۱- بدنبال گفتگوی اخیر یکی از اهالی محترم هنر در مورد روابط زن و مرد، مشروع بودن آن و فرزندی که از آنان زاده می‌شود، موجی از بحث‌های علمی و تبلیغاتی و نیز سیاسی اوج گرفت. این مطلب نیز مانند بسیاری از موضوعات جنجالی در کشور ما که بدنبال هر بحثی از این دست برپا می‌شود، خلطی از مباحث درست و غلط را پدید می‌آورد که امکان فکر و تامل را برای اصحاب اندیشه سخت می‌کند. بخشی از این جنجال طبیعی و غیر قابل پیشگیری است اما بخشی دیگر از آن را می‌توان در فضای صحیح فکر و گفتگو مدیریت نموده و امکان تامل را فراهم کرد. آنچه در این جلسه موضوع بحث است ورود به این مبحث در محدوده‌ای که مقصد و موضوع رساله عملیه است؛ یعنی مقدمات و حواشی عقلی آن بدون اینکه هیچ نوع فتوا و یا نظر شرعی در این‌ باره ارائه گردد.

۲- برای درک و بیان اینکه چه نکته‌ای در حوزه بحث گروه رساله عملیه می‌گنجد، ابتدا باید توجه داشت که فتواهای موجود در باره ازدواج به دو نوع است که طرفین در بحث فقهی و دینی بر آن تکیه می‌کنند و هر دو نوع همچون دیگر نظرات متضادی که توسط صاحب نظران یک فن ارائه می‌شود، در جای خود معتبر است. نظر اول که تا حدی شهرت بیشتری دارد، صحت هر ازدواج -دائم یا موقت- را منوط به اجرای صیغه لفظی (عربی یا فارسی به تفکیک شرایط خاص) می‌داند. نظر دوم که به "ازدواج معاطاتی" مشهور است، صحت عقد را منوط به محتوای آن ‌و نیت واقعی ازدواج -موقت یا دائم- دانسته و اجرای لفظی را حداکثر به عنوان استحباب شرعی و یا اجتماعی و عقلی می‌پذیرد.

۴- اینکه کدامیک از این دو نوع نظر، نگاه درست‌تری است بحثی فقهی و حقوقی بوده و از دایره‌ بحث ما بیرون است. همانطور که در مقدمه رساله عملیه و صدر بحث‌های کانال مربوطه گفته شده در این گروه هیچ‌گونه "فتوای شرعی" و "توصیه تعبدی" صورت نمی‌گیرد و تنها به مقدمات و لوازم عقلی و احتجاجات تعقلی پرداخته می‌شود. به عبارت دیگر موضوع اصلی این گروه عبارت است از: "تعلیم تعقل"؛ "چگونه باید در این اختلاف فتوایی درست و عقلی عمل کنیم"؛ "چگونه ابهام موضوعی را با تعقل صحیح حل کنیم" و "چگونه مسئولیت خردورزانه خود را ایفا کنیم تا دچار سرگردانی نشویم".

۵- مجموعه مطالبی که باید در این مورد بررسی شود، بر دو بخش است: بخش اول مربوط به این است که "ما به عنوان یک انسان خردورز در این تناقض فتوایی چگونه باید یکی از این دو را انتخاب و یا راه سومی را برگزینیم". این بحث اگر چه در حیطه مطالب ما می‌گنجد اما موضوع این جلسه نیست و باید در سیر مطالب بعدی و در زمان خود به آن برسیم. اما بخش دوم مربوط به این است که اگر فتوای غیر مشهور -یعنی معاطات- را برگزیدیم چگونه باید ابهامات فراوان آن را روشن کرد؟ چگونه باید مرزهای نامعین و احکام و الزامات قبلی و بعدی آن -که اکنون مبهم و بلاتکلیف- شده‌اند را شفاف کرد؟ به همین دلیل عنوان این جلسه "موضوع‌ شناسی" است.

