در جلسات گذشته سیاهه‌ای از موضوعات و مطالب مختلف که برآمده از سوالات دوستان و نیازمندی‌های فکری و عملی آنان بود، مورد بحث قرار گرفت. همچنین در پنج جلسه کارگاهی به تمرین عملی بعضی از دستور العمل‌ها، کنکاش آن در خود و بازخوردهای جلسات پرداختیم. اکنون زمان آن است که نگاهی دیگر به کلیت مسائل انسانی و نیز عرصه‌های فکری و عملی بیانداریم و با تفکیک آنها بتوانیم به مشکلات و مسائل خود نگاه تفکیکی داشته باشیم. بدانیم مسائل ما از چه نوعی است و در چه حوزه‌ای باید به دنبال حل آنها و پیدا کردن راهی برای ادامه مسیر خود باشیم.
به صورت کلان می‌توان عرصه‌هایی را در حوزه فکر و عمل از هم تفکیک و در باره آن گفتگو نمود، سپس سعی کنیم با بازتاب دادن مشکلات و نیازهای خود در این گفتگوها، عرصه و میدان اصلی حل مشکل خود را پیدا کنیم. به تقسیم‌بندی زیر به صورت «نقادانه» نگاه کنید و سعی کنید محدوده مشکلات خود را بیابید و در جلسه رساله عملیه در گفتگوی جمعی ارائه دهید:
۱- حوزه ذهنیات انسان: حوزه‌ای وسیع و غیر قابل کنترل؛ آنچنان وسیع که به طور طبیعی نمی‌توان به همه چیز آن توجه کرد و هر سوال و ایراد و تردیدی در آن قابل پیگری نیست مگر به عنوان اطلاعات عمومی و افزایش درک و فهم از آن، آن هم در صورتی که برای انسان ممکن باشد.
۲- از این ذهنیات وسیع بخشی جدا می‌شود که انسان در زندگی خود نیازمند آن است و در صورتی که آن را سامان ندهد و منظم و مرتب نشود در زندگی عملی انسان خلل ایجاد می‌شود. این بخش از ذهنیات اگرچه ذهنی است اما علمی است که مقدمه عمل است؛ مقدمه‌ای ضروری که چاره‌ای نیست جز اینکه آن را منتظم کرده و مشکلات آن را حل کنیم.
۳- اموری که در زندگی عملی به آن نیاز داریم چه درونی و چه بیرونی: امور درونی مانند اینکه انسان باید بداند که در نماز چه می‌کند و چگونه رفتار درونی او باید سامان بگیرد و چگونه و بر چه چیزی تمرکز کند. امور بیرونی شامل تمام وظایف عملی انسان در زندگی فردی و اجتماعی است. برخلاف دو بخش قبلی (شماره یک و دو) که همه ذهنی و در عالم فکر بودند و نتیجه عملی به صورت مستقیم نداشتند، این بخش کاملا عملی است و انسان به آن نیازمند است تا بتواند قدم عملی در زندگی درونی یا بیرونی خود بردارد.
۴- محدوده اجرائی انسان هنگام شروع یک خط سیر و شروع در اجرا: در این محدوده انسان باید حداقل امکان لازم را برای عمل فراهم کرده باشد و این حداقل لازم، ممکن است بخشی از امور نظری را هم شامل شود. اما مهم‌تر از آن، کنار گذاشتن بخشی از امور نظری و عملی است که نیازمند آن نیستیم. امکان ندارد بدون کنار گذاشتن این بخش بتوان به میدان «شروع در اجرا» وارد شد. به دلیل ضعف و ناتوانی ابتدائی انسان و تازه‌کار بودن او لازم است که تنها آن بخش از مسائل ذهنی و عملی در کوله‌بار ما باشد که ضروری و مفید است.
۵- پس از شروع در عمل و پیش رفتن در سیر، و اطمینان از اینکه سیر واقعی -نه ذهنی و خیالی و تبلیغاتی- شروع شده است، نوبت به امور نظری و عملی می‌رسد که برای ادامه سیر، رشد در حرکت و تعالی زندگی انسانی نیازمند آن هستیم.
۶- میل به برتری و رشد، و بالاتر و بالاتر رفتن تنها زمانی قابل اعتنا است و می‌توان به آن توجه نمود که سیر فردی انسان به سوی چنین تعالی در حال اوج گرفتن باشد و گرنه تنها عاملی است برای فرار از مسئولیت‌ها و سستی در عمل و قرار دادن آرزوهای بلند خیالی به جای گام‌های کوتاه عملی. در تمام مراحل سیر انسانی هر آنچه عملی است بهتر از جذابیت‌های نظری است.
