۱- حقیقت "مناجات"، ظهور قدرت و ظرفیت بی‌‌انتهای انسان در مقابل عادی‌‌ترین، ابتدائی‌ترین و روزمره‌ترین وقایع زندگی انسانی است. وقتی انسان در مقابل زندگی روزمره به ابتذال و سختی می‌افتد و دیگر برای خود راه و چاره‌ای نمی‌بیند و احساس زبونی و فلاکت می‌کند، توجه او به قدرت لایزال می‌تواند حقیقت مناجات را برای او عیان نماید.

۲- در این حالت است که انسان در یک تناقض سخت گرفتار می‌شود. از یک سو در اثر نیازهای ارضا نشده و مشکلاتی که او را فرا گرفته و زندگی روزمره‌ای که برای او هیج رضایت و خشنودی ندارد، به جایی می‌رسد که گوئی کارد به استخوانش رسیده و راهی پیش پای او نیست، و از سوی دیگر ظرفیت بی‌انتهای انسانی او میل تسلیم شدن در مقابل این گرداب را ندارد. گردابی که سراسر نیاز است و ناتوانی و ناچاریِ انسانی گرفتار که غرور مثبت انسانی او -برآمده از ظرفیت بی‌نهایتش- هرگز اجازه تسلیم نمی‌دهد. تفاوتی ندارد که این نیازها از کدام منبع و با کدام محتوا و هویت باشند: آسمانی یا زمینی، مادی یا معنوی، حق یا ناحق، عاطفی یا غریزی، شخصی یا اجتماعی، فردی یا جمعی و هر چیز دیگری مانند آن. هر زمان که قدرت تحمل انسان به انتها برسد، این تناقض آشکار می‌گردد و درست همان نقطه‌ایست که انسان می‌تواند لحظه‌‌ای به قدرت بی‌نهایت خود توجه کند-هرچند هرگز برای او شادی و خشنودی به ارمغان نخواهد آورد. به عبارت دیگر "احساس قدرت و غلبه وجودی"، "لایه‌های درونی عمیقی" را به او هدیه خواهد داد اما هرگز به معنی "خشنودی برآمده از حل مشکل و ارضای ظاهری" نخواهد بود. ضمن اینکه وقتی خشنودی حاصل شود، پس از مدتی مناجات قطع خواهد شد، مگر برای آنان که جانشینی درونی برای آن بیابند.

۳- "حقیقت مناجات" که همین "ظهور قدرت و ظرفیت بی‌انتهای انسان" است، برای همه انسان‌ها رخ می‌دهد و تفاوتی میان انسان دیندار و بی‌دین و نگاه و اندیشه‌های او نیست. چنین حالتی برآمده از وضعیت درونی انسان است و هر انسانی که در چنین تناقضی گرفتار شود، مناجات به این معنا در او ظهور و بروز می‌کند. تنها تفاوت در خوداگاه بودن این وضعیت، توجه به آن و مشخصات دیگری است که ذکر خواهد شد.

۴- وقتی که مشکلات از هیچ نوع آن -درونی و بیرونی- وجود ندارد، چگونه انسان می‌تواند به قدرت بی‌انتهای خود و آن حقیقت و اقتداری که از این طریق به آن متصل می‌شود، توجه کند؟ هرچه که این آرامش و سکون ناشی از نعمت‌های مادی و معنوی بیشتر باشد، اتصال به خویشتن سخت‌تر خواهد بود. "انسان‌های برتر" چنین اتصالی را از طریق درک احتیاج حقیقی خود که تماما درونی است، برقرار می‌کنند اما انسان‌های متوسط -همچون همه ما- با رسیدن به نعمت‌های مادی یا معنوی، آرامش و اطمینان و خشنودی ناشی از آن را همچون پیله‌‌ای به دور خود می‌تنند، طوری که دنیایشان به همان محدود شده و گویی دیگر خبری از بیرون پیله نیست. این خشنودی، اطمینان و آرامش ناشی از بی‌خبری و بی‌دردی، غیر از آرامش کسی است که از شدت بزرگی ظرفیت و توان روحی و درک انسانی به اندازه‌‌ای رسیده که هیچ مشکل درونی و بیرونی او را محزون و نگران نمی‌کند.

۵- نعمت‌های معنوی در اسیر کردن انسان و گرفتار کردن او در "پیله غرور پیروزی و کام‌ورزی" قویتر و خطرناک‌تر هستند. هرچه که انسان کام بیشتری از نعمت معنوی و روحی به دست آورده باشد، بیشتر در معرض این است که همچون اهریمن، مغرور و متکی به "ذات آتشین و عبادت دیرین خود"، حقیقت خاکی انسانی را دست کم بگیرد و خود را از آن بی‌نیاز بداند. نگریستن به اسوه‌های اخلاقی و ارکان انسانی عالم در عین فوائد بسیار، همیشه این خطر را دارد که به پوسته ظاهری توجه کنیم و از حقیقت آنها غافل شویم. حقیقت انسان‌های برتر در "نیاز و احتیاج درونی" است که درون آنان نهادینه می‌شود و هرگز به انتها نمی‌رسد و هرگز خود را بی‌نیاز از این نمی‌بینند که باید قدمی در درون و بیرون بردارند و لاک خود را بشکنند و هرچه که این لاک قیمتی‌تر و طلائی‌تر است، باعث نمی‌شود که احتیاج درونی آنان به انتها برسد.