۶- موضوع مورد بحث اگرچه اهمیت دارد اما مطلب مهمتر، توجه به آن بعنوان نمونه‌ای از ابهامات و مشکلاتی است که انسان در نگاه به موضوعات شرعی پیدا می‌کند. بسیاری از احکام و موضوعات فقهی و شرعی در مواجهه انسان خردمند با مسئولیت انسانی و دینی خود دارای چنین معضلاتی ‌هستند و لازم است که انسان برخورد عقلانی و درست را با موضوعاتی که از مسئولیت انسانی او بر می‌خیزد، بیاموزد و بداند که در این موارد چگونه باید نگاه کند؟ چگونه تصمیم بگیرد؟ و چگونه راه خود را در زندگی اجتماعی بیابد؟ بنابر این موضوع مورد بحث به عنوان نمونه‌ای از مشکلاتی که انسان خردمند در موضوع شناسی و احکام مسئولیت‌زا پیدا می‌کند، موررد کنکاش قرار می‌گیرد.

۷- اولین سوال که در این مورد بوجود می‌آید (و هر موردی که نوعی تسهیل را به جای مسئولیت ‌زایی می‌پذیریم) این است که چگونه مرزهای قانون و جدا بودن مسئولیت فردی و اجتماعی با این "نگاه‌های تسهیل ‌گرا "حفظ می‌شود؟ به عنوان مثال در ازدواج عادت مسلمین و اکثر عقلای عالم این بوده است که با رسمیت صیغه عقد -که برای هرقومی به گونه‌ ای است- مرز روشنی بین ازدواج مشروع و روابط خارج از آن کشیده شود. اکنون با کنار گذاشتن صیغه رسمی، این مرز چگونه حفظ خواهد شد؟

۸- آیا این کلام به معنی به رسمیت یافتن واقعیتی است که "ازدواج سفید" نامیده می‌شود؟ در چنین شرایطی آیا ارتباط نامشروع مفهوم دارد؟ یا اینکه هر نوع ارتباطی به رسمیت شناخته می‌شود؟

۹- قواعد و قوانینی بعد و قبل از ازدواج وجود دارد که با مبهم شدن و غیر رسمی شدن ازدواج معلوم نیست؛ تکلیف این قواعد چه خواهد بود؟ مواردی مانند "عده نگاه داشتن پس از طلاق" در شرایطی مفهوم دارد که طلاق امر روشن و مشخصی باشد و فضای عمومی و جمعی کاملا آن را درک کرده و بتواند آن را پاس دارد. اما در این شرایط که اصل ازدواج چندان مرز روشنی در فضای عمومی ندارد، دیگر طلاق به طریق اولی امری شخصی است. (شاید حتی برای شخص نیز چندان روشن نباشد) و قواعدی مانند عده نگاه داشتن به سختی قابل اجراست.

۱۰- در این میان "جدائی و اختلاط نسل" سرنوشت مبهم‌تری پیدا می‌کند. اگرچه اکنون با آزمایش‌های علمی به راحتی می‌توان تکلیف این مساله را روشن کرد، اما این زمانی است که فرد به شخصه تمایل به آن داشته باشد. بنابراین پاس‌داشت نسل توسط جامعه و فضای عمومی بدون اطلاع روشن جامعه از وصلت و یا جدایی افراد امکان ندارد. پاس‌داشت زمانی وجود خواهد داشت که در ازدواج و طلاق مرز روشن و قابل استنادی به صورت دائمی-و نه صرفا در مواردی که طرفین به متخصص ژنتیک مراجعه می‌کنند- وجود داشته باشد که در ازدواج و طلاق معاطاتی این امر مقدور نیست.

۱۱- حداقل بخشی از "حرمت زن" در چنین جوامعی دچار آسیب می‌شود. زنان در یک جامعه آسیب پذیرتر هستند، در حالی که مردان آسیب کمتری در تزلزل‌های اجتماعی و ارتباط جنسی می‌بینند و به طور طبیعی مهاجم‌تر هستند (هرچند که کلی و فراگیر نیست). وقتی که دسترسی به جنس زن با موانع رسمی کمتری مواجه باشد، امکان آسیب بیشتر است و این آسیب احتمالی با قوانین حقوقی نمی‌تواند جبران شود. همان طور که در کشورهای صنعتی با وجود مجموعه‌ای از این قوانین "زن محور" هرگز نتوانسته‌اند جایگاه زن را احیا کرده و آسیب‌های فراوانی که به آنان وارد می‌شود را ترمیم کنند.