۷- همچنین برنامه‌های اعتقادی و اخلاقی و سخنرانی‌های زیبا و شنیدن‌های لذتبخش و مطالعه و جمع آوری کتب تا زمانی ارزش دارد که جای عمل انسان را نگیرد و سیر اعتدلالی و حرکت واقعی او را جانشین نشود. متاسفانه در زمان ما این دو آسیب (شماره ۶ و ۷) بشدت رائج است و اکثر نیروها و استعدادهای مستعد از این دو طریق به هدر می‌روند.
۸- سیر روحی و عملی انسان در بسیاری از موارد دچار موانع و نیازهای ضروری و سختی می‌شود که بدون تسهیل کننده‌های فردی و جمعی امکان گذر از آنها سخت و پر هزینه است. برای افرادی که دسترسی دارند بهتر است حداقل از راهنمایان فردی یا برنامه‌های جمعی بهره برده و سیر خود را تسهیل نمایند.
۹- نتیجه عملی برنامه‌های حرکتی با عمل واقعی انسان و در استمرار حاصل می‌شود و بدون آن ممکن نیست. از جهت نظری و ذهنی می‌توان در این باره تحقیق و تفکر نمود اما این، غیر از نتیجه عملی است. بدون ورود به میدان عمل امکان حصول نتیجه نیست. میزان و شکل و وسعت نتیجه هم تابع همان قواعد عقلانی است که نتیجه‌بخشی هر عمل دیگر در این جهان به آن محدود است.
۱۰- گرفتاری‌های ذهنی و روحی و ملکات مشکل‌ساز در مسیر انسان به تدریج هویدا می‌شود و انسان باید در زمان لازم برای آنها تدبیری بیاندیشد. زودتر از این زمان نمی‌توان به آن هجوم آورد و از زمان متناسبِ اقدام نیز نباید تاخیر نمود. علامت زمان متناسب عبارت است از «بروز مشکل و ایجاد خلل در امور انسانی» به شرطی که با «نگاهی درست و معقول» به آن نگریسته شود. گرفتاری‌های روحی و انسانی، طیف وسیعی از امور را شامل می‌شود و در زمانه ما افراد نادری هستند که از چنین گرفتاری‌ها رنج نمی‌برند و مشکلی ندارند، گرچه بسیاری از افراد هم مشکلات خود را متوجه نیستند.
۱۱- مشکلات روحی انسان گاه در لایه‌های زیرین روحی چنان مخفی می‌شود که انسان از آن غافل شده و متوجه آن نیست: در این حالت فرد بدون توجه پیوسته با آن درگیر است و در حالی که آثار و تخریب مشکل را می‌بیند اما متوجه نمی‌شود که دلیل آن چیست و گاهی برعکس، مشکلاتی در خود تشخیص می‌دهد که از نظر او عمیق و اساسی است در حالی که در واقع چندان اهمیتی ندارد و با بی‌توجهی به آنها و ادامه مسیر، این مشکل به خودی خود ناپدید خواهد شد.
۱۲- در اجتماع ما و به دلیل غلبه تبلیغات دینی و نگاه خاصی از آن که چندان هم عمیق نیست، این اشتباه برای بسیاری پیدا می‌شود که محدوده امور دینی را بسیار بیش از آنچه که باید گسترش می‌دهند. در دوران ما که توجه به «اصالت انسان و قدرت او» اختصاصی به دین ندارد، نیازی نیست قواعد مشترک انسانی را حتما به نام دین مهر کنیم. امور فراوانی وجود دارد که اگرچه در ابتدای سیر دینی نیازمند آن هستیم اما اینها قواعد اشتراکی است که در هر کوی و برزن و هر مکتب و مدرسه‌ای می‌توان ردی از آنها یافت. در این موارد اشتراکی، انسان باید به همان مراجعه کند که بیشتر در دسترس اوست. اگرچه بسیاری از این مدارس و مکاتب به «مقدس‌سازی» برنامه‌های خود و «ادعاهای خارق العاده و غیر طبیعی» پرداخته‌اند که در تمام این موارد باید «عقل سلیم» را معیاری برای ارزیابی قرار داد.
۱۳- در سوال و گفتگوهای جمعی و گروهی باید مرز روشنی کشید بین سوال ناشی از «دقت و توجه و کنکاش کامل» و سوالی که ناشی از «شرکت نکردن در بحث‌ها» و «توجه کافی نکردن» و «وقت کافی برای گفتگو نگذاشتن» است.