۶- آنچه از مناجات‌های لفظی و ظاهری در مکاتب و زبان‌های گوناگون وجود دارد، شکل و فرمی برای حقیقت مناجات است. حقیقت مناجات واقعیت و رویدادی درونی است و لفظ، تنها نمودی برای آن است. در واقع مناجات ظاهری می‌تواند قالب و کلیشه‌ای ارزشمند برای این رویداد باشد-با توجه به اینکه استفاده نادرست لفظ مانع آن خواهد شد و در انجام مناجات ظاهری لازم است که به این وجه توجه داشته باشیم. (جلسه ۶۴ رساله عملیه ۲، حاوی مطالب مفصلی در توضیح مناجات شعبانیه است.)

۷- حقیقت مناجات عبارت است از همان سیر و زندگی حقیقی انسانی که توجه واحیای این سیر، زندگی واقعی ما را امکان‌پذیر می‌کند و خیلی بعید است کسی با توجه به آن نتواند زندگی خود را سامان دهد. ساماندهی زندگی به معنی حل مشکلات نیست بلکه به این معنی است که فرد در خط سیری قرار می‌گیرد که پیوسته "توان و اقتدار روحی و اتکای به نفس" او قوی‌تر از "مشکلات" بوده و اگرچه "رنج و سختی" او کمتر نمی‌شود اما "میزان غلبه روحی و موفقیت‌های انسانی" به مراتب بیشتر خواهد شد.

۸- اگرچه "رویداد مناجات" مختص انسان خاصی (با هر مرام و مذهب) نیست اما خوداگاه کردن آن و استفاده صحیح و هدر ندادن آن شرط اصلی است. چه بسیار از افرادی که تناقض‌های روحی مقدمه مناجات در آنها رخ داده (در بند ۳ توضیح داده شد) اما نه تنها برای آنها ثمره‌ای ندارد بلکه باعث عذاب روحی و روانی، و زمین‌گیر شدن می‌شود و مهم‌ترین شرط مفید بودن این "تناقض مقدس" استفاده "درست، متعادل و خودآگاه" از آن است.

۹- لازم است که انسان نگاهی درست و متعادل به فضای زندگی خود، اجتماع، جهان و کائنات داشته و این نگاه به اندازه کافی مثبت و دربردارنده‌ انگیزه‌های لازم باشد. معنی این کلام این نیست که نواقص بیرونی، عیب انسان‌ها و جرم و خیانت آنها را نبیند بلکه با تمام این توجهات، در نهایت باید انگیزه‌‌ای برای زندگی و مثبت دیدن آن وجود داشته باشد تا این نیروی درونی به حرکت درآمده، "رویداد مناجات" و "توجه به قدرت خویشتن" و "رها شدن آن" واقعیت یابد. در غیر این صورت تنها چیزی که برای انسان باقی می‌ماند زجر و مشقت است و در نتیجه آن انحرافات روحی همچون "میل به خودکشی" و غیر آن است.

۱۰- کسی که در این تناقض قرار می‌گیرد، باید تمام تلاش خود را برای تغییر زندگی و تعالی آن به کار برد و هرگز نباید ادامه این تناقض و ثمر داشتن آن را بهانه‌ای برای تغییر ندادن جهان خود قرار دهد. "تناقض مقدس" برای انسانی است که با تمام قدرت برای تغییر خویشتن و جهان اقدام می‌کند و موفقیت‌ها یا شکست‌های پی در پی به دست می‌آورد اما هرگز به خواسته خود نمی‌رسد و آنچه که به دست اورده از خواسته او کمتر است. کسی که تلاشی انجام نمی‌دهد و پیوسته از شرایط خود ناله می‌کند، نمی‌تواند به این مرحله دست یابد.

۱۱- اگر انسان برای مشکلات خود به دنبال مقصر بیرونی باشد -حتی اگر این حقیقت داشته باشد- نمی‌تواند به خویشتن خود و ظرفیت بی‌نهایت آن رجوع کند و شرط "رهایی خود و استعدادهای آن" و قرار گرفتن در خط سیر "بهتر شدن مداوم زندگی"، اتکای به خود است. سخت‌ترین مرحله زمانی است که انسان به مقصرینی توجه می‌کند که واقعا مقصر در این شرایط هستند. در این حالت کنده شدن نگاه انسان و توجه به نفس به مراتب سخت‌تر است.

۱۲- هر آنچه ذکر شد، نمونه‌هایی از شرایط درست استفاده کردن از "مناجات همیشگی انسان" و "تناقض مقدس زندگی" است. همان گونه که گفته شد هرگز اینها مختص انسان خاص -دیندار و بی‌دین- نیست. همچنین شرایط استفاده از آن همگانی است و اکثر افراد رنج و مشقت این "تناقض مقدس" را تحمل نموده و ثمرات آن را با انحرافاتی از این دست از بین می‌برند. هر انسانی می‌تواند با توجه به این وضعیت درونی، مشکلات و موانعی که او را از زندگی انسانی و سیر رشد باز داشته است شناسایی کند. "مناجات درونی" چون ترازوئی است که موانع و گرفتاری انسان را نشان می‌دهد و معلمی است که راه غلبه بر زندگی مادی و معنوی را به او می‌آموزد.