی، در شرایط سیاسی و اقتصادی و در "هرچه که به زندگی او مربوط" است در معرض دوراهی‌های سختی قرار می‌دهد که یک راه آن انتخاب رنجی است که در آن، "حداقل کرامت" حفظ می‌شود و راه دیگر آن، رضایت به هر راهی است که "حداقل احتیاجات" انسان برآورده شود. هرچه که جامعه شرایط آشفته‌تری داشته باشد چنین دوراهی‌های سخت، بیشتر و بیشتر است. البته آشفتگی تنها ظاهری نیست: گاه جوامع به ظاهر موفق از آشفتگی‌های پنهان بیشتری رنج می‌برند.
۱۰- تقدس این رنجها –در صورت انتخاب- برای صاحبان آن بیشتر است و رنج آنان از هر گروه دیگر فزونتر. امروزه مردمان بسیار-زنان و مردان- در این دوراهی‌ها "غرور وشرافت و کرامت" خود را برمی‌گزینند و هیچکس –در هیچ کجای جهان- آنان را به رسمیت نمی‌شناسد. اما آنان هستند که رکن اخلاقی جامعه را حفظ می‌کنند و محور تعادل جامعه هستند و نه معلمان اخلاق و و نه سیاست‌مداران پر مدعا و دانشمندان پرگوی علوم انسانی! این ها قهرمانانی هستند که هرگز کسی به آنان مدالی نخواهد داد مگر آن زمان که پرده‌های ظاهر برافتد و حقیقت آشکار گردد. میزان اخلاقی بودن جامعه و مردمان آنها به این "انتخاب‌گران ناشناخته" باز می‌گردد و نه "قهرمانان پر سر و صدا".
۱۱- اما نکته عملی مهم در تمایلات پنهان و غرائز شدید انسان این است که ترک و کنترل غرائز، اگر به صورت صحیحی صورت نگیرد، می‌تواند "بدترین اثرات روحی و روانی" را بر انسان بگذارد. خودداری کردن انسان بعد از شعله‌ور شدن آتش شهوت می‌تواند به "جنون انسان" منتهی شود و تفاوتی در نوع شهوت نیست؛ از غذا و میل جنسی تا شهوت مقام و موقعیت.
۱۲- هرچه که غرائز عمیق‌تر باشند و انسان در تعامل با آن دچار مشکلات بیشتری بشود، ضرورت برنامه روشن و محدوده معین برای آن بیشتر است. انسانی که در معرض شهوت مقام قرار می‌گیرد، فردی که در فضای مجازی بیش از حد گرفتار است و آنکه در خوراک از تعادل خارج شده، همه از این ضرورت برخوردارند. در دنیای فعلی و در محیط‌های متعارف شهری، کمتر کسی را می‌توان یافت که در معرض این ضرورت در بُعدی از ابعاد زندگی نباشد. در این ضرورت و در فراگیر بودن آن تفاوتی بین مرد و زن، متاهل و مجرد، مجازی و حقیقی و حتی پیر و جوان نیست.
۱۳- حداقل سه ویژگی مهم در برنامه کنترل غریزی باید وجود داشته باشد:
اول- باید انتخاب، خودداری، کنترل، محدوده و عمق آن از ابتدا به صورت آگاهانه صورت بگیرد و تا آنجا که ممکن است از تغییر مسیر و دیگر مشخصات برنامه در وسط راه خودداری کرد.
دوم- هر برنامه -از رژیم غذائی تا مسائل سیاسی- محدوده‌ای از اختلاط با فضاهای مربوطه را در خود دارد. کسی که قصد کاندیدا شدن در انتخابات دارد باید یک فضای متناسب داشته باشد و آنکه تنها قصد اطلاع از مسائل سیاسی را دارد و نه بیشتر، فضای دیگری را لازم دارد. اختلاط بیش از لزوم، تمام برنامه انسان را بر هم می‌زند. تمام این مشخصات در برنامه‌های دیگر هم وجود دارد و فضای متناسب با هر برنامه مناسب با خود آن برنامه است.
سوم- مرزهای مجاز برای ورود به فضای تحریک غریزی باید کاملا روشن، اعلام شده، و شفاف باشد. تفاوتی بین مرز در شهوت سیاست یا خوراک یا مسائل جنسی و یا هرنوع دیگر نیست. ورود به تمایلات غریزی –از هر نوع- چون راه رفتن بر لب دره برای پیمودن راهی به سوی قله لذت است. اگر درست پیموده شود، لذت قله‌نوردی نصیب انسان می‌شود و اگر خطا کند در خطر سقوط به دره است. تفاوت قله‌نوردی با مسیر شهوت این است که در یکی مسیر سالم و بدون راهزن است و در دیگری تمایلات لجام گسیخته خود انسان بزرگترین راهزن طریق خویشتن است. به دلیل ضرورت تکرار می‌کنم که در این دوراهی "لذت یا سقوط" تفاوتی بین مرد و زن، مجرد و متاهل، مجازی و حقیقی و "شیخ صنعان و بقال کنعان" نیست!
۱۴- وضعیت بسیاری از مردمان امروز در شهرها درست معکوس این است: آنان هرگز تصمیم و برنامه‌ای ندارند، در مرز دره‌ها حرکت می‌کنند، در لحظه تصمیم می‌گیرند، فاصله‌ای بین "ورود به شدیدترین و عمیق‌ترین شهوات" و "خروج خشمگین و سرخورده از آن" نمی‌گذارند، هر لحظه در هر تصمیمی هستند و با استفاده نادرست از فضای مجازی پیوسته در هر فضایی در حال غوطه خوردن هستند! گاه چنین بی‌برنامه بودن را افتخار می‌دانند و فکر می‌کنند "زندگی کردن در لحظه" را یاد گرفته‌اند...
در حقیقت چنین برنامه‌ای را باید "زندگی نکردن در هیچ لحظه" نامید. چنین رفتاری باعث می‌شود که استعداد و لذت‌های طبیعی و غریزی و معنویت انسان نابود گردد.
۱۵- به عنوان حسن ختام سری به ادبیات ایرانی می‌زنیم و نگاهی به مثنوی معنوی می‌کنیم. در حکایت مولانا گفتگویی بین شیخ و مرید می‌یابیم که هردو "رنج فقر" را به صورت کلی انتخاب کرده‌اند. اما یکی لوازم آن را می‌داند و ملتزم است و دیگری در یک "شکاف شخصیتی" در بین راه مانده و دچار اضطراب و تشویش است:
شیخ می‌شد با مریدی بی‌‌درنگ
سوی شهری نان بدانجا بود تنگ
ترس جوع و قحط در فکر مرید
هر دمی می‌گشت از غفلت پدید
ادامه آنرا در جلسه این هفته از زبان مولانا خواهیم شنید.