۱۲- اما جدای از این مشکلات کلان که به صورت عمومی ایجاد می‌شود، از جهت فردی نیز تشخیص "ازدواج مشروع معاطاتی" برای خود فرد چندان سهل و ساده نیست! مرز میان ازدواج -در حالت معاطات-و عدم آن چیست؟ چگونه خود انسان متوجه این امر می‌شود و اگر کسی قصد رعایت این مرز را به شکل کامل داشته باشد، چطور با معاطات برایش مقدور است؟ آیا جوانانی که در ابتدای بلوغ جنسی قرار می‌گیرند بدلیل ناپختگی و عدم تجربه دچار چرخه باطل "قطع و وصل" و "ترک و رجوع" نمی‌شوند؟ آیا امکان سوء استفاده‌های کلان از جنس زن فراهم نمی‌شود؟ آیا زنان زیادی هم اکنون مورد سوء استفاده و فریب مردان قرار نمی‌گیرند و این حالت تشدید نخواهد شد؟ اصولا آیا فیزیولوژی زن با چنین سهولت و عدم مرز بندی آشکار سازگار است؟ آیا ابداع این احکام سهل‌انگارانه برای فرار از مشکلات فرهنگی و پاک کردن صورت مساله، به جای حل ریشه ‌ای آن نیست؟

۱۳- قبل از هر گفتگوئی باید یک نگاه نادرست را تغییر داد. اینکه تمام احکام و مناسک دینی اگرچه ظاهر و پوسته‌ ای لفظی و بدنی و تشریفاتی دارند اما "اثر واقعی حکم و عمل" بر محور "حقیقت انسانی" آن قرار دارد و هرگز بدون این "حقیقت باطنی و عینی" اثری بر عمل ظاهری و لفظی ایجاد نخواهد شد. مثلا در همین عقد لفظی اگرچه لفظ‌ محور است اما این تنها "کاشف از عقد حقیقی" است و نشان دهنده حقیقت عمل که در نیت طرفین تبلور پیدا می‌کند. هیچ عقد و معامله و عملی بدون این فعل حقیقی و عمل عینی انسان دارای ثمر و اثر نیست. اگر تمام ظواهر لفظی و غیر لفظی عقد برقرار باشد اما این اراده و نیت و "اقدام واقعی انسان" که درونی است و در وجود او صورت می‌گیرد، وجود نداشته باشد، هیچ اثر واقعی بر آن مترتب نیست حتی اگر هیچ کس متوجه این عدم فعل باطنی نشود اما خود فرد که می‌داند و همین کافی است که آثار عقد برای او نافذ و جائز نباشد.

۱۴- بنابر آنچه گذشت "لفظ و هر نوع تشریفات ظاهری" با تمام اهمیتی که دارند برای "کشف و تثبیت و تعیین حقیقت باطنی عمل" صورت می‌گیرند. "تعیین و کشف" تنها برای اجتماع و مراجع بیرونی و فضای عمومی نیست. حتی برای خود فرد نیز وجود این تشریفات کمک مهمی است برای رهایی از "سرگردانی و تردید" و "گرفتار نشدن در چرخه ‌های باطل و اضطرابات روان‌شناختی و فریب‌های اجتماعی". جامعه و مراجع عرفی و حقوقی نیز بدون این تشریفات ظاهری و بدون به رسمیت شناختن آن امکان "نظارت و داوری" را نخواهند داشت. اینها همه اهمیت تشریفات ظاهری را به بهترین وجهی نشان می‌دهد و هرگز نمی‌توان آن را کم اهمیت قلمداد نمود.

