1- اولین سوالی که با این عنوان به ذهن می رسد اینکه چرا صفت "زنانه" در اینجا جدا شده و آیا "زنانگی" چیزی جدای از انسانیت است؟ و آیا چنین اختصاصی به نفع زنان است یا اینکه با جدا کردن آنان باعث می شویم که تمایزی ایجاد کنیم که گوئی آنان در دنیایی غیر از دنیای دیگران زندگی می کنند و درنتیجه باعث تفاوتی نه چندان مثبت می شویم. در حالی که برای پرداختن به زنان و توجه به آنان کافی است که همچون دیگر انسان ها به آنان بپردازیم و تنها شرط ان تفاوت نگذاشتن بین جنسیت هاست نه اینکه یک جنسیت را جدا کنیم و با این تمایز کار آنان را سخت تر کنیم.

2- این سوال و اشکال از اساس درست است. بخش مهمی از مشکلات خاص زنان به دلیل تمایز جنسیتی آغاز شده و ادامه آن هم با برداشتن این تمایز و نگاه انسانی درست خواهد شد. نگاه انسانی یعنی اینکه همه انسان ها از شرایط و امکانات و زندگی کامل و تمامی برخوردار باشند و هیچ انسانی به دلیل رنگ و فکر و جنسیت خود از آن محروم نباشد. بنابر این چنین تفکیکی می تواند "تقلیل مساله" بوده و حتی باعث غیر انسانی تر کردن و تبعیض بیشتر شود. به عبارت دیگر چنین سوالی به اینجا می رسد که این تفکیک به وسیله همان "فضا و مرجعیت اجتماعی" انجام می شود که از ابتدا عامل آن بوده است. حتی گروهی ادعا کرده اند که چنین نگاهی که تا حدی بر "فضای فمنیسم کشور ما" حاکم است خود "نگاه نادرست مردانه" به "مسائل زنان" است و در نهایت حتی "فمنیسم ما مردانه است"!

3- علاوه بر تمام اینها آنچه که در این بحث مورد بررسی قرار می گیرد اختصاصی به زنان ندارد. در اینجا مشکلات رائجی مورد توجه است که در حد یک اپیدمی طبقات متوسط شهری را رنج می دهد و خروج و رهائی از ان به سهولت و راحتی ممکن نیست. مشکلاتی که در نشست های گذشته و دوره های رساله عملیه بسیار در باره آن صحبت شد و آخرین آن با عنوان "سیاهچاله های وجودی" به عمیق ترین و سخت ترین نوع آن پرداخت. در این مباحث مطرح شد که حتی در مواردی که تعداد زنان درگیر بیشتر از مردان است اما مردان اندکی که گرفتار می شوند در "رنج و مشقتی سخت تر و عمیق تر" خواهند بود. بنابر این دلیلی بر انحصار بحث به زنان نیست. در اینجا باید به سلوکی بپردازیم که برای انسان ها –اعم از مرد وزن- لازم است تا بتوانند خود را این "رنج و سختی و طوفان" نجات دهند و با این نگاه باید عنوان را فراتر از جنسیت گرفت. پس دلیل این عنوان چیست؟

4- دلیل اصلی این است که ما از "گرفتاری ها و بحران های روحی و روانی و فکری" یعنی از درد و رنجی گفتگو می کنیم که زنان بیشتر از دیگران در معرض آن هستند، آسیب بیشتری از آن می بینند، راه برون‌رفت آنان سخت تر ، عوامل آسیب زا بیشتر و احساس و لمس درد آنان بسیار فراتر از مردان است. چنین است که تمام عوامل سختی و درد و مشقت در زنان بیشتر است. درواقع ما از رنج و سختی صحبت می کنیم که اگرچه مختص زنان نیست اما آنچه زنان –مخصوصا در جامعه ما- بدان گرفتار می شوند نمونه شدیدتر و رنج آورتر بلکه شدیدترین نمونه آن است. علاوه بر همه اینها اگر امکان صحبت و ارائه راه حل برای زنان –به عنوان شدیدترین نمونه- وجود داشته باشد برای دیگران نیز ممکن است. به همین دلیل عنوان این بحث "سلوک زنانه" گذاشته شد. یعنی مسیری که زنان برای رهائی از یکی از بدترین مصائبی که –در همه جا و در اینجا نیز- به آن گرفتار می شوند باید بدانند و یاد بگیرند و تمرین کنند و می توان ادعا کرد که درمیان آنان به ندرت می توان کسی را یافت که گرفتار این مشکل و نیازمند راه های مقابله با آن نباشد. ناگفته پیداست که مردان بساری نیز همین مصائب را دچار هستند و همین مسیر را –با کمی اختلاف- باید برای رهائی خود بپیمایند.

5- یکی از عواملی که این مشکل را در زنان شدیدتر می کند ناآگاهی و حس نکردن آنان است. درواقع این درد و رنج آن چنان در زنان شدید است که درصد بالائی از آنان ، خود منکر آن هستند! شایع ترین علامت این بحران عبارت است از "تعارض های فکری روحی و روانی". در باره این تعارضات قبل از این به تفصیل گفته شده است اما مشکل این است که اکثرا ما چنین تعارضاتی را لمس نمی کنیم و نمی دانیم که این تضاد های درونی –به هر شکل آن- چگونه درون ما در حال فساد و تباه کردن زندگی و ناسالم کردم روح و فکر ماست. باکمال تاسف باید اقرار کرد که درشرایط امروز جامعه ما کمتر کسی را می توان یافت که خلل ناشی از "تعارضات" در زندگی و کلام و رفتار او قابل مشاهده نباشد!

6- آنچه در اینجا صحبت می شود مبتنی بر بحث های قبلی است. بهتر است در توجه به این مطلب ، مطالب قبلی را فراموش نکنید. درواقع سیری که برای توجه انسان امروز به "دردهای لاینحل درونی" گفته شده از ابتدائی ترین مراحل تا اینجا، هرکدام ضرورت خاص خود را دارد. مطالبی که در این جلسه بحث می شود برای زمانی است که مراحل گذشته نتیجه ای برای فرد نداشته و نیاز به "اقدام اساسی تر" باشد. توجه به طوفان ها و گردنه های درونی گاهی به راحتی رخ می دهد اما آنچه که که افراد بسیار در آن خطا می روند برآورد عمق و یا سطحی بودن آن و نیز نقطه اصلی بحران است. به عنوان مثال تعارضات فکری و روحی فرد برای "ناظر بیرونی" که "متخصص در شناخت انسان" باشد قابل مشاهده است اما خود فرد –حتی بعد از هشدار ناظر متخصص- توجه اندکی به آن نموده و یا حتی انکار می کند. لازم است که ما هشدارها و راهنمائی هایی که به نظر مطلب کم ارزشی می رسد را بیشتر جدی بگیریم.

7- برخلاف تصور رایج پس از درک و توجه به این بحران ها اولین مرحله توجه به نیازهای ساده و سطحی است. کسی که دچار بحران می شود، بسیاری از نیازها و مسائل عادی زندگی او دچار مشکل می شود. گاه این مشکل چنان حاد است که خواب و خوراک و ارتباطات عادی و زندگی روزمره فردی، خانوادگی و شغلی او تا مرز تعطیلی پیش می رود چرا که تمام اینها دراثر "بحران زیربنایی هویتی" دچار هرج و مرج می شود. اولین شرط ضروری برای ورود به راه حل بنیادین، این است که فرد این "ضروریات اولیه زندگی عادی" را به جایگاه اصلی خود برگرداند و حساب آنها را از بحران جدا کند.

8- قدم بعدی این است که انسان بتواند توجه دوباره ای به ساختار فکری خود کرده و "نگاه خود به جهان و زندگی" و جامعه و محیط خود را ارزیابی نماید. بی عدالتی، ظلم و تباهی در زندگی بشر همیشه وجود داشته و جهان با درد و رنج و غم آمیخته است؛ اما با همه اینها نگاه انسان به "خویشتن و جهان" باید نگاهی متعادل و دارای "حداقل عناصر مثبت" باشد تا بتواند برای زندگی خود اندوخته حرکتی لازم را فراهم کند و انگیزه های او از اساس نابود نشود. در ضرورت این امر فرقی بین "مومن و بی ایمان" نیست بلکه عدم تعادل و تفکر "کج و معوج" در میان مومنان این زمان به مراتب بیشتر است! انسانی که در دریای توهمات خود غرق است و با هرنگاه خود موجی از پیش ساخته های خود را بر زندگی واقعی خود می ریزد و امکان رهایی از این طوفان ها برای او وجود ندارد چرا که منبع طوفان نگاه و اندیشه اوست. حال اگر فرد مومن باشد تنها نتیجه این ایمان این است که زاویه جدیدی در نگاه فرد اضافه می شود که پیوسته او را طلبکار کرده و تبدیا به تکیه گاهی می شود برای "اقدام نکردن و دوری از عقل و زندگی عاقلانه" (در بحث انتخاب های ابتر در مورد بخشی از این موارد گفتگو شد؛ رساله عملیه3 جلسه13)

9- "انتخاب های انسان"، "درک این انتخاب ها"، "فهمیدن اینکه چه چیزی را انتخاب کرده ایم" و در نهایت اینکه "بسیاری از امور انتخاب نیمه ناخودآگاه خودمان است!" کاری سخت و نیاز به توجه و تامل و "بازگشت به خویشتن و تمرکز بر روی خود" است. اگر بسیاری از امور دیگر در منابع مختلف و نحله های گوناگون به کرات مورد بحث و تاکید قرار می گیرد، ارزش انتخاب های انسان و "میدان وسیعی که برای انسان وجود دارد" و "دوراهی های فراوانی" که انسان به آن توجه نمی کند و "به صورت ناخوداگاه یکی از آنها را انتخاب می کند"، هرگز مورد توجه قرار نمی گیرد. مشکل اساسی درک این معارف این است که نه تنها انسان علاقه دارد که مسئولیت انتخاب های خود را به عهده نگیرد و "آن را بردوش دیگری بگذارد" بلکه در بسیاری از موارد چنین معارفی که او را "مقصر و مسئول مشکلات خود" تلقی می کند، را "توهین آمیز" تلقی می کند و به راحتی امکان چنین گفتگوئی با او فراهم نیست. بنابر این درک دوراهی ها و انتخاب ها و امکان انتخاب برای انسان مرحله مهمی است که به سادگی صورت نمی گیرد و چه بسا مدتها زمان باید صرف آن کند و آماده شنیدن "کیفرخواست های عمیق" و پذیرش "اتهام های عمقی" باشد.

10- تا اینجا در مورد سه قدم اصلی گفتگو شد. درواقع پس از طی مراحل قبل از این و فارغ شدن آنها و پس از رسیدن به این برداشت که ما در یک "بحران روحی، روانی و فکری" هستیم و پس از "جدا کردن نیازهای ابتدائی و تامین حداقلی آنها"؛ سه مانع جدی در پیش خواهیم داست: "تعارض ها"، "نگاه معیوب و ابتر به خویشتن و جهان" و در نهایت "معرفت انتخاب" . هر سه این مراحل در محدوده فکر و نظر است و در ساحت فکر و اندیشه رخ می دهد و اگر نیازهای عملی همراه آن باشد تنها مقدماتی است که برای فکر کردن بهتر لازم است همچون گفتگو و تمرکز و مانند آن. اما همه اینها مقدماتی است برای "اقدام اصلی" که عملی و اجرائی است و بدون آن نتیجه ای از این مقدمات حاصل نمی شود و یا نتیجه اندک است. اجرائی بودن برنامه اصلی به این معنی است که نتیجه کامل و نهائی تنها با عمل درست و استمرار در آن حاصل می شود و بدون آن امکان نتیجه فراهم نیست.

11- اما برنامه اصلی که تمام این مقدمات برای آن است عبارت است از "پیمایش خویشتن": بازگشت انسان به خود و نگاه کامل و تمام عیار به خود کردن و استمرار این نگریستن تا کشف ابعاد و مشکلات خود و رسیدن به راه حل ها و ازمودن آنها و ادامه این حلقه کاری تا مرحله ای که بتواند مدیریت خود را به دست بگیرد و ادامه این مدیریت تا آنجا که احساس اقتدار نسبت خود و زندگی خود نماید و به کار گرفتن این اقتدار برای به حرکت درآوردن خود در جهت اهداف و آمالی که در انتخاب درست و واقعی خود به آنها پرداخته و ادامه این گردونه در زندگی تا انتهایی که قابل توصیف نیست...

12- "پیمایش خویشتن" برنامه مشترک و مورد ادعای بسیاری از نحله ها، دوره های رایج موفقیت، برنامه های روانشناسی و روان درمانی، و عرفان ها و شبه عرفان های رایج و اصیل و یا بازاری است. بسیاری از آنها هیچ نتیجه ای برای انسان ندارند و برخی از انها نتایج متوسطی دارند و "اندکی از آنها" نتایج معجزه اسایی می توانند داشته باشند. درک این تقسیم بندی و پیداکردن مصادیق آنها کار سخت و شاقی است. بین آنها از جهت عمق و ارزش تفاوت های بسیاری وجود دارد. برای هرفرد راه و روشی نتیجه بخش است که با "ظرفیت وجودی و عمق معرفتی" او سازگار باشد. اگر کمتر از این باشد بی نتیجه و عامل اتلاف وقت خواهد بود و اگر بیشتر و عمیق تر از توان و ظرفیت او باشد باعث سرگردانی و حیرت می گردد.

13- نتیجه پیمایش وجودی –در صورتی که به خوبی انجام گیرد- رسیدن به "عمق انتخابی" است که انسان صورت داده است. البته درک این انتخاب –همان طور که توضیح داده شد- به راحتی صورت نمی گیرد. انسانی که "رنج مقدس" را در عمق وجود خود برگزیده یا کسی که "راحتی و آسایش را به هر قیمتی ترجیح داده" و آن که "مراتب متوالی تعالی را می جوید" در "نتیجه کار" مساوی نیستند. اما حداقل چیزی که در یک پیمایش درست رخ می دهد "خودآگاهی انسان نسبت به خویشتن" و در ک و معرفت این حقیقت است که "در زندگی او چه چیزی در حال رخ دادن است" و "چرا" و " چگونه".