۱۵- اما آیا با همه این اهمیت‌ها، می‌توان به "جای حقیقت" عمل تنها به "رسمیت تشریفات ظاهری" اکتفا نمود؟ طبیعی است که چنین چیزی قابل قبول نیست حتی اگر آثار مخربی در جامعه داشته باشد. به عنوان مثال در مورد همین استفتائی که در مورد این ازدواج بدون عقد صورت گرفته، چه بسا علنی شدن این استفتا می‌تواند آثار مخربی بر روان جامعه داشته باشد (حداقل در بعضی از زمان‌ها و جوامع خاص که آمادگی لازم را ندارند) اما هرگز نمی توان به عنوان این مصلحت از حقیقت عمل چشم‌ پوشی نمود. زیرا در صورتی که حقیت عمل موجود باشد، نبودن تشریفات ظاهری تنها عامل به رسمیت نشناختن آن برای دیگران است و در واقع عمل "صحیح و نافذ" است. همان طور که اگر تشریفات صحیح باشد اما حقیقت عمل موجود نباشد هرچقدر دیگران و عرف جامعه نگاهی متفاوت داشته باشند اما در حقیقت عملی صورت نگرفته است. چنین تفکیکی در عمل فردی انسان کاملا روشن و واضح است.

۱۶- اما از جهت فردی، انسانی که قصد اکتفا کردن به "تمیز درونی و حقیقت باطنی عمل" دارد و در هر موردی به تشریفات نمی‌پردازد وظیفه سختی دارد. در چنین شرایطی به دلیل کنار گذاشتن تشریفات ظاهری فرد باید "مراقبه درونی سخت و محکمی" داشته باشد تا به دلیل "خلط در مرزها و رفتارها" دچار "اضطرابات درونی و کج‌ روی‌های رفتاری" نشود. چنین فردی زمانی قادر است از تشریفات ظاهری بی‌نیاز باشد که از عمل فردی و مراقبه درونی خود مطمئن بوده و تجربیات قبلی این اطمینان را تایید کند. برای کسی که به این مرحله یقینی نرسیده، نه تنها اکتفا به حقیقت عمل کفایت نمی‌کند بلکه برای دور بودن از انواع مصائب درونی و بیرونی لازم است تشریفات ظاهری را هم به کار برد؛ مثلا در برقراری ارتباط با جنس مخالف به جهت "آرامش درونی و تمرکز روحی و توجه وجودی" نزدیک شدن به مرزهای ارتباط را با صدای بلند به خویشتن و تمامی کائنات اعلام کند. این عمل آثار غیر قابل انکاری در موفق بودن پروسه پر اهمیت "ارتباط با جنس مخالف" خواهد داشت، و واقعیتی است که هیچ ارتباطی با دیانت و بی‌دینی و جامعه‌ای که در آن هستیم و شخصیت انسانی ندارد.

۱۷- مساله دیگر اینکه از جهت اجتماعی و عمومی لازم است حدی از تشریفات ظاهری و مرزهای عرفی و قانونی به رسمیت شناخته شود و هیچ جامعه ‌ای بدون حدی از این مرزهای تثبیت شده نمی‌تواند به حیات خود ادامه دهد. هرچه که این امر اهمیت بیشتری داشته و روحیات درونی انسان‌ها و فضای جامعه بیشتر درگیر آن باشد، ضرورت بیشتری پیدا می‌کند. حد این ضرورت و نوع و شکل چنین تشریفات و مزهای رسمیت یافته باید توسط عقلای جامعه و متخصصین مربوطه به تناسب هر جامعه، مردمان، زمان و مکان تعیین شود.

۱۸- اکنون تکلیف اموری مانند ازدواج سفید و فحشا روشن می‌شود. آنچه که ازدواج سفید نامیده می‌شود-در یک نگاه دقیق و موشکافانه- یک حقیقت واحد نیست. مجموعه ‌ای از رفتارهای متفاوت را در یک واژه مبهم و غیر قابل درک با نام کلی "ازدواج سفید" در نظر گرفته‌ اند، در حالی که حقیقت آن در موارد مختلف بسیار متفاوت است. به صورت کلان هر نوع ارتباطی که نیت طرفین انجام یک عمل انسانی به صورت رسمی و اعلام شده، با رضایت طرفین و با تعهدهای انسانیِ ناشی از آن باشد، ازدواج معاطاتی است و عملی که در آن نوعی ارتباط جنسی برای فرار از تعهد انسانی و لوازم عقلانی تشکیل خانواده دائم و یا ارتباط موقت، تدارک دیده شده است نامشروع تلقی شده و از این دایره بیرون است